АДАБИЁТ ҚИСМАТ БЎЛСА ...
Ўзбекистон халқ ёзувчиси Шукур Холмирзаев насрда кўп ва хўп ижод қилган. Адиб «Сайланма»ларининг «Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси таҳририяти томонидан чоп этилган ва китобхонлар қўлига етиб борган дастлабки уч жилдига унинг ҳикоялари киритилган бўлса, тўртинчи жилдида «Эсселар» жамланган.
Бундоқ олиб қараганда, эссе кўпроқ Ғарбда мода бўлган ва бизга андак янгиликдай туюладиган жанр, унинг ҳамма бирдек амал қиладиган қонун-қоидаси ҳам йўқдек. Дарвоқе, Шукур Холмирзаевнинг ўзи ҳам бир ўринда буни эътироф этгандай бўлади: «Назаримда, эссе жанри имкониятларини унча-мунча суиистеъмол қилганга ўхшайман. На чора? Домлам эссе ҳақида менга сабоқ бермаган эди...»
Шаклдан кўра мазмун аҳамиятлироқ эканини назарда тутсак, китобхон учун ўша эсселарнинг мазмун-моҳияти муҳимроқ, албатта. Масалага шу нуқтаи назардан қарасак, Шукур Холмирзаев эсселарини хотира сифатида ёзилган мемуар адабиётининг ажойиб намуналари дейиш мумкин. Эътироф этиш жоизки, ёзувчи ҳикоячиликда қандай мактаб яратган бўлса, эссе жанрида ҳам ўзига хос бир йўналишни бошлаб берди.
Китобга адибнинг барча «Сайланма»ларини жонкуярлик билан тўплаб, нашрга тайёрловчи Сайёра Холмирзаеваа (ёзувчининг қизи) мухтасар «Кириш сўзи» ёзган. Маълум бўлишича, китобга ёзувчининг кўпгина эсселари «тўплам ҳажмини ҳисобга олиб» киритилмаган экан. Шундай бўлса-да, мазкур китоб адиб ижодининг янги бир қиррасини намоён этди дейилса, ҳеч муболаға бўлмайди.
Шукур ака қайсидир мақоласида «Адабиётда бўлсин, ҳаётда бўлсин умрим йўлида из қолдирган Шахслар ҳақида бир-бир эссе ёзиб қолдиришни илгаритдан ўйлаб юрардим», деб ёзган эди. Чиндан ҳам, бу китобдан жой олган ҳар бир эссе ана шу эзгу ният рўёби бўлиб, унинг «ўқтомири», албатта, адиб кечмишига, унинг хотираларига бориб туташади. Шунга кўра, уларни мемуар адабиёти асарлари сирасига киритиш, унинг ажойиб намуналари дейиш мумкин.
Шуни холис тан олиш керакки, тақдир бир масалада Шукур акага тантилик қилган: «умр йўлида» у Абдулла Қаҳҳор, Шукур Бурҳонов, Ботир Зокиров, Мутал Бурҳонов, Матёқуб Қўшжонов, Одил Ёқубов, Ўлмас Умарбеков, Учқун Назаров, Ўткир Ҳошимов каби замонасининг машҳур кишилари билан бақамти бўлди. Шукур ака ана ўша Шахслар ҳақида мароқ билан, эҳтирос билан, яйраб-суйиб ёзди. Айни чоғда барча эсселарда ёзувчининг «Мен»и – Шахси ҳам «манаман» деб бўй кўрсатиб туради. Тилга олинган ҳар бир воқеа-ҳодисада адибнинг синчков нигоҳи яққол сезилади. Шу аснода ёзувчи ўзининг мукаммал таржимаи ҳолини ҳам яратдики, адабиётимиз тарихида бу бир янгилик бўлди.
Маълумки, Шукур Холмирзаев – илк ижодидан бошлаб воқеа-ҳодисаларни четдан туриб, холис тасвирлаш усулига майл билдирган ва шу эътиқодига бир умр содиқ қолган адиб. Эсселар ҳам асосан ана шу йўсинда ёзилган. Ёзувчи ўз қаҳрамонлари характеридаги етакчи хусусиятларни уста мусаввир янглиғ бир-икки чизгилар билан китобхон кўз ўнгида жонли гавдалантиради-қўяди.
