ҲАЯЖОНЛИ УЧРАШУВЛАР
Бундан ўн йил бурун, яъни 1999 йил баҳори. Менинг илк хикоялар тўпламим – «Оқар дарё оқмасмиди жимгина» чоп этилди. У пайтлари «Гулистон» журналининг бош муҳаррири вазифасини бажарар эдим. Журнални янада ўқишли қилиш, шоир, ёзувчиларни кўпроқ редакцияга жалб этиш ниятида Шукур Холмирзаевга ҳикоя ёзиб беришни илтимос қилган эдим. Мана шу пайтгача Шукуржон билан унчалик яқин бўлмаган эдим. Назаримда, у анча такаббур, унча-мунча одам билан яқинлашмайдиган, чиқиша олмайдиган, чўрткесар, гапини, таассуротини ичига ютмай, одамнинг юзига шартта айтадиган, мураккаб табиатли бир шахс – ёзувчи бўлиб туюларди. Баъзан редакциямиз биринчи қаватидаги ошхонада икки-учта биродарлари билан гаплашиб ўтирган пайтларини кўриб, кузатганман. Гапираётган пайтида бошини гоҳ қуйи эгиб, узоқ тин олиши, гоҳ кўзини қисинқираб суҳбатдошига синчков қараб туришини, кетма-кет чекадиган сигарета тутунлари юз-кўзини қоплаб олса-да, унли товушларни чўзиб ё бирдан овозини баландлатиб гапини лўнда-лўнда кесиб қўйишини кўрган эдим.
Бир куни Шукур Холмирзаев эшикни очиб, машҳур шляпасини қўлида ушлаган ҳолда «Мумкинми?» деди. Очиғини айтсам, унинг «Мумкинми?» дейиши менга ғалати туюлди. Наҳотки, Шукур Холмирзаевдай ёзувчи хонага шунақа бир оҳангда рухсат сўраб кирса?
– Қизиқмисиз, Шукуржон, – дедим, – бемалол, бемалол кираверинг, бу даргоҳ ҳаммамизники, сиз бор, мен бор – бу даргоҳ бор-да!
– Э, Тилаб ака, – деди Шукуржон, – ҳикоя бўладиган гапни айтманг! Бир редакцияга борган эдим, котибаси рўйхатга ёзилинг, мен бошлиқдан сўрай, қачон қабул қилар экан, деди. Шу-шу бу даргоҳни елкамнинг чуқури кўрсин, деб кетдим...
Бир соатча гаплашиб ўтирдик. Асосан Рўзи Чориевни эслаб, Рўзининг ажойиб табиати, таланти, соқоли кўкрагига тушса ҳам болалиги қолмаган дарвешнамо юриш-туришларини гаплашдик. Мен кўпроқ Шукуржон гапиришини истадим. Уни билгим келди, анчадан буён менга жумбоқ бўлган шахс, ўзида ёзувчилик таланти билан актёрлик иқтидорини мужассам этган, талабалик йилларидаёқ Гамлет ролини ўйнаб, Шукур Бурҳонов олқишига сазовор бўлган, кейинчалик тор театр саҳнасини кенг адабиёт майдонига айлантирган ҳақиқий ижодкорнинг мулоҳазаларини эшитгим келди. Стол устида «Оқар дарё оқмасмиди жимгина» тўплами турарди. Бир унга, бир Шукурга қарайман, китобни тақдим этгам келади. Яна ўйлайман. Нима деб тақдим этаман. Дастхат ёзиш камтарликдан эмас, ёзувчиликка даъво қилгандай бўламан. Эл таниган, ҳикоячиликда ўз йўли ва йўриғи бўлган ёзувчига «Ҳикоялар тўпламим» деб кўрсатишим қандоқ бўларкин? Суҳбатимиз чоғида шуни англадимки, Шукуржон гарчи кўча-кўйда яқинлашиб бўлмас қоядай туюлгани билан, анча дилкаш ва беғубор қалб эгаси эканлиги сезила бошлади. Ийманмай китобни бериш мумкин. Ҳикоялар тўпламимни узатдим. Менга қараб бирор гап қотишини кутдим. У бўйини хиёл эгиб, сигаретасини лабидан олмай китобни қўлига олди-ю, уни шляпасининг тагига қўйди. Кетар чоғи, «қўлим бўшаса, ҳикояларингизни ўқиб қўярман, одатда кўпроқ қўлёзмалар ўқийман», деди. Бироз жим ўтирди, кейин кўзи суҳбатдошида-ю, хаёли қаёқлардадир кезиб юрган одамдай гапга тушиб кетди:
— Қўлёзма билан тайёр нашрнинг фарқи катта. Мен қайта ишланган, тузатилган, сайқал берилган босма нашрларни кўзда тутаётганим йўқ. Мен қўлёзма билан унинг босма шакли ўртасидаги фарқни айтмоқчиман. Қўлёзмада муаллифни кўриб тураман. Унинг хатти-ҳаракати, қилиғи-ю тафаккур тарзи, туйғулар ўйини-ю изтироблар қуюнини сезиб, ёзувчининг томирини ушлаб, юрак уришини сезиб тургандай бўламан. Чамамда, нашрда ана шу шахсий белгилар сувалиб кетади, нашр ўқувчи дидини, мақсадини, иштаҳасини кўзлаб тайёрланган ошга ўхшайди. Мени ош қандай ёғда қовурилгани, қандай гўшт солингани, қандай сабзи бостирилгани, қанча сув қуйилгани қизиқтиради. Чунки тайёр ошни ейиш осон, ана шу ошни тайёрлагунча бўлган кайфиятлар менга қизиқ-да! Шукур кетар чоғи китобни беҳафсала қўлига олиб қўл-тиғига қистирди.
