Mitoz va meyoz

Mitoz

Ko‘payish yoki o‘zini-o‘zi qayta tiklash – hujayraning nasl qoldirish qobiliyati.
Hujayraning yashash muddati tuzilishi va funksiyasiga bog‘liq. Masalan:
a) nerv va muskul hujayralari embrional rivojlanish davri tugagandan keyin bo'linmaydi;
b) suyak iligi, epidermis, ichak epiteliysi butun umri davomida bo‘linib ko‘payib turadi.

Hujayraning hayot sikli – bo‘linishdan hosil bo‘lgan yangi hujayraning nobud bo‘lishigacha yoki keyingi bo‘linishigacha bo‘lgan davri:

t.me/masofatalim

Hujayraning bo'linish turlari:

t.me/masofatalim

Mitoz sikli – hujayraning bo'linishga tayyorgarlik davri hamda mitoz bosqichlarini davom etishiga aytiladi.

Hujayraning genetik tarkibi:

  1. n – xromosomaning gaploid to'plami belgisi;
  2. 2n – xromosomaning diploid to'plami belgisi;
  3. 4c – xromosomaning tetraploid to`plami belgisi;
  4. c – DNKning gaploid to'plami belgisi;
  5. 2c – DNKning diploid to'plami belgisi;
  6. 4c – DNKning tetraploid to'plami belgisi.
t.me/masofatalim

Interfaza – bir mitozdan ikkinchi mitozgacha bo‘lgan tayyorlanish davri.

Interfazaning 3 davri:

1) G1 davr – 2n 2c

  • DNK sinteziga tayyorgarlik bosqichi:
  • oqsil va RNKlar juda tezlik bilan sintezlanadi;
  • DNK sintezida ishtirok etadigan fermentlarning faolligi ortadi;
  • hujayra jadal o‘sadi.

2) S davr – 2n 4c

  • DNK molekulasi ikki hissa ortadi;
  • DNKning ikki hissa ortishi natijasida har bir xromosomada ikki barobar ko‘p DNK hosil bo‘ladi.

3) Sintezdan keyingi davr G2 – 2n 4c

  • mitozga tayyorgarligini yakunlaydi.
t.me/masofatalim

Mitoz

  • somatik hujayralarning ko'payish usuli;
  • 4 bosqichdan iborat.


Biologik ahamyati

  • har bir yangi hujayra bir xil xromosoma to‘plami va bir xil genlarga ega;
  • genetik materialning yangi hujayralarda bir xil taqsimlanishi bilan tavsiflanadi;
  • hosil bo‘lgan ikkala yangi hujayra diploid to‘plamga ega bo‘ladi;
  • mitoz bo‘linishsiz ko‘p hujayrali organizmlarning to‘qima va organlaridagi ko‘p sonli hujayralarning tuzilishi va funksiyasining doimiyligini, irsiymaterialning bir xil bo‘lishini ta’min lashning iloji bo‘lmas edi.

Profaza – 2n 4c

  • yadro kattalashadi;
  • yadro shirasining yopishqoqligi kamayadi;
  • xromosomalar spiralga o‘ralib, kalta va yo‘g‘on holatga keladi;
  • nofaol holatga o'tadi, mikroskopda aniq ko‘rinadi;
  • yadrochalar yo‘qoladi;
  • ikkita sentriola (54 + 54 mikronaycha) hujayra qutblari tomon tarqala boshlaydi;
  • bo‘linish urchug‘i xromosomalarning qutblarga tomon tarqalishini ta’minlaydi;
  • profazaning oxirida yadro qobig‘i parchalanadi;
  • xromosomalar sitoplazmada erkin holda betartib joylashadi.

Metafaza – 2n 4c

  • xromosomalarning spirallanishi davom etadi. Xromosomalar ekvator tekisligi tomon harakatlana boshlaydi;
  • xromosomalar qutblardan bir xil masofada, ya’ni ekvator tekisligida bir tekis joylashadi;
  • xromosomalar orasidagi masofa bir xil bo‘ladi;
  • xromosoma sentromeralari qat’iy qonuniyat asosida ekvator tekisligida bir xil holatda joylashadi
  • har bir xromosomaning xromatidlari bir-biridan itarilib, faqat birlamchi belbog‘ bilangina birikkan bo‘ladi;
  • bo‘linish urchug‘i to‘liq shakllanadi;
  • har bir xromosoma o‘z sentromerasi bilan bittadan bo‘linish urchug‘iga birikadi.

Anafaza – 4n 4c

  • xromosoma xromatidlarini birlashtirib turuvchi belbog‘ uziladi;
  • xromatidlar mustaqil xromosomaga aylanadi;
  • sentromeraga birikkan bo‘linish urchug‘i mikronaychalari qisqarishi natijasida xromosomalarni hujayra qutblariga tomon torta boshlaydi.