Шукур Холмирзаев камдан-кам қалам аҳлига насиб этадиган бахтли-омадли ёзувчи эди. Талабалик йилларидаёқ китоблари чоп этилиб, ёзувчи сифатида танилган ва тан олинган. Университетнинг тўртинчи курсида ўқиётганида Абдулла Қаҳҳордек «тирик классик»дан «Тўлқинлар» қиссаси маъқуллаб ёзилган хат олган. Ёш ёзувчи бундан ҳовлиқиб, ўзини йўқотиб қўймаган. Ўшанда кўнглидан кечган ўй-мулоҳазаларни, орадан йиллар ўтгач рўйирост изҳор қилган: «Кўп дўстларим хатни кўриб, ҳаяжонга тушишди. Айрим домлаларим мени табриклашди. Лекин мен қандайдир ҳайронлик ичида юрдим: «Ўзлари шу ерда – Тошкентда яшасалар, нега хат ёзадилар?» деб ўйлардим баъзан... «Жавоб ёзсаммикан?» дердим-да, беихтиёр кулимсирардим... Қасам ичиб айтаман, Абдулла Қаҳҳордан бундай мактуб олишдан унчалик фахрланмадим ҳам».
Ёшлик – ғўрликда ҳамма нарса бўлиши мумкин... Юзаки қараганда, Шукур ака, сурхондарёча айтганда, «бодилик» – олифталик қилганга ўхшайди. Хулосага шошмайлик. Ахир, ёзувчи тўғрисини айтган-да. Ўшанда кўнглидан шундай ўйлар кечгани рост. Демак, самимий. Балки унинг ўрнида бошқа ёзувчи бўлганда, орадан кўп йиллар ўтгач, бунақа «ношукрчиликни» тилга олиб ўтирмас эди. Шукур ака бундай қилмайди, ўзининг рўйирост ёзиш услубига ҳамиша содиқ.
Дарвоқе, ўша эссенинг давомида қуйидагалар баён этилган:
«...Э, чархи кажрафтор, билмаган эканман. Абдулла Қаҳҳордай адиблар истисно тариқасида ўтар экан! Оддий бир қаламкашнинг машқий бир қиссасини эринмай ўқиб чиқиб, тағин ўтириб олиб унга хат ёзиш!.. Ҳозир эса туриб-туриб ўйлайман: «Мана, ёшинг ҳам ўтяпти. Қандай ёзувчи бўлдинг – бу иккинчи масала. Бироқ сендан кейин адабиётга кириб келаётган ёшларнинг асарларини эринмай ўқияпсанми? Қайси бирига эринмай, ўз фикр-мулоҳазаларингни очиқхат қилиб ёздинг?» дейман ўзимга. Мақтанолмайман. Бироқ адабиётга, ёш авлодга жонкуярлик туйғусининг ҳис этилишига, ўзи, Абдулла Қаҳҳор сабаб бўлганига иқрорман, холос».
Йиллар ўтгач, ўша хат баҳонасида ёзувчи шундай хулосага келади, чунки адабиётга, унинг келажаги билан боғлиқ масалага ёзувчи ҳеч қачон бефарқ қарамаган. Ушбу иқрорномада ёзувчининг фақат Абдулла Қаҳҳорга эмас, умуман адабиётга муносабати ҳам маълум даражада ўз аксини топган. Адабиёт эса, унинг учун, ўзи очиқ эътироф этганидек, мўъжиза эди.
Севимли шоиримиз Эркин Воҳидов «Бизда адабий муҳитнинг тарихи махсус ёзилмайди», деган эди таассуф билан.
Шукур Холмирзаев адабий муҳитнинг, адабий жараённинг қайноқ, жўшқин бир даврига гувоҳ бўлган адиб эди. Унинг эсселари аввало адабий, маданий-маърифий муҳитнинг бетакрор бадиий тарихи сифатида аҳамиятли ва қадрлидир.
«Одил акани ўйласам...» эссеси шу жиҳатдан диққатга сазовор. Шукур ака унда адабиётимиздаги айрим асарларнинг наинки ёзилиш, балки чоп этилиш тарихини ҳам ўзига хос йўсинда ифодалайди. Эсседа машҳур адибимиз Одил Ёқубовнинг адабиётимиз олтин хазинасидан муносиб ўрин олган ва кўплаб хорижий тилларга таржима қилинган «Улуғбек хазинаси» романининг Ёзувчилар уюшмасидаги муҳокамаси мароқ билан ҳикоя қилинади.