Орадан анча вақт ўтди. Редакцияда Маҳмуд Сатторов билан суҳбатлашиб ўтирардик... Шу пайт эшик очилиб, яна «Мумкинми?» деган таниш овоз эшитилди. Рўпарамизда шляпа кийган, оппоқ кўйлагига рангдор галстуги ярашиб тушган Шукур Холмирзаев турарди.
— Ие, Хизрни йўқласак бўлар экан, Шукур ака, — деди Маҳмуд Сатторов, — ҳозир сизни йўқлаб ўтирган эдик.
— Хизр ҳам одам-да, — деди кулиб Шукуржон, - уни ҳар ким ўзича тасаввур этиб, яратиб олади. Унга эргашган одам йўлини йўқотмайди. Бизнинг Хизримиз — адабиёт, унга муридмиз, содиқ шогирдмиз. Мен ялпизланишниям, ялтоқланишниям ёқтирмайдиган одамман, — гапини давом эттирди Шукур, — ўтган сафар келганимда берган китобингизни ижирғаниб қўлимга олган эдим. Ака, бу сўзимдан койинманг, ўйланиб қолдим, ахир бу одам катта олим бўлса, санъат ва маънавият бўйича қўша-қўша китоблар ёзиб юрган бўлса-ю, менга ҳикоялар тўпламини нега берди-я, деб, уйга олиб бориб ташлаб қўйдим. Очиғи, ғашим келди. Китоб ётди-ётди. Кейин бундоқ варақлаб, биттасини ўқидим, кетидан иккинчи ҳикояни бошладим, учинчисини ўқиб, ўзимни тўхтата олмадим. Мижжа қоқмай китобингизни ўқиб чиқдим. Мени ҳайрон қолдирган икки нарса бўлди: биринчидан, фан доктори, профессор олимнинг ёзувчиликка даъво қилмаган ҳолда бирданига ўттиз саккизта ҳикоя билан пайдо бўлиши; иккинчидан, миллий ҳаётни чуқур билишингиз... Шу билан бирга ҳайратомуз тоқат — иродангиз... Ахир ҳикояларингизнинг бири 1972 йилда битилган бўлса, бошқалари 80—90 йиллари ёзилган. Қарийб ўттиз йилдан буён шунча ҳикояларингизни босмай, йиғиб юрганингизга ҳайронман. Тўғри, ҳам олимлик, ҳам ёзувчилик қилган шахсларни биламан. Лекин улар бу фаолиятларини бир умр баб-баравар олиб борганлар. Масалан, Чехов. Одамлар бир пайтнинг ўзида уни ҳам шифокор, ҳам ёзувчи деб билганлар. Сизни эса жамоатчилик олтмиш ёшингизгача фақат олим деб билган. Ўз асарларингизни ўзингиз учун ёзиб, тўплаб юрганингизни ҳеч ким билмаган. Аслида зувалангизда ёзувчи – санъаткорлик бор экан — у қачондир, қаердадир бошқа ерга бурилиб кетган экан. От айланиб қозиғини топади, деганларидай улоқни ёзувчилик майдонига олиб келиб ташладингиз... Иншооллоҳ, шу рост бўлсин. Мана шулар менинг руҳимни ўзгартириб юборди. Энди ҳикояларингиз кучи, руҳи, йўналишига келсак, ўзбек ҳикоячилигида ўз ўрнингизни эгаллаб бўлдингиз...
