Konvert usulida haq to‘lash: yashirin muammo va uning ijtimoiy oqibatlari

Konvert usulida haq to'lash — xodimlarga rasmiy emas, naqd tarzida to'liq yoki qismi ish haqini berish amaliyati bo'lib, u xodimlarga ijtimoiy himoya yo'qligini, ish beruvchilarga esa jazo ehtimolini keltirib chiqaradi. U iqtisodiy va ijtimoiy jarangaliklar yuzaga kelishiga sabab bo'lib, jamiyat, xususan, davlat byudjeti ham zarar ko'radigan masala sifatida hal qilish zarurligiga ijobariy ishora qiladi. Mehnat munosabatlari orasida shaffoflik, halollik hamda qonuniylikni ta'minlash — barqaror va adolatli jamiyatni qurish uchun muhim.

Jamiyat taraqqiyoti, avvalo, mehnatga bo‘lgan munosabat va uning adolatli baholanishi bilan chambarchas bog‘liq. Ish haqi nafaqat xodimning kundalik ehtiyojlarini ta’minlovchi daromad manbai, balki uning kelajagi, ijtimoiy himoyasi va jamiyatdagi mavqeini belgilovchi muhim omildir. Shunday ekan, mehnatga haq to‘lash tizimida shaffoflik va qonuniylik muhim ahamiyat kasb etadi. Afsuski, amaliyotda ba’zan qonun doirasidan chetga chiqadigan holatlar ham uchraydi. Shulardan biri — konvert usulida haq to‘lash bo‘lib, u tashqi tomondan oddiy kelishuvdek ko‘rinsa-da, aslida chuqur ijtimoiy va iqtisodiy muammolarni yuzaga keltiradi.

Konvert usulida haq to‘lash deganda xodimga ish haqining bir qismi yoki to‘liq miqdorini rasmiy hujjatlarda aks ettirmasdan, naqd pul shaklida topshirish tushuniladi. Odatda bunday holatda mehnat shartnomasida eng kam ish haqi yoki undan sal yuqori miqdor ko‘rsatiladi, qolgan daromad esa yashirin tarzda beriladi. Bu amaliyot ko‘pincha soliqlardan qochish, moliyaviy majburiyatlarni kamaytirish yoki hisob-kitoblarni soddalashtirish istagi bilan izohlanadi.

Ish beruvchi nuqtai nazaridan qaralganda, konvert usuli ma’lum darajada qulaydek tuyulishi mumkin. Chunki bu yo‘l bilan u ijtimoiy soliq, sug‘urta badallari va boshqa majburiy to‘lovlarni qisqartiradi. Biroq bu “qulaylik” vaqtinchalik bo‘lib, kelajakda jiddiy muammolarga sabab bo‘ladi. Moliyaviy tekshiruvlar, jarimalar, sud ishlari va obro‘-e’tibor yo‘qolishi ish beruvchini og‘ir ahvolga solib qo‘yishi mumkin.

Eng katta zarar esa, ko‘pincha, xodim zimmasiga tushadi. Rasmiy daromad kam ko‘rsatilgani sababli uning pensiya jamg‘armasi to‘liq shakllanmaydi, kasallik varaqasi, mehnat ta’tili yoki onalik nafaqasi kabi ijtimoiy to‘lovlar juda kam miqdorda hisoblanadi. Bundan tashqari, bank kreditlari yoki ipoteka olishda daromadni tasdiqlash muammosi yuzaga keladi. Mehnat nizolari kelib chiqqan taqdirda esa xodim o‘z haq-huquqlarini himoya qilishda dalil yetishmovchiligiga duch keladi. Shunday qilib, bugungi norasmiy foyda ertangi barqarorlikni xavf ostiga qo‘yadi.

Konvert usulida haq to‘lashning salbiy ta’siri faqat alohida shaxslar bilan cheklanib qolmaydi. Bu holat jamiyat va davlat miqyosida ham sezilarli zarar keltiradi. Davlat byudjetiga tushumlar kamayadi, ijtimoiy sohalarni moliyalashtirish imkoniyatlari qisqaradi, soya iqtisodiyoti kengayadi. Natijada qonuniy faoliyat yuritayotgan tadbirkorlar nohalol raqobatga duch keladi, mehnat bozorida adolatsizlik kuchayadi.

Qonuniy jihatdan olganda, ish haqini yashirish va soliqlardan bo‘yin tovlash mehnat va soliq qonunchiligiga zid hisoblanadi. Bunday amaliyotlar aniqlangan taqdirda, ish beruvchilarga nisbatan ma’muriy yoki jinoiy javobgarlik choralari qo‘llanilishi mumkin. Bu esa konvert usulining naqadar xavfli ekanini yana bir bor tasdiqlaydi.

Xulosa qilib aytganda, konvert usulida haq to‘lash qisqa muddatli manfaat keltirgandek ko‘rinsa-da, u uzoq muddatda xodim, ish beruvchi va butun jamiyat uchun salbiy oqibatlarga olib keladi. Mehnat munosabatlarida ochiqlik, halollik va qonuniylikni ta’minlash — barqaror iqtisodiyot va ijtimoiy adolatning muhim shartidir. Har bir xodim o‘z kelajagi haqida, har bir ish beruvchi esa o‘z mas’uliyati haqida o‘ylagan holda rasmiy va shaffof ish haqi tizimini tanlashi lozim. Faqat shundagina mehnat qadri chin ma’noda e’zozlanadi va jamiyat taraqqiyoti uchun mustahkam poydevor yaratiladi.

Navoiy viloyati Nurota tuman adliya bo'limi Yuridik xizmat koʼrsatish markazi bosh yuriskonsulti Xayrullaev Javohir Eldorbek oʼgʼli.