Telofaza – 2n 2c

  • mitoz jarayoni yakunlanadi;
  • xromosomalar qutblarga to‘planadi;
  • spirallari yoyila boshlaydi;
  • yorug‘lik mikroskopda yaxshi ko‘rinmaydigan bo‘lib qoladi. yadro qobig‘i hosil bo‘ladi;
  • yadrochalar qaytadan shakllanadi;
  • sitoplazmaning ikkiga ajralishi (sitokinez) bo'ladi.

Sitokinez – sitoplazmaning ikkiga ajralishi. Bu 2 xil bo'ladi:

  1. Hayvonlarda – plazmatik membranadan botiq hosil bo'lishi bilan.
  2. O‘simliklarda – hujayraning o‘rtasida sitoplazmatik membrana paydo bo‘lib, hujayraning chetiga tarqala boshlaydi. Bunda hujayrani teng ikkiga bo‘luvchi ko‘ndalang to‘siq paydo bo‘ladi.

Meyoz

  • jinsiy usulda ko‘payadigan organizmlarda o‘ziga xos bo‘linish usuli meyoz kuzatiladi;
    meyoz so‘zining ma’nosi kamayish demakdir;
  • meyoz natijasida diploid to‘plamga ega bo‘lgan birlamchi jinsiy hujayralardan gaploid to‘plamli jinsiy hujayralar hosil bo‘ladi;
  • meyoz ketma-ket keladigan ikkita bo‘linish bosqichlaridan iborat;
  • har bir meyoz bo‘linish xuddi mitoz singari to‘rt bosqichga: profaza, metafaza, anafaza, telofazaga bo‘linadi;
  • ularni farq qilish uchun birinchi bo‘linish fazalari oldiga I, ikkinchi bo‘linish fazalari oldiga II raqami qo‘yiladi.

Interfaza – bir mitozdan ikkinchi mitozgacha bo‘lgan tayyorlanish davri.

Interfazaning 3 davri:

1) G1 davr – 2n 2c

  • DNK sinteziga tayyorgarlik bosqichi;
  • oqsil va RNKlar juda tezlik bilan sintezlanadi;
  • DNK sintezida ishtirok etadigan fermentlarning faolligi ortadi;
  • hujayra jadal o‘sadi.


2) S davr – 2n 4c

  • DNK molekulasi ikki hissa ortadi;
  • DNKning ikki hissa ortishi natijasida har bir xromosomada ikki barobar ko‘p DNK hosil bo‘ladi.

3) Sintezdan keyingi davr G2 – 2n 4c

  • mitozga tayyorgarligini yakunlaydi.
t.me/masofatalim

Profaza I (2n 4c)

  • xromosomalar spirallasha boshlaydi;
  • har bir xromosoma ikkita xromatiddan iborat bo‘lib, sentromera yordamida birikkan bo‘ladi;
  • yadro qobig‘i parchalanadi;
  • yadrochalar yo‘qolib ketadi;
  • konyugaysiya – gomologik xromasomalarning ozaro yaqinlashishi. Bir xromatidning har bir qismi ikkinchi xromatidga aniq mos tushadi;
  • krossingover – gomologik xromasomalarning oxshash qismlari almashinishi. Profaza oxirida gomologik xromosomalar bir-biridan ajrala boshlaydi.

Metafaza I (2n 4c)

  • xromosomalarning spirallanish darajasi eng yuqori ko‘rsatkichga ega bo‘ladi;
  • konyugatsiyalashgan xromosomalar juft-juft holat da ekvator tekisligi bo‘ylab joylashadi;
  • sentromeraga bo‘linish urchug‘i birikadi.

Anafaza I (2n 4c)

  • gomologik xromosomalarning yelkalari bir-biridan aniq ajraladi;
  • xromatidlarga ajralmay qutblarga tomon harakatlana boshlaydi.


Telofaza I (n2c)

  • xromosomalar soni ikki hissa kamaygan hujayralar hosil bo‘ladi;
  • qisqa vaqt ichida yadro qobig‘i hosil bo‘ladi.

Interkinez (n 2c)

  1. Interkinez – Qisqacha aytganda, bu hujayraning dam olish davri. DNK reduplikatsiyalanmaydi.
  2. Birinchi bolinish natijasida: har bir hujayrada gaploid toplam bo`lladi lekin undagi ota-ona xromasomalari soni teng boaydi.
  3. Xromosomalarning tarqalishi anafaza I da turli xil variantlarda amalga oshadi.
    Misol uchun: ulardan bittasida 3 ta ota organizm xromosomasi va 20 ta ona organizm xromosomasi bo‘lishi mumkin, boshqasida 10 ta otalik va 13 ta onalik yoki boshqacha holatlarda xromosomalar tarqalishi mumkin.

Muallif: Muslimbek Hakimov

O’zbekiston Yoshlar ittifoqi tashabbusi bilan tashkil etilgan "Masofaviy ta’lim" Telegram kanali.

https://t.me/masofatalim