— Мен ҳам шу фикрдаман, - деди Маҳмуд Сатторов.
Шукуржон бироз тин олди. Ёнига кулдонни суриб қўйдим. Яна сигарета тутатди. Бир Маҳмуд Сатторга, бир менга ним табассум билан қараб олди-да, яна бошини эгиб, ўзига-ўзи гапираётгандай сўзини давом эттирди.- Ҳикоя — энг мураккаб жанр. Ҳикояларингизда миллийлик, халқчиллик, характер бор. Масалан, «Чумчуқхўр»ни олайлик. Бу кичкинагина ҳикояни ўқиганимда сизни кўз олдимга келтирдим. Мен сизни мулойим, келишувчан, одамлар билан зиддиятга бормайдиган инсон деб билардим. Ҳикояни ўқигач, сиз ҳақингиздаги тасаввурим ўзгарди. Сиз ички пружинаси қаттиқ тортилган, ҳаётга қараши кучли инсон экансиз. Бошқа ёзувчи балки чумчуқхўрни ўлдирмас эди, сиз эса уни жар бағрига учириб юбордингиз. Ўлдириш битта бу ҳикоянгизда эмас, «Ўч»да ҳам одам ўлади. Одам ўлдириб кўзингиздан ёш чиқмайди. Ўқувчи ҳам йиғламайди. Ўлдирганда ҳам ишонтириб ўлдирасиз. Ҳатто Анна Каренина ўлимини ҳам нотабиий, деганлар бўлган. Сизда ҳаммаси табиий... Ҳайвонот оламини тасвирлашда тузуккина ёзувчилардан қолишмайсиз, «Ўч» ҳикоянгиздаги ҳайкалдай ўтирган кўк бўри кўз олдимдан кетмайди. Бўрининг кетини тикиб қўйиш ҳеч кимда йўқ...
Бир неча вақт Шукуржон билан учрашмай юрдик. Редакцияларда ҳам кам кўринарди. Кимдир Шукур Холмирзаев радио орқали чиқишида ҳикояларингиз ҳақида илиқ гаплар айтди деса, кимдир телевиденияда кўрдим, эшитдим, «Ўч», «Новвос», «Чумчуқхўр» ҳикояларингизни мақтади, деди. Кейин уни «Ўзбекистон адабиёти ва санъати» газетасида босилган «Ўттиз беш ёшда ҳам...» деган мақоласида ҳам самимий сўзларни ўқидим.
Биринчи ҳикоялар тўпламидан кейин, айниқса, Иззат Султон, Матёқуб Қўшжонов, Шукур Холмирзаев, Маҳкам Маҳмудов, Маҳмуд Саттор, Нўъмон Раҳимжоновларнинг мақолаларидан кейин янги ҳикоялар устида қаттиқ ўтирдим. Энди кўз олдимдан Шукур Холмирзаев кетмай қолди. У нима дер экан, нашр қилишдан аввал ўқиб берармикан, деган андиша, безовталик, мени қийнай бошлади. Уч йил иккинчи ҳикоялар тўплами устида ишладим. Ҳикоялар кўчирилиб бўлгач, Шукуржонни изладим, уни кўргим, гаплашгим, маслаҳат олгим келди. Шаҳарда йўқ экан. У Дўрмондаги дала ҳовлисида, дейишди яқин дўстлари. Дўрмонга етиб боргунча не хаёлларга бормадим. Назаримда Ўзбекистон халқ ёзувчиси Шукур Холмирзаевнинг ҳовлиси — данғиллама, боғ атрофи пишган ғишт билан ўралган, уни ижод қиладиган, дам оладиган, мутолаа қиладиган алоҳида-алоҳида хоналари бўлса керак, боғининг ўртасида фонтан, ёзги дам оладиган ёғоч сўрилар бордир, деб ўйладим... Қандай қабул қилар экан? Мабодо дам олаётган бўлса, уни безовта қилмай, ё машина ичида, ё ҳовлисининг бирор чеккасида кутиб ўтирарман, деб ўйладим. Мабодо ҳикоялар сизга маъқул бўлса, «Сўзбоши» ёзиб берасизми, деб сўрасаммикан? Бу илтимосимни қандай қабул қилар экан? Шундай улкан ёзувчидан «Сўзбоши» сўраш ноқулай бўлмасмикан?..
Ёзувчилар боғига етиб борганимда узоқдан кўзга ташланган иморатлардан бири Шукурники бўлса керак, деб ўйладим. Суриштирсам, мен қайрилган кўчанинг бошланишидаги битмаган иморат биқинида мунғайиб турган чорбоғ уники экан. Дарахтлари чакалакзор бўлиб кетган боғ. Атроф темир панжара билан ўралган. Омонатгина ўрнатилган эшик ичкаридан занжирланган. Тахталари тақир-туқур қилаётган эшик оша Шукуржонни чақирдим. Машинани қўйиш учун у ёқ-бу ёққа аланглаб, салқинроқ жой излаётган эдим, дарахтлар орасидан кўйлакчан одам кўринди. У мени таниди чоғи: «Эй, сизмисиз, биз бу ёқдамиз», — деди-да, келиб эшикни очди-ю, орқасига ўгирилиб кетаверди. Сершох наъматак тагидан бош эгиб ҳовлига ўтдим. Мен айвон зинасига яқинлашгунча Шукуржон ичкарига кириб кўйлак кийиб чиқди. Биз қучоқлашиб кўришдик. Келганимдан хурсанд бўлганини яширмай, очилиб кетди. Эгилган дарахтлар, наъматаклар оралаб боғ ичига кирдик.
Айвон олди гулзор, сал нарида бўғзигача суғорилган икки ариққа помилдори, булғор қалампири экилган. Боғ ичи салқин. Боғда тик туриб сигарета чекдик, сўнгра айвонга қайтдик. Иккига беш метрли, қачон таъмирлангани ноъмалум айвон. Унда эски диван, пастак стол. Столда чойнак-пиёла, суви қочган нон бурдалари, «Нескофе»нинг қатор бўш идишлари... ёзувчининг қоралама ёзувлари... Тўрда алмисоқдан қолган кресло, устига кўрпача тўшалган. Шукур мени шу жойга таклиф қилди. Ўзи айвон чеккасида турган табуреткага ўтирди. Фотиҳадан сўнг Шукуржон ўрнидан турди-да, «Юринг, Тилаб ака, биз яшаётган аппартаментни сизга бир кўрсатиб қўяй», деб мени ичкарига бошлади. Кираверишдаги эшик орқасида қўлда ишланган электр плита. Назаримда, унда чой ҳам қайнатилади, овқат ҳам пиширилади... Плита олдидаги стол устида машинка, қўлёзмалар... Деворга қоқилган катта-катта михларга унинг тоза кўйлак, шимлари, шляпалари илиб қўйилган. Ўнг томонда яна бир стол, устида 5 сўм, 10 сўмлик пуллар, улар орасида бир доллар ҳам бор. Ичкаридаги хонада узун каравот устида нимдош кўрпа-тўшаклар, кўринишидан бу ер ётоғи.
Шукуржон мен кўтариб келган папкага қараб-қараб қўйди-да, «Ҳикояларми, бажонидил ўқиб чиқаман, фақат вақт масаласида шоширмайсиз. Ҳозир устозим Матёқуб Кўшжонов ҳақида эссе ёзяпман», деди. Кейин тирикчилик учун уч-тўрт ҳикоя ёзиш нияти борлигини, уларни радиога топшириб қўймоқчилигини айтди. «Бу ҳикоялар аллақачон каллада пишган, қоғозга тушса, бас! Мавзу шу боғим, ётоғим билан боғлиқ, — деди Шукуржон диван четидаги мен олиб келган папкага қараб, «Хўш, бу ҳикоялар ҳам илгаригасидек уч-тўрт саҳифаликми?», деб сўради.
— Асосан қисқа. Лекин 8—10 саҳифалиги ҳам бор, воқеа, характерлар тақозоси билан улар бир оз чўзилиб кетди...
— Тилаб ака, айтинг-чи, ҳикояларингизни кимларга мўлжаллаб, кимларга бағишлаб ёзасиз?
— Ўзим учун ёзаман, бировни кўзда тутиб эмас, — дейман.
Шунда унинг кўзлари чақнаб, ҳаяжонланиб кетди.
— Мана бу ҳақиқий ёзувчининг тўғри, виждонан гапи, — деди. - Аксарият ёзувчиларга шу саволни берганимда улар халқни, миллатни, ўқувчиларни кўзда тутиб, халқнинг кўзини очиш, тарбиялаш учун ёзаман, деб жавоб беришади. Ваҳоланки, бундай асарлар халқнинг кўзини очиб эмас, юмдириб қўяди. Уларни ўқимайдилар ҳам. Ёзувчининг асосий вазифаси — халққа ақл ўргатиш эмас, халқдан ўрганиш ва халқнинг кимлигини ўзига кўрсатиб бериши керак.
Тушга яқин Дўрмонга борган эдим, қорнғи тушганини билмай қолибмиз. Бир-биримизни минг йилдан буён танийдиган, биладиган одамга айландик. Шунда ҳам, «Агар ҳикояларим сизга маъқул келса, тўпламга икки оғиз сўзбоши ёзиб беролмайсизми?», деб айтолмадим.
Орадан бир ярим ойча вақт ўтганда Шукуржон қўнғироқ килиб қолди. Телефонда «Бир келиб кетасизми, гулбоғимизга» деди ҳазиллашиб. Гап нима устида бораётганини сездим. Юрагим кўкрагимга сиғмай қолди. Наҳотки ҳикояларимни ўқиб чиққан бўлса? Нима дер экан? Шукуржоннинг овозидан таҳликали хабар шарпаси сезилмади. Дўрмонга учдим. Қандай етиб борганимни билмайман... Ўша таниш, кўринишдан ташландиқ, аммо кўзимга оловдай иссиқ, қасрлардан кўра табиий гўзаллик билан товланган ўриндиқда Шукуржон қушлар чуғур-чуғурига маҳлиё бўлиб ўтирарди. Арғувон атрофини кўрпадай қоплаган ўт-ўланлар устида қатор чекилган сигаретлар қолдиғи худди эриниб ўрмалаётган семиз бузоқбошидай йилтираб ётарди. Баъзи сигареталарнинг ҳали чўғи ўчмаган.
— Ҳикояларни ўқиб чиқдим, сўзбоши ҳам ёзиб қўйдим, — деди. - Ҳатто бу сўзбошини Иброҳим Ҳаққулга ҳам ўқиб бердим. Унга маъқул бўлди. Негадир ўзимнинг кўнглим тўлмай турибди. Шу баҳона биз яна анча суҳбатлашдик.
2005 йил баҳори. Ёзувчилар уюшмасидан Раҳимжон Отаев қўнғироқ қилиб, навбатдаги фаоллар йиғинида уюшмага қабул масаласи кўрилиши, шунга келишимни тайинлади. Бундан икки йил аввал Матёқуб Қўшжонов, Маҳкам Маҳмудов, Ҳалима Худойбердиевалар тавсияси билан уюшмага аъзо бўлиш учун ариза берганимда рўйхатдан ўчириб ташланган эдим. Раҳимжон Отаев қўнғироғига унчалик хурсанд ҳам бўлмадим. Чунки яна рўйхатдан тушириб юборилсам, умр бўйи орзу қилган ниятим чилпарчин бўлишидан хавфсираган эдим. Аммо кўнглимнинг бир четида умид учқуни ҳам йўқ эмас эди. Ахир елкамда Матёқуб Қўшжонов, Шукур Холмирзаев, Ҳалима Худойбердиеваларнинг қўли бор эди-ку. Мажлис бошлангунча Шукуржонни интизор кутдим. У келди. Бесаранжом кайфиятда гоҳ биринчи қаторда, гоҳ орқа ўриндиқларда кўриниб қоларди, гоҳ индамай-нетмай ташқарига чиқиб кетарди. Мажлис тугади. Мени Ёзувчилар уюшмасига қабул қилишди. Бу қувончли воқеани Амир Темур хиёбонидаги кафелардан бирида «ювмоқчи» бўлдик. Шукур Холмирзаев, Ҳалима Худойбердиева, Ҳаётхон, Дилбар Саидова, Маҳкам Маҳмуд, Ҳайитмат Расул, Дилбар Маҳмудовалар билан хиёбон томон кетаётганимизда Шукуржон мен учун қутилмаган бир гап айтди:
- Сизни икки йил аввал уюшмага қабул қилишмагандан кейин умуман бу даргоҳга қадам босмай қўясиз, деб ўйлаган эдим, — деди у. - Ахир Навоий уюшма аъзоси бўлмаган, Насимий, Фузулий, Махтумқули, Фурқатларда аъзолик чиптаси бўлмаган. Қани, биздаги қайси уюшма аъзоси улар билан беллаша олади? Кейин уюшмага аъзо бўлмай туриб, ёзувчилик тожини кийиб юрганингиз қанча-қанча одамларга калтак ва дастак бўлармиди? Мендан маслаҳат сўрасангиз, ҳаётда аъзо бўлманг, бутун бўлинг, деган бўлардим. Ҳа, майли, шуни истабсиз - яхши, доимо ақлга эргашиб эмас, жаҳлни тушовлаб юриш ҳам керак экан!
Шукуржон кафеда биз билан узоқ ўтирмади. Хайрлашиб кетди. Шляпасини пешонасига бостириб кетди. Ана шу қиёфа мени кўз ўнгимда қолди...