ИБТИДОИЙ ЖАМОА ДАВРИДА ШЕЪРИЯТ БЎЛГАНМИ ёхуд Шукур Холмирзаевнинг «Адабиёт ўладими» мақоласига чизгилар
«Агар, офтоб нури тушмаса ҳужра ичига,
Бунга қуёш эмас, ҳужра айбдор...»
1.Биз каби ёш қаламкашлар биланда, ўзини мўйинса кўриб, тенг улфатчилик қилиб юргувчи, умрида бирор партия, сиёсий оқим, маҳаллий ур-калтакларга мансуб бўлмаган, жаҳон классиклари савиясидаги ҳикоялари билан ўқувчиларни ром этган, ҳозиргача ўспирин ошиқ-машъуқларнинг ёстиқлари тагида унча-бунча забардаст шоирларнинг лирик девонлари билан жой талашиб келаётган дилбар қиссасини талабалик йилларидаёқ ёзиб қўйган, бугунги кунда Ўзбекистон халқ ёзувчиси Шукур Холмирзаев қадаҳ сўз устида олдиндан тайёр гапни чайналгандан кўра, мияга келган биринчи фикрни айтиш даврага нибатан холислик бўлар қабилида дангал шартта бир гапни ўртага ташлади: Адабиёт ўладими?!
Гоҳ, офтобга, гоҳ булутга қараб ҳар лаҳзада турланаётган замонага ўзларича тўн бичиб-ростданам мустақил бўлдикмией, деб кишанга ўрганган қўлларини гоҳ байрамона силкиб, гоҳ қуллуқга қовуштириб юрган зиёли оломон бир чайқалди...
Кимдир у деди, кимдир бу., ҳуллас, адабиёт турли гуруҳларга бўлиниши керак., бўлиниш табиий жараён., адабиёт яктан оппозиция бўлиши лозим., овозимни сал баландлатсам сен кеча комфирқада бўлгансан., шўролардан фалон писмадон «темир-терсаклар» олгансан, кўкрагингга таққансан., фалон асарингда писмадон мафкурани куйлагансан., динга қарши шеьр ёзгансан., фалончини қулатишаётганда ташаббус кўрсатгансан., деган таъналарни кимдир юзимга соқит қилармикан дея бироз одамовиликни ҳам бўйнига олиб юрганлар, имо-ишора билан бўлсада зулмга қарши тутун қайтарганман деб ўзларига таскин бергувчилар, ўтган ўтди, буёғи худо пошшо деб мустақиллик илҳомининг баридан тутиб, дадил қасидагўйчиликни бошлаб юборганлару., ҳуллас, милатнинг сара, носара гулларидан иборат ўша гулзор ғалат епкиндан бир чайқалди:
2. ...Ўтмишда ҳеч қандай ёғоч, мих ишлатмасдан, сирли маҳобати ила асрлар ҳафсаласини пир қилгувчи қасрлар, кўприклар, улкан иншоотлар бунёд этган меьморлар, қўли гул дурадгорлар, электр овоз кучанишларисиз эртадан шомгача минглаб кишиларга ёддан достон куйлаган оқинлар, асарида бир сўзни қайта такрорламайдиган адиблар, юзларига бўёқ чапламай табиий ҳусни билан жону жаҳонларга ўт қўйгувчи соҳибжамоллар бўлгувчи эди дейдилар лофчи боболаримиз. Булар бари чўпчак, албатта... Ҳар ҳолда шуниси аниқки, ўтмишда ҳаво тоза бўлган. Чунки, у замон ёзғувчилари чекмаган.
Гоҳ, ўйлаб қоламан, ибтидоий жамоа тузумида адабиёт бўлганми?Бор бўлганда қандоқ, ҳақиқий адабиёт ўшанда бўлган., ҳақиқий шеьрият гуллаб яшнаган дейди бир ички сезгим. Демак, уларнинг уюшмаси, подшоси, ҳалқ шоирлари, маддоҳлари., аҳир у давр., дейман тасаввурим ғуборлашаётганлигини сезиб, балким адашаётгандирсан, дейди қувлик билан бошқа бир сезгим: - қабила бошлиғи ёнидан гулханга яқин ўтирадиган ўрмонда ўтин териб кун кўргувчи бахшилари бўлганда, дейди ўша сезги жонимни ҳалқумимга келтириб....
