value chain -QIymat zanjiri
Qiymat zanjiri (Value Chain) – Michael Porter modeli
Qiymat zanjiri – bu kompaniya mahsulot yoki xizmat yaratish jarayonida qo‘shilgan qiymatni tahlil qilish va har bir bosqichdagi samaradorlikni oshirishga qaratilgan model. Ushbu kontsepsiyani Michael Porter 1985-yilda o‘zining “Competitive Advantage” kitobida ishlab chiqqan.
Porter qiymat zanjirini ikkiga bo‘ladi:
- Asosiy (Primary) faoliyatlar – mahsulot yoki xizmat yaratish va uni bozorga chiqarishga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladigan jarayonlar.
- Yordamchi (Support) faoliyatlar – asosiy faoliyatlarni qo‘llab-quvvatlaydigan jarayonlar.
Bu faoliyatlar bevosita mahsulot yaratish, uni mijozga yetkazish va sotish bilan bog‘liq.
• Inbound logistics – xomashyo va komponentlarni qabul qilish, saqlash va tarqatish.
• Operations – ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish jarayoni.
• Outbound logistics – tayyor mahsulotlarni omborlarda saqlash va mijozlarga yetkazib berish.
• Marketing & Sales – mahsulotni bozorda targ‘ib qilish va sotish strategiyalari.
• Services – sotuvdan keyingi xizmatlar (kafolat, mijozlarga xizmat ko‘rsatish).
Bu faoliyatlar asosiy jarayonlarning samaradorligini oshirishga yordam beradi.
• Firm infrastructure – boshqaruv tizimi, huquqiy masalalar, moliyaviy boshqaruv.
• Human resource management – xodimlarni yollash, o‘qitish va motivatsiya berish.
• Technology development – R&D, IT tizimlari, innovatsiyalar.
• Procurement – xomashyo va xizmatlarni xarid qilish.
Porter modeli qanday yordam beradi?
• Kompaniyaning qaysi jarayonlari qiymat yaratishini aniqlash.
• Qaysi bosqichlarda xarajatlarni kamaytirish yoki samaradorlikni oshirish mumkinligini tushunish.
• Raqobatbardoshlikni oshirish uchun qaysi yo‘nalishlarga ko‘proq e’tibor qaratish kerakligini aniqlash.
Masalan, Nike va Apple kabi kompaniyalar marketing va R&D ga e’tibor berib, ishlab chiqarishni boshqa kompaniyalarga topshiradi. Shu orqali ular o‘z qiymat zanjirining eng foydali qismlarida ishlaydi va yuqori marja oladi.
https://www.techtarget.com/searchcio/definition/value-chain
https://online.hbs.edu/blog/post/what-is-value-chain-analysis