UMUMIY OʻRTA TAʼLIM MUASSASALARINI MODDIY-TEXNIK JIHOZLARINI MODERNIZATSIYALASH
Oʻ.Odiljonov — Oʻzbekiston Respublikasi Taʼlimni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi, Taʼlim tashkilotlarini jihozlashga nisbatan moddiy-texnik talablarni ishlab chiqish boʻlimi boshligʻi;
ANNOTATSIYA
Mazkur ilmiy maqolada Oʻzbekiston Respublikasida umumiy oʻrta taʼlim muassasalarini zamonaviy moddiy-texnik jihozlar bilan taʼminlash masalalari tadqiq etilgan. Maqolada taʼlim muassasalarini modernizatsiyalash sohasidagi davlat siyosati, normativ-huquqiy asoslar, xalqaro tajriba va innovatsion yondashuvlar tahlil qilingan. Moddiy-texnik bazani rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlari, moliyalashtirish mexanizmlari hamda sohada mavjud muammolar va ularni hal etish yoʻllari koʻrsatilgan. Tadqiqot natijasida taʼlim muassasalarining moddiy-texnik taʼminotini yaxshilash va modernizatsiyalash boʻyicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit soʻzlar: umumiy oʻrta taʼlim, moddiy-texnik baza, modernizatsiya, raqamli taʼlim muhiti, innovatsion taʼlim texnologiyalari, STEM-laboratoriyalar, “Aqlli maktab”.
KIRISH
Bugungi kunda Oʻzbekiston Respublikasida taʼlim tizimini rivojlantirish, sifatli taʼlim xizmatlarini taqdim etish, zamonaviy moddiy-texnik bazani yaratish davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Xususan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 11-maydagi “2022-2026-yillarda maktab taʼlimini rivojlantirish boʻyicha milliy dasturni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi PF-134-son Farmoni umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash va modernizatsiyalash sohasida keng qamrovli ishlarni amalga oshirishga asos boʻldi.
Zamonaviy dunyoda taʼlim sifati koʻp jihatdan oʻquv jarayonining moddiy-texnik taʼminoti bilan bevosita bogʻliq. Jahon taʼlim makoniga integratsiyalashuv va raqamli iqtisodiyotga oʻtish sharoitida umumiy oʻrta taʼlim muassasalarini zamonaviy oʻquv-laboratoriya uskunalari, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va innovatsion jihozlar bilan taʼminlash dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Ushbu maqolaning maqsadi Oʻzbekiston Respublikasida umumiy oʻrta taʼlim muassasalarini moddiy-texnik jihozlarini modernizatsiyalash jarayonining hozirgi holatini, ilgʻor xorijiy tajribani oʻrganish hamda sohani rivojlantirish boʻyicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
ASOSIY QISM
1. Moddiy-texnik bazani modernizatsiyalashning normativ-huquqiy asoslari
Oʻzbekiston Respublikasida umumiy oʻrta taʼlim muassasalarini moddiy-texnik jihozlar bilan taʼminlash masalalari bir qator muhim normativ-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi.
Oʻzbekiston Respublikasining “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonuni (2020-yil 23-sentabr, OʻRQ-637-son) [1].
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 11-maydagi “2022-2026-yillarda maktab taʼlimini rivojlantirish boʻyicha milliy dasturni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi PF-134-son Farmoni taʼlim muassasalarini modernizatsiyalash sohasidagi islohotlarning asosiy yoʻnalishlarini belgilab berdi. Milliy dasturda 2026-yilgacha quyidagi vazifalarni amalga oshirish koʻzda tutilgan:
· 1,4 mingdan ortiq yangi maktablar qurish;
· 4,5 mingdan ortiq maktablarni rekonstruksiya qilish va kapital taʼmirlash;
· 2800 ta fizika, kimyo va biologiya laboratoriya sinflari bilan jihozlash;
· 2030 ta axborot texnologiyalari kabinetlarini yaratish;
· 2000 dan ortiq STEAM-laboratoriyalar tashkil etish;
· 500 ta “Aqlli maktab” tizimini joriy etish [2].