«Партком секретарининг гапидан кейин шундай хулоса пайдо бўлдики, роман қайта ёзилиши керак экан. Ҳаммада бир ҳайрат ва Одил Ёқубовга нисбатан бир ачиниш пайдо бўлди...», деб ёзади муаллиф. Муҳокамадаги қизғин баҳс-мунозараларни, Одил аканинг фақат ўзига хос бўлган нутқ тарзи, гапириш оҳанги, ҳатто дикциясини (масалан, «язувчи» дейиши...) санъаткорлар овозига ўхшатиб тақлид қиладиган пародиячи-артист янглиғ (фарқи – бу ерда ҳаммаси жиддий! Дарвоқе, Шукур ака ростдан ҳам «артист» эди, Шукур Бурҳон раҳбарлигида ҳаваскорлар саҳнасида Гамлет ролини қойилмақом ижро этган!..) шу қадар маҳорат билан тасвирлайдики, бундан китобхон беихтиёр завқланиб кетади.
Одил Ёқубовнинг эҳтирос билан, жўшиб-тошиб гапирганидан таъсирланган Шукур Холмирзаев «Одил ака аксар ёзувчилардан, ҳа-ҳа, деярли барчасидан фарқли ўлароқ ўз романини ўзи... ҳимоя қила олган адиб эдики, буни ўз кўзим билан кўриб, ўз қулоғим билан эшитдим, алқисса, бу адибга бўлган меҳрим янада ошиб кетди», дея эътироф этади.
Эссе ниҳоясида юқоридаги фикрини давом эттириб, муҳим тўхтамга келади: «Шунда Одил аканинг иккинчи бир фазилатини кашф этдим: бу улкан адиб ўз асарларининг эмас, адабиётимизнинг ҳам ҳимоясига тайёр юрар экан. У нафақат адабиётни... Шу тобда Одил аканинг – бу сирли-сеҳрли шахснинг Масковдаги баланд минораларда («минбарларда» дейилмоқчи, шекилли – Ш.О.) туриб, аждаҳо коми қаршисида пахта ва Орол муаммоси ҳақидаги нутқлари қулоғимга эшитила бошлади...»
Шукур Холмирзаев Одил Ёқубов ҳақида (бу тўпламга кирмаган) яна бошқа эссе ҳам битган эди. Шу тариқа ёзувчи элу юртнинг тилига, дилига тушган атоқли сиймоларни ҳақли равишда улуғлайди.
«Ай, Шуҳрат акам-а...» эссесида Абдулла Қаҳҳррнинг энг садоқатли шогирди, бир умр одамларга беминнат яхшилик қилиб келган, устози каби мудом ёш ижодкорларнинг бошини силаган, уларга амалий ёрдам берган, тақдирнинг аёвсиз синовларидан ўгган ва замона зайли билан ҳаётлигида қадр топмаган ажойиб инсон, шоир ва ёзувчи Шуҳрат ҳақида ҳикоя қилинади.
Ҳозир эл-юртга таниқли шоир Усмон Азим йигитлик палласи Германияда ҳарбий хизмат қилиб юрганида Шуҳрат ака оқ йўл тилаб, унинг шеърларини матбуотда чиқаради. Уни шоир сифатида кашф этибгина қолмай, келажакда катта ижодкор бўлиб етишишини ҳам башорат қилади.
Эсседа Шуҳрат аканинг инсоний фазилатлари ҳаётий мисоллар билан жуда таъсирчан ифодаланади.
Шукур ака эллик ёшлик тўйини шўро даврида Дўрмондаги ижод уйида хонанишин бўлиб, беш-олти нафар яқин дўсти даврасида камтарона нишонлайди. Ўша вақтдаги расмий доиралардан ҳеч қандай акс-садо бўлмайди. Шунда Шуҳрат ака ўғли Бобур билан уни йўқлаб, қидириб келади. Елкасига чопон ёпиб, қутлуғ сана билан табриклайди.