Қитмир сезгим жим қолганидан фойдаланиб, илк сезгим болаларча соддалик ила давом этади: -покиза ўтлоқлар, зумрад ҳаво, шаршараларининг сирли мусиқаси, ҳеч бир сиёсатга мансуб бўлмаган бокира ёмғурлар, бирор партияга дахлсиз, ҳали ҳар ҳил измлар нуқсини уришга улгурмаган ойдин чеҳралар, дунё адабиётининг илк даҳолари Яратган Эгамнинг илоҳий илҳоми ила яралган муборак табиат китобининг ҳали муҳараррирлар қалами булғамаган илк қўл ёзмаси., бунданда буюк адабиёт, бундан қутлуғ шеърият қайта яралармикан!? Ҳа, сезгиларимиз гоҳо алдайди... Уларга ишонгандек бўлингу, ўз билганингиздан қолманг азизлар!
3. Демак, ўша биздек танбал қаламкашларни ўзига мўйинса кўргувчи., ўша «қитмир» носиримиз чинакам адабиёт яратадиган замонлар энди келди, худди Бальзак домладек: - «..адабиётнинг умри боқийдир ёлғиз угина ўлимни тан олмайди..» демоқчи бўладию, гўё шундоқ десам шундоғам эти ўлиб, толқашов бўлиб қолган, ўз зерикарли ҳаётларини ҳамкасбларию, қўни-қўшниларининг тотли ғийбатларидан иборат озуқа билан обод этишга ўрганган дўстларим аҳамият бермайдилар деган ҳадикла мутлақ тескари иддао билан қайта гап бошлайди. Бунинг устига у бироз зериккан. Бозор иқтисодининг серсалқин эпкини боис кунда-шунда улфатларнинг қадами Дўрмондан узулган., шу сабабли мақола бамисоли бир шиша «Халқобод» коньягини майдалаб, сокин гурунглашаётган ҳаммаслак оғайнилар гурунгидек таасурот қолдиради. /оялар бир-бирини ҳўкиздай сузишиб., одамлар бир-бирларинининг дилини хуфтон қилмаса уйқуси қочадиган даражага етган бир даврда., табиатан қўрс адибимиз яна оқимга қарши сузишда давом этади ва бирор ҳақоратли сўз ишлатмасдан ҳузур қилиб сўкинади., тўғрироғи у:
кутиб ўтирмайман қачон тушаркин дея,
Ё, чўқмор билан уриб киритиб юбормайман тизангизгача ерга,
қулоғингизга шунчаки шивирлайман –
таништириб қўяман ўзингиз билан..,
дейди гўё. Айни дамда у ўзимизни ўзимизга таништириб роҳатланади. Шу боис «Адабиёт ўладими»да нуқталар кўп. Бу нуқтачалар Шероз дилбарининг холига нечоғлик ўхшамаса, Хемингўй айсбергларию, Шукур аканинг рўмонга даъвогар ҳикояларига шунчалик ўхшаш.
...Аксар умри саройда ўтган улуғ бобомиз Алишер Навоий ҳазратларининг жаҳонгирлар тиғи етмаган музофотларни патқалам ила забт этганларига бани башар гувоҳ. Шунга қарамай ул муборак зот: -давлат ишлари ила банд бўлмаганимда., шеър ёзишни кўрсатиб қўяр эрдим деган буюк армон билан ўтдилар. Замона шоҳининг кўкалдош дўсти бўлишларига қарамасдан, эл ғамини бу яқинликкдан баланд билиб, жони халқ ва пошшолик орасинда мудом гаровда, фитнакор беклар ўчоғи бўлмиш саройда зулмга қарши курашда ўтди. Шундоқ улуғ ва муҳташам зот бу фоний дунёдан кўз юмганларида ўлса арзир эди адабиёт...
Машраб осилганда, Насимийни товонидан сўйганларида, Нодирабегимни қонига белаганларида, Қодирий, Чўлпон, Усмон Носир, Чўлпонлар.., мотамида осмон йиғлаб, замин оҳ чекан не не буюклар кетганида ўлмаган адабиёт...Жаҳонни титратган беш минг йиллик тарихингизу, танбал тафаккурингиз ҳали туйнугидан мўраламаган улкан адабиётингизга ачинмайсизу, нечун шўро бобонгиз қўлида пода боқиб., қўй қайтарган пайтларингизда битган уч-тўрт байтингизга аза тутасиз., дейди бу нуқталар бироз қаҳрга мингандай... Турғунлик даврларида ёзиб қўйганингиз, қувғинга учраб, қўлёзма ҳолидаёқ қўлма-қўл бўлиб, цензорлар юрагига ғулғула солган ўша «ёмби» асарингизни келтиринг. қоғоз бўлмаса раҳматлик Маркс, Ленин, Леонид., боболарингизнинг ботмон-ботмон китобларига ўзимнинг рўмонимни макалатурага топшириб бўлсада чоп этайлик, кўзимизга суртиб «Ўткан кунлар», «Хамса»лар қаторига териб қўяйлик. Қани ўзи ўша ноёб асар., дейди улар самимий илинж ила...
Минбарлардан мустақиллик дея тамоқ йиртасизу, нега бу табаррук солноманинг қадрини ерга уриб яна ҳадик билан у ён, бу ёнингизга қараб қўясиз? Нима сенга, ҳў Қўзибой Митрофанович., сен энди мустақилсан деб испаровка ёзиб, Московнинг муҳрини босиб беришларини кутаяпсанми?! Бировнинг бобосини бобо, бировнинг байрамини байрам, бировнинг азасини мотамим деб ўрганган., қирқ йил қозонда бирга қайнатса қонинг қўшилмайдиганларга юкиниб, бобонгдан, отанг, болангдан ўзингга душман ахтаришга мойил ўша жирканч феълу хўйингдан қачон қутуласан, қачонгача бир бирингни ков-ков қилишдан, ҳатто Адабиётдек қудратли қуролдан шахсий душманларингдан ўч олиш, мансабу мартабага етишиш мақсадида фойдаланасан, қачонгача унга шахсий томорқангга қарагандай қарайсан., гоҳ инжиқ хотиндай ажраламан, гоҳ бирлашаман деб минғирлайсан.., лоаққал худойдан қўрқ, бу дуне яхшилари сен билан замондош бўлгани билан ифтихор этажак мартабаларни ният қил, йўқса, ҳазрат Навоий, бетимсол Бобур, пири комил Яссавий боболаримизнинг руҳи ёқамиздан олмасми., дейдилар
Спитаменнинг олов нигоҳларидай чатнаган нуқтачалар... Қайсики миллат ухлаётган, тунни кундан, дўстни душмандан, мукофотни садақадан ажрата билмас даражада карахт бўлса, бунга на ҳукмдорлар, на сиёсатдонлар на иқтисодчилар айбдор. Бу балои азимнинг бош айбдори ҳам, кушандаси ҳам., бор бўлса ўша юртнинг шоирларидир., дейди бармоқларини куйдираётган папиросни култобага ташларкан, «Адабиётни ўлтирасиларми» «марсия»сининг ҳорғин муаллифи сўнгги нуқталарни михларкан...
4. Кўп нуқталар аслида қалам соҳибининг бир лаҳзалик мустар аҳволини ифодаловчи оддий тиниш белгилари холос. Иложи борича ёздинг, имкони борича англатишга уриндинг, энди у ёғи... Шу боис улар гоҳ, бошга тушаётган бетўхтов зарб гоҳ, нур гоҳ, илоҳий мусиқа садолари гоҳ, беғубор гўдак нафаси, гоҳо таъбирсиз тушларимизга ўхшайди. Қолверса, қолгани ул Қодир ул соҳиби қудрат ато этган туйғуларимизнинг нафис торларига боғлиқ.
Ажаб эрмас, бугун «Адабиётни ўлтирсиларми» деб куйинаётган адибимиз эрта-индин нашриётга фақат нуқталардан иборат янги рўмон тақдим этсалар. Бугунги ноширларимиз орасида бу тахлит асарларни уқадурғони топилмасада, ишонч билан айтиш мумкинки келгуси авлодлар, олис сайёралардан таралаётган товуш кодларини ўқигувчи руҳият муҳандисларидай, унинг қалб тебранишларини бехато илғайдилар ва йигирманчи аср имконсизликлари боис босилмаган бу асардан поёнсиз завқлар туйиб, йигирманчи аср оёқлаган бир замонга келиб, Истиқлол шарофати ила дунё тарихининг қувваи ҳофизасига ўз исми шарифини Ўзбек деган ном ила забаржад этган миллат ёзувчисининг бугунги ҳасратларидан огоҳ бўладилар.