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-maydagi “Maktabgacha va maktab taʼlimini rivojlantirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi 241-son qarori maktablarni moddiy-texnik jihozlar bilan taʼminlashning aniq mexanizmlarini belgilab berdi. Qarorda umumiy oʻrta taʼlim muassasalarini zarur oʻquv-laboratoriya jihozlari, kompyuter texnikasi va boshqa texnik vositalar bilan jihozlashning minimal talablari, shuningdek, ularni moliyalashtirish manbalari koʻrsatilgan [3].
2. Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasining hozirgi holati: muammolar va imkoniyatlar
Oxirgi yillarda Oʻzbekistonda umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash boʻyicha keng koʻlamli ishlar amalga oshirilmoqda. Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi maʼlumotlariga koʻra, 2021-2023-yillarda 750 dan ortiq yangi maktablar qurildi, 2300 dan ortiq maktablar rekonstruksiya qilindi va kapital taʼmirlandi.
Biroq, Tadqiqoti natijalari shuni koʻrsatdiki, qishloq joylardagi maktablarning 37,5 foizi hamon zamonaviy moddiy-texnik taʼminot bilan yetarli darajada jihozlanmagan. Tadqiqot davomida quyidagi asosiy muammolar aniqlangan:
1. Hududlar oʻrtasidagi tafovut. Shahar va qishloq maktablari oʻrtasida moddiy-texnik taʼminot darajasida sezilarli farq mavjud. Shahar maktablarining 82% i zamonaviy oʻquv-laboratoriya uskunalari bilan taʼminlangan boʻlsa, qishloq maktablari uchun bu koʻrsatkich 58% ni tashkil etadi.
2. Texnik xizmat koʻrsatish muammolari. Mavjud jihozlarga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash boʻyicha samarali tizim yoʻqligi aniqlangan. Soʻrovnomada ishtirok etgan maktab direktorlarining 65% i jihozlarni taʼmirlash va yangilash masalasi eng muhim muammolardan biri ekanligini taʼkidlashgan.
3. Zamonaviy jihozlardan foydalanish koʻnikmalarining yetishmasligi. Oʻqituvchilarning 47% i zamonaviy oʻquv-laboratoriya jihozlari va axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalanish boʻyicha yetarli koʻnikmalarga ega emasligi aniqlangan.
4. Moliyalashtirish manbalarining cheklanganligi. Maktab budjetidan faqat joriy xarajatlar qoplanadi, jihozlarni yangilash va modernizatsiyalash uchun qoʻshimcha mablagʻlar zarur [4].
3. Ilmiy tadqiqotlar va ilgʻor xalqaro tajribaning tahlili
Taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini modernizatsiyalash masalasini oʻrganishda ilmiy tadqiqotlar asosiy ahamiyatga ega. Soʻnggi yillarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar shuni koʻrsatmoqdaki, zamonaviy moddiy-texnik baza bilan taʼminlangan maktablarda oʻquvchilarning academic koʻrsatkichlari sezilarli darajada yuqori.
Jumladan, A.Abdujabborov va S.Tursunova tomonidan oʻtkazilgan “Taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasi va oʻquvchilar yutuqlari oʻrtasidagi aloqa” (2023) nomli tadqiqot natijalariga koʻra, zamonaviy laboratoriya uskunalari bilan jihozlangan maktablarda oʻquvchilarning aniq fanlar (fizika, kimyo, biologiya) boʻyicha oʻzlashtirish darajasi 22-27% ga yuqori ekanligi aniqlangan [5].
Bundan tashqari, D.Mamatov tomonidan oʻtkazilgan “Raqamli taʼlim texnologiyalarining taʼlim sifatiga taʼsiri” (2022) nomli tadqiqot natijalariga koʻra, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bilan jihozlangan sinflarda oʻquvchilarning axborotni idrok etish va tahlil qilish qobiliyati 31% ga, kreativ fikrlash qobiliyati esa 24% ga oshishi aniqlangan [6].
Xalqaro tajribani oʻrganish ham muhim ahamiyatga ega. Jahon banki va YUNESKO tomonidan 2021-2022-yillarda oʻtkazilgan “Education 4.0” tadqiqotiga koʻra, moddiy-texnik bazani modernizatsiyalash boʻyicha eng ilgʻor tajribalar quyidagi davlatlarda kuzatiladi:
1. Finlandiya. Taʼlim muassasalarini “open learning space” (ochiq taʼlim muhiti) konsepsiyasi asosida jihozlash. Bu yerda oʻquvchilar loyiha ishlari, mustaqil tadqiqotlar va guruh ishlarini samarali amalga oshirishi uchun barcha sharoitlar yaratilgan.
2. Janubiy Koreya. “Smart School” konsepsiyasini joriy etish. Barcha oʻquv jarayoni raqamlashtirilgan, oʻquvchilar planshetlar yordamida interaktiv darslik va materiallardan foydalanadi, oʻqituvchilar esa real vaqt rejimida oʻquvchilarning individual yutuqlarini kuzatib boradi.
3. Singapur. STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics) taʼlimini rivojlantirish uchun maxsus jihozlangan laboratoriyalar yaratish. Bu yerda oʻquvchilar amaliy tajribalar, modellashtirish va robototexnika bilan shugʻullanishlari mumkin [7].
Bu xalqaro tajriba Oʻzbekistondagi taʼlim muassasalarini modernizatsiyalash jarayonida muhim ahamiyatga ega boʻlishi mumkin.
4. Moddiy-texnik bazani modernizatsiyalashning ustuvor yoʻnalishlari
Oʻtkazilgan tadqiqotlar natijalari va xalqaro tajribani oʻrganish asosida Oʻzbekistonda umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini modernizatsiyalashning quyidagi ustuvor yoʻnalishlarini ajratib koʻrsatish mumkin:
1. Raqamli taʼlim muhitini yaratish. Barcha umumiy oʻrta taʼlim muassasalarini yuqori tezlikdagi internet, zamonaviy kompyuter texnikasi, multimedia proyektorlari, interaktiv doskalar bilan taʼminlash. “Aqlli sinf” konsepsiyasini joriy etish, oʻquv jarayonini boshqarish va monitoring qilish uchun maxsus dasturiy taʼminotdan foydalanish.
2. Zamonaviy oʻquv-laboratoriya bazasini yaratish. Fizika, kimyo, biologiya kabinetlarini zamonaviy laboratoriya uskunalari, virtual laboratoriyalar, 3D-modellashtirish vositalari bilan jihozlash. Oʻquvchilarda amaliy koʻnikmalarni shakllantirish uchun maxsus jihozlangan STEM laboratoriyalarini yaratish.
3. Inklyuziv taʼlim uchun sharoitlar yaratish. Maxsus taʼlim ehtiyojlari boʻlgan oʻquvchilar uchun qulay muhit yaratish, maxsus oʻquv-rivojlantiruvchi jihozlar, panduslar, liftlar, sanitariya xonalari bilan taʼminlash.
4. Energiya samaradorligi va “yashil texnologiyalar”ni joriy etish. Maktab binolarini ekologik toza materiallar bilan qurish va taʼmirlash, qayta tiklanadigan energiya manbalari (quyosh panellari, issiqlik nasoslari)dan foydalanish, suv va energiya sarfini kamaytirish boʻyicha innovatsion texnologiyalarni joriy etish.
5. Maktablarni “aqlli” boshqarish tizimlarini joriy etish. Maktab faoliyatini boshqarish, monitoring va nazorat qilish uchun zamonaviy axborot tizimlari (“Aqlli maktab”, “Elektron jurnal”, “Elektron kutubxona”)ni joriy etish.
5. Moddiy-texnik bazani modernizatsiyalashning moliyalashtirish mexanizmlari
Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini modernizatsiyalash uchun quyidagi moliyalashtirish manbalaridan foydalanish tavsiya etiladi:
1. Davlat byudjeti mablagʻlari. 2022-2026-yillarda maktab taʼlimini rivojlantirish boʻyicha milliy dastur doirasida ajratilgan mablagʻlardan maqsadli foydalanish.
2. Davlat-xususiy sheriklik mexanizmlari. Taʼlim sohasidagi loyihalarni amalga oshirish uchun xususiy sektor investitsiyalarini jalb qilish.
3. Xalqaro moliya institutlari va donor tashkilotlar mablagʻlari. Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki, YUNESKO, YUNISEF kabi xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda loyihalarni amalga oshirish.
4. Maqsadli jamgʻarmalar va homiylik mablagʻlari. Mahalliy hokimiyat organlari, biznes-strukturalar va fuqarolik jamiyati institutlari bilan hamkorlik qilish, homiylik mablagʻlarini jalb qilish.
5. Innovatsion moliyalashtirish mexanizmlari. Kraudfanding, ijtimoiy obligatsiyalar, taʼsir investitsiyalari kabi innovatsion moliyalashtirish mexanizmlaridan foydalanish.
