НОТАНИШ ОДАМ
Тонг совиб, аллақачон хазонрез бошланган. Бойсун тоғларига эса қалингина қор тушган. Қишлоқнинг энг пастқам ерларида жойлашган ҳовлидагилар ҳам айвонларида тунайдиган бўлишган. Куз яримланиб какликлар галаси қишлоқ яқинидаги тоғларни маскан тутиб тонгдан шомгача сайрашиб, овчиларнинг танчини бузади. Ҳар йили яхшигина ов қилиб турадиган Омонтўрани ҳам овнинг хумори тутиб, саҳармардондан ов милтиғи ва халтасини хуржунга солди. Мотоциклни миниб катта асфальт йўлга чиқди. У ов қилиш учун Қорадарани танлади. У ер овчига ҳам анча қулай. Кунгай бўлганлиги учун тошлар ораси бир ёмғирдаёқ кўклаб қолади. Бу ерда кўпинча ҳаваскор овчилар ов қилишади. Омонтўра Қорадарага кираверишдага танги (чуқур жилға)га мотоциклини жойлаштириб, ўзи даранинг кунчиқар томонидан пастлаб ов қилиб жўнади. Анча-мунча овчилар тазйиқидан безор бўлиб қолган какликлар узоқдан одам шарпасини сезди дегунча «вақара-вуқур» қилишиб, бир зумда кўздан ғойиб бўлишади. Овчи жела (ҳар хил латта ва турли қушларнинг патларидан тикилган чодир)ни қўлига олиб ўзини пана қилди. Ўта синчковлик билан атрофни кузатиб, секин-аста қадам босганча Кунтегмас муюлишидан ошганда бир села каклик ғўрим тошлар орасида яйраб ўтлаб ётган эди. Какликлар чодирни кўришгач, «ғуд-ғуд» қилганча, бир-бирига яқин бориб, катта харсанг устига бирин-кетин тизилишди. Уларга анча яқинлашиб қолган овчи эса фурсатни бой бермай тепкини босди. Какликлар париллаганича парвоз қилишди. Харсанг атрофида парлари қўқиб қолди. Омонтўра югуриб бораркан, уч-тўрт какликнинг патирлаб ётганини кўриб ўзида йўқ севинди. Уларни сўйиб, саранжом қилиб, ичини тозалаб, камарига боғлаб, кайфияти чоғ бўлиб йўлида давом этди. Тош атрофида қанотидан ярадор бўлган какликни қувиб олиб қўйнига солди. У бир зумда Қорадаранинг қўтонга бориб қолганини сезмай қолди. Кунботар ёнбағрига бир села каклик учиб бориб қўнди. уларнинг изидан тушиб, энди яқин борганда сезиб қолишиб қир ошиб кетишди. Шу тариқа овчи дарага кираверишдагт қўтон устидаги баланд чўққига етиб келганини пайқамади. Қуёш ҳам Оқдара қоясидан энкайиб қолибди. У бирпас ўтириб, нафасини ростлади. Тилининг тагига нос ташлаб, атрофни кузатди. Шу маҳал бир тепа наридаги харсанг устида ўтирган одамга кўзи тушди. «Ҳойнаҳой у ҳам овчи бўлса керак, бу томондаги какликни отганича отиб, қолганини учириб бўлган. Демак, ов тугабди, энди қайтсам ҳам бўлаверади. Бориб кимлигини билиб кетай», деб ҳалиги одамга яқинлашиб борди. Бошида эски қишки шляпа, оғзида аччиқ сигарет, сочлари қулокдаридан ошиб ўсган, ўзи озғин, узоқ тоғларга тикилганича қўлини иягига тираб хаёл суриб ўтирибди. Ёнганасида бир шиша коньяк билан икки-уч дона шоколад. «Ё тавба, бу ким бўлди экан? Қишлоқдан эмас», деб ўйлади у. Лекин қаердадир кўргандай бўлди. Истараси иссиқ, кўзлари бургутнинг кўзидек ёниб турибди. Бирпас хаёлини бузгиси келмади. Овчи қанча яқин бормасин, у ҳеч нарсага эътибор бермас, сезмас, пинагини бузмай тоғларга тикилганича нуқул сигаретини тортар эди. У хаёл дарёсига чўмиб кетганди. Сабр косаси тўлган Омонтўра жуда яқин бориб салом берди:
У бир чўчиб тушди. Бирдан кайфияти бузилиб, овчига кўзини олайтириб, жаҳл билан бир қараган эди, Омонтўранинг эти жимирлаб довдираб қолди.
— Ваалайкум ассалом, келинг дўстим, сал узоқроқдан овоз чиқариб қўйсангиз бўларди, чўчитиб юбордингиз-ку, - деди нотаниш одам.
Омонтўра овчи бир зум уни бошдан оёқ кузатди: жуда оддий, содда, фақир одам. Шу атрофдаги чўпонларга ёлланиб келган чўлиқларданмикан? Ён-атрофида милтиғи йўқ, овчи эмас.
– Қани, ўзлари бундайгина тепанинг устида ўтирибдилар, - деди гап олиш мақсадида.
– Шундай, томоша килиб ўтирибман.
— Бу ерга томоша учун ҳеч ким келмайди. Ё ов қилиб юргансан, ё ёлланган чўлиқсан.
— Ҳа, овчиман десам ҳам бўлаверади, — деди нотаниш одам, сигаретини оғзидан олиб, жилмайган ҳолда.
У ташқи кўкрак чўнтагидан ручкасини чиқариб, суҳбатдошига юзланди:
— Мана қуролим, дўстим. Сиз жониворни ов қиляпсиз, мен эса табиат манзарасини...
— Мен сенинг гапларингга тушунмадим. Ахир, ручка билан ҳам ов қилиб бўладими? Телбамисан, ё мени масхара қиляпсанми? — деди унинг кўриниши-ю, гапларидан ҳайратланиб қолган овчи.
— Ўзингизнинг асл касбингиз нима? — сўради нотаниш одам.
— Домламан, шу қишлоқда математикадан дарс бераман. Донғи кетган овчиман. Эшитмаганмисан Омонтўра овчи деб? — дея белидаги қатор какликларига бир нигоҳ ташлаб, яна қўйнидан ярадор какликни чиқариб, унинг бошини силай бошлади.
— Бунча кўп овламаслик керак дўстим, икки-учтаси етиб ортарди, — деди у овчининг белидаги қатор какликларга разм солиб.
— Демак, ов барор олиб тўда-тўда каклик, кийиклар тўғри келса, бир-иккисини отиб, «қолганларинг бораверинглар» дейиш керак эканда сенингча, — деди овчи.
— Бу она табиат барчамизники, булар ҳам табиатнинг бир бўлаги, улар ҳам сизу биздек жонзотлар, уларнинг ҳам яшашга ҳаққи бор. Мабодо қўйнингиздаги ярадор каклик тасодифан тўппонча чиқариб иккимизга ҳозир ҳамла қилса, ундан қочиб ё учиб қутула оламизми? Агар жониворлар одам овласа, олти миллиард аҳоли бир кундан ортмайди. Шуни бир мулоҳаза қилиб кўринг, домла, — деди у ярадор какликка маъюс тикилиб.
— Тўғри айтасан, ожиз бандамиз, — овчини чанқоқ безовта қилдими, ёки хижолат чеқдими шишадаги коньякка қаради.
— Сув йўқ. Мана бу ҳам чанқоқни боса олади, - дея стаканга қуйиб қўйилган коньякни узатди нотаниш одам.
Овчининг кўнгли кетиб уни рад этмади.
– Ҳа майли иккимизнинг ҳам овимиз барор олсин, — дея қадаҳни бўшатиб, шоколаддан газак учун тишлади.
– Буни маўҳур овчиларга мукофот учун олиб чиққан эдим, – деди жилмайиб меҳмон.
Бироз ҳижолат тортган овчи юзини сойга буриб, қўлини пешонасига олиб бориб тикилиб қолди. Қорадарага кираверишдаги қўтон ёнида ҳар хил машиналар қалашиб ётар, қозон осилиб, ёнига жой ташланган, қаҳқаҳа, базми жамшид авжида эди.
– Булар кимлар, саёҳатчиларми, роса байрам қилиб ётишибди, - деди овчи.
– Шукур Холмирзаев келган, — деди нотаниш одам. — Ўшанинг шарафига зиёфат уюштиришиб, байрам қилишаяпти.
– Ҳа, Ўзбекистон халқ ёзувчиси Шукур Холмирзаевми?
У киши биз бойсунликларнинг фахр-ифтихори. Ўзиям асар ёзишига гап йўқ-да, китобини қўлингга олдингми, оҳанрабодек ўзига тортадики, ўқиб бўлмасдан ерга қўймайсан киши.
— Унинг асарларини ўқиганмисиз? — деди мийиғидан кулиб меҳмон.
— Албатта. «Кора камар», «Олабўжи», «Ўзбек характери», «Сўнгга бекат», «Йўловчи» «Нотаниш одамлар», «Жўрабоши», «Тоғларга қор тушди»... Э, санаб бўладими?
–– Ўзини-чи, ўзини бирор марта учратганмисиз, — деди унинг кўзларига боқиб.
— Йўқ, китобларда, телевизорда кўрганман холос, — дея рўпарасидаги кишига тикилиб қолди овчи. — Мабодо сиз ...
– Мен ўша Шукур Холмирзаев бўламан.
— Қаердадир кўргандек бўлган эдим-а? Сизни худди шу қиёфада телевизорда кўрганман, устоз. Э, ҳазилингизга қойилман. Нега эртароқ танитмайсиз, мени бунча хижолат қилиб, — деди овчи қучоғини очиб яқинлашаркан.
Шукур ака ҳам ҳеч нарса кўрмагандек овчини бағрига босиб гапирди:
–– Хижолат бўлманг, домла, бугун омадингиз чопган экан. Овингиз ҳам бароридан келибди. Одатда омад келганда ҳамма ҳам ҳаволанади, шошади, сал-пал мақтанади ҳам. Бутабиий ҳол, хижолат бўлманг. Бугун Шукур Холмирзаев сиз билан учрашиш учун келган экан. Ҳаммаси кўнгилдагидек, самимий бўлди. Бу менинг келгуси ижодларим учун бир деталь бўлиши аниқ.
— Э, устоз, мен учун яхши иш бўлмади-да, умр бўйи сиздан хижолат чекадиган бўлдим энди. Бу гап-сўз шу ерда қолсин, сиздан илтамос. Мабодо бизнинг ўқитувчилар жамоасидан бирортаси эшитса роса масхара қилади мени.
— Менга ишонаверинг. Биз ҳар хил одамлар билан учрашамиз, ҳар кимнинг табиати ҳар хил. Сиздаги оддийлик, соддалик ўзбек йигитларига хос хусусият, холос.
— Ҳар нима бўлганда ҳам жуда ҳурматсизлик қилиб қўйдим, устоз.
— Сиз хафа бўлманг, домла. Мен сизни жуда яхши кўриб қолдим. Сизнинг самимийлигингиз ёқиб қолди, бўлмаса сизни бу ерга таклиф қилмаган бўлар эдим, — деди шляпасини олиб сочларини панжалари билан текисларкан адиб.
— Тошкентда беш йил ўқисам-да, ўша қишлоқилигимча қолибман-да, устоз.
— Ҳа, менга қишлоқликларнинг мардлиги, тантилиги, табиийлиги, софдиллиги ёқади. Майли, келинг домла, Шукур Холмирзаев билан ҳам «беш грамм» олинг энди, - деди адиб унга қадаҳ узатаркан.
— Устоз, мен чанқаган эканман, бира тўла бир стаканни бўшатдим, энди буниси ортиқчалик қилади. Кун кеч бўлди, мотоциклда уйга кетиш керак, — дея рад этди овчи.
— Шукур акангиз ҳар ерда аллаким билан ҳам ичавермайди. Сиз менга ёқиб қолдингиз, шунинг учун қўлни қайтарманг, ука. Олинг, бу суҳбатимиз шу ерда қолади. Сиз ҳам мени эслаб юрасиз.
Бу сафар овчи рад этмай стаканни қўлига олди.
— Устоз, бу қадаҳни кўтаришдан аввал узр сўраб, сизга соғлиқ, ижодий баркамоллик тилаб қоламан. Энди, бизникида бу кеча меҳмон бўласиз. Ташрифингизга бир қўчқор сўйиб зиёфат берай, зора кейин хижолатдан чиқиб, қўнглим сал ёришса.
— Минг раҳмат, бу самимий таклифингиз учун, ука. Бу сафар вақтим зиқ, эрта эрталаб Тошкентга кетишим керак. Бошқа сафар келарман, насиб этса.
—Унда мана шу какликлар сизники бўла қолсин, — дея белбоғидаги шода какликларни адибга узатди. Адиб ўнг қўлини қўтариб рад этди:
— Бу сизнинг, оила аъзоларингазнинг бугунги насибаси, уни олишга хаққим йўқ.
– Унда мана бу тирик какликни ола қолинг, ҳеч бўлмаса мени эслао юрарсиз.
–Ҳа майли, олишим мумкин. Қўшнимиз табиб, қушни ҳам парвариш қилади. Унга даволатиб, ҳовлимга илиб қўяман. У ҳар куни менга Бойсун тоғларини эслатиб, илҳом бериб туради, — дея какликни олиб, овчи билан самимий хайрлашиб, қўлидаги қушнинг боши ва қанотларини силаган холда секин-аста пастга тушиб кетди...
Дарвоқе, Омонтўра овчи бу воқеани улкан адибимиз ҳаётдан кўз юмганларидан сўнг ошкор этди.