Ёшларга панд-насиҳат қилишга маънавий ҳаққи бўлган устоз бир даврада шундай дейди:
«Мен сизларни яхши кўраман. Сизлар – менинг келажагим... Адабиётимизнинг келажагисизлар... Сизлар зўр. Биздан зўр... Биз, биз... бир-биримизни ейишгача бордик. Қўрқоқлик туфайли. Юрак олдириб қўйгандик. Жон ширин экан... Бизнинг ичимиздан сотқинлар кўп чиқди. Сотқинлик ёмон... Сизлар биздай бўлманглар, ўхшаманглар бизга».
Албатта, тарихни ва ҳатто яқин ўтмишни яхши билмайдиган ҳозирги айрим ёшлар бу аламли сўзларнинг маъно-моҳиятини унчалик англаб етмаслиги мумкин. Қатағон даврида жон ширинлик қилиб, бир-бирини сотганлар орасида, таассуфки, баъзи ёзувчилар ҳам бўлганини улар эшитмаган, ўқишмагандир балки. Раҳматли ёзувчининг катта дард билан айтган гаплари авлодларга сабоқдир.
Шукур Холмирзаев «Қадимий Бақтрия тупроғида», «Тоғларга қор тушди» (буларда публицистик оҳанг кучлироқ), «Бир оқшом суҳбати ёки Рўзи Чориев» каби эсселарида Сурхон воҳаси ва унинг одамлари ҳақида алоҳида бир эҳтиром, жўшқин эҳтирос билан ёзади. Гарчи ёзувчи бутун онгли ҳаётини пойтахтда яшаб ўтказса-да, асарларига асосий мавзуни ўз юртидан олади, бир умр юртига талпиниб-топиниб яшайди.
Машҳур рассом Рўзи Чориев ҳақидаги эссе муқаддимасида сўз ёрдамида чизилган мухтасаргина қаҳрамон портрети аслига монанд, ўта жонли.
«Рўзи соқоли кўксига тушган, сочи гарданига етган ҳолда, бақириб-чақириб, баъзан пала-партиш, баъзан чуқур хаёлчанлик билан, гоҳи бирдан пўртанадек ғалаён қилиб гапириши, ҳатто кўзига ёш олиб қолишини тасаввур этишнинг ўзиёқ мени илҳомлантиради. Уни суйганимдан, унинг хатти-ҳаракатларидан завқланганимдан, унинг филдек меҳнаткашлигага тан берганимдан, у билан фахрланганимдан шавқим кепкетаверади».
Муаллиф ўзининг холис тасвир услубига биноан Рўзи Чориевнинг ўзига «сўз бериб» қўяди. Энди завқланиш гали китобхонга келади. Болалиги етимхоналарда, сарсон-саргардонликда ўтган, Россияда ўрисча ўқиб таълим олган рассомнинг она тилини андак «оёғини осмондан қилиб» гапириши, гоҳо ўрисчани аралаштириб юбориши китобхоннинг ғашини келтирмайди. Китобхон учун соддадиллик билан айтилган бу гапларнинг маъно-моҳияти муҳим. Бу гаплар рассомнинг китоблардан ўқиб-уқиб олган хулосалари эмас, балки ўз ҳаёти, ижоди давомида ишонч ҳосил қилган ҳақиқатлари эди: «Э! Бу дунёда ижод қилиш керак! Надо творить! Вақт ўтади!».
«Биласанми мен нега одам бўлдим! Чунки, мен ҳаётда добрий одамларни кўп учратдим. Улардан ўргандим».
«Ёмонлардан ҳам ўргандим... Ёмон бўлмасликни ўргандим!».
«О! Ўзимизнинғ мақомлар! Ўламан! Эшитсам ўлиб қоламан... Қара! Музика – ҳам миллий, ҳам интернационал! Одам ҳам шундай бўлиши керак! Одам ҳам!..Э, одам зўр! Это великое чудо!»
Рўзи акани яқиндан билган, у билан қадрдон бўлган одам бу чапани эътирофни ўқиганда, беихтиёр қаҳрамонни кўз олдига келтириб, «Худди ўзи-я!» дейиши табиий.
Шукур ака адабиётдаги тенгдошлари ҳақида ўзгача бир илҳом, бетакрор завқу шавқ, юракларни сел қилувчи бир соғинч ҳисси билан, ўртаниб-эврилиб ёзади. Бу жиҳатдан «Йўллар айро тушди, аммо...» эссеси характерли. Уни ҳаяжонсиз ўқиб бўлмайди. Гўё кўнгилни жунбушга келтиргувчи лирик, маҳзун бир оҳанг узоқ-узоклардан оқиб келаётгандек туюлади...