XULOSA VA TAVSIYALAR
Oʻzbekistonda umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini modernizatsiyalash — bu sifatli, zamonaviy va raqobatbardosh taʼlim tizimini yaratishning muhim shartidir. Olib borilgan tadqiqotlar natijalari shuni koʻrsatadiki, zamonaviy moddiy-texnik baza bilan taʼminlangan maktablarda oʻquvchilarning bilim va koʻnikmalari sezilarli darajada yuqori.
Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini modernizatsiyalash jarayonini takomillashtirish uchun quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi:
1. Raqamli transformatsiya dasturini ishlab chiqish va amalga oshirish. Barcha umumiy oʻrta taʼlim muassasalari uchun raqamli transformatsiya dasturini ishlab chiqish, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etish.
2. Moddiy-texnik bazani modernizatsiyalash boʻyicha uzoq muddatli strategiyani ishlab chiqish. 2030-yilgacha boʻlgan davrda umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini modernizatsiyalash boʻyicha uzoq muddatli strategiyani ishlab chiqish.
3. Texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash tizimini takomillashtirish. Mavjud jihozlarga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash boʻyicha samarali tizim yaratish, mahalliy darajada texnik yordamni tashkil etish.
4. Oʻqituvchilarning malakasini oshirish. Zamonaviy oʻquv-laboratoriya jihozlari va axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalanish boʻyicha oʻqituvchilar uchun maxsus kurslar tashkil etish.
5. Davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini rivojlantirish. Taʼlim muassasalarini moddiy-texnik taʼminlash jarayoniga xususiy sektorni faol jalb qilish, investitsiyalarni ragʻbatlantirish.
6. Moddiy-texnik taʼminot standartlarini takomillashtirish. Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarini moddiy-texnik taʼminlash standartlarini muntazam yangilab borish, xalqaro tajribani hisobga olish.
7. Monitoring va baholash tizimini yaratish. Umumiy oʻrta taʼlim muassasalari moddiy-texnik bazasining holatini muntazam monitoring qilish va baholash tizimini yaratish.
8. Innovatsion loyihalarni qoʻllab-quvvatlash. Moddiy-texnik bazani modernizatsiyalash sohasidagi innovatsion loyihalarni qoʻllab-quvvatlash uchun maxsus grantlar va tanlovlar tashkil etish.
Ushbu tavsiyalarni amalga oshirish Oʻzbekistonda umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini samarali modernizatsiyalash, taʼlim sifatini oshirish va raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1. Oʻzbekiston Respublikasining "Taʼlim toʻgʻrisida"gi Qonuni (2020-yil 23-sentabr, OʻRQ-637-son). https://lex.uz/docs/5013007
2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “2022-2026-yillarda xalq taʼlimini rivojlantirish boʻyicha milliy dasturni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi PF-134-son Farmoni (2022-yil 11-may). https://lex.uz/docs/-6008663?ONDATE=11.05.2022%2000
3. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Maktabgacha va maktab taʼlimini rivojlantirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi 241-son qarori (2022-yil 11-may). https://lex.uz/ru/docs/-6008665
4. "Oʻzbekiston umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasi holatini oʻrganish" tadqiqoti. Toshkent, 2023-yil.
5. Abdujabborov A., Tursunova S. “Taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasi va oʻquvchilar yutuqlari oʻrtasidagi aloqa”. “Taʼlim va innovatsiyalar” jurnali, 2023-yil, №2, 34-42 betlar.
6. Mamatov D. “Raqamli taʼlim texnologiyalarining taʼlim sifatiga taʼsiri”. Monografiya. Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2022-yil, 215 bet.
7. YUNESKO va Jahon banki. “Education 4.0: Shaping the Future of Education”. Joint report, 2022. 127 p.
8. Akramova G.R. “Zamonaviy maktabning moddiy-texnik bazasini shakllantirish asoslari”. Oʻquv qoʻllanma. Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2021-yil, 176 bet.
9. Qodirov Sh.Sh. “Taʼlim muassasalarini moddiy-texnik jihozlashning xalqaro tajribasi”. “Xalqaro taʼlim tizimida ilgʻor tajribalar” toʻplami, Toshkent, 2023-yil, 87-96 betlar.