Шукур Холмирзаев дилбар шоиримиз Абдулла Орипов билан юртдош, университетда бирга ўқиган, талабаликнинг завқу сурури, ташвишу қувончларини бирга баҳам кўрган.
Эсседа Абдулла ака билан ўзлари яхши кўрадиган Пушкин боғининг мажнунтоллар бош эгиб турган сўрисида бўлиб ўтган бир тарихий суҳбат тафсилоти келтирилади. Йўқ, бу сирли, ғаройиб мулоқотни шунчаки икки талабанинг оддий бир гурунги деб бўлмайди...
«Ҳаёт қизиқ экан-да, ҳурматли ўқувчи! – деб ёзади муаллиф. – Мажнунтоллар соясида ўтиришнинг ҳам кимса ҳаётида фасли бўларкан. Айниқса, ўн саккиз-йигирма беш ёшларингда, ҳаётнинг шафқатсизликлари туйғуларингни дағаллаштирмаган, ҳисларинг мурғак бўлган пайтларда, хусусан, изтиробли чоғларингда ундай ерда ўтириш роҳат: зероки, азобланган, сўлғин ҳисларинг билан мажнунтолнинг мунис, ғарибона эгилган толалари орасида бир уйғунлик, балки ўхшашлик бўлади.
Ҳа-ҳа, биз икковлон ҳам ота-она қучоғидан чиққач, ўзимизга яраша қийинчиликлар тортган эсак-да, мусофирчиликка хос турткиланишларга-да дуч келган ва оғир ўйларни елкадан ошириб ташлаган, бундан ташқари – адабиёт деган сирли дунёнинг турли кўчаларига кириб-чиқаётган йигитлар эсак-да, барибир... мажнунтоллар соясига ишқибоз эдик».
Келажакда машҳур ижодкорлар бўлиб етишган бу икки ёшнинг нозик кўнгли ўшанда шундай шоирона, романтик кайфиятга мойил эди. Ёшликда одам кўнгил тубида чўкиб ётган, ҳаттоки, ўзидан ҳам қизғанадиган энг эзгу орзу-умидларини охир-оқибат барибир ким биландир баҳам кўргиси келади.
Гап шундаки, Шукур Холмирзаевнинг айрим насрий асарлари матбуотда чоп этилган бўлса-да, гоҳо шеърлар ҳам машқ қилиб тургани боис Абдулла ака уни шоир деб ҳисоблар, «сизнинг йўлингиз – шоирлик», дер эди. Ўзи эса... шеър ёзишини кўпчиликдан пинҳон тутар, матбуотга ҳам шеър бермас эди. Мажнунтол соясидаги ўша суҳбат ниҳоят бу нозик масалага аниқлик киритади. Абдулла ака шеър тўла ўн икки варақли дафтарини ахийри журъат қилиб курсдошига беради, ўқиб бўлгунича эса ўзини четга олиб туради. Муаллиф ўзбекнинг буюк шоирини (буюклар фақат ўтмишда бўлмайди!) илк бор ўзи учун қандай кашф этганини самимий бир ҳаяжон ила, юраги ҳаприқиб-ҳаприқиб тасвирлайди:
«Бисмиллоҳ» деб бошладим. Ўқиб чиқдим бир шеърни. Карахтман. Уни қайта ўқимоқчи бўлдим-у, навбатдагисига ўтдим. Ундан кейин учинчисига. Кейин тўртинчисига.
Кейин... Ўқиб қўйдим. Карахтман. Дафтарнинг яна илкинчи бетини очдим. Таниш – азиз бир нимарсамни кўргандек энди ҳижжалаб ўқий бошладим:
Совуқ ялтирайди баргихазонлар...
Муаллиф ўз ҳайратини, шеър сеҳру жодусидан қандай таъсирланганини соддадиллик билан изоҳлашга уринади. Албатта, унинг шеърни қандай ҳис этгани, қандай англагани танқидчи, адабиётшуноснинг илмий таҳлилига мутлақо ўхшамайди:
«Вой! «Қуёшнинг эринчоқ ёғдулари...» Ҳа, куз қуёшининг нури «эринчоқ» бўлади. Бу сўзни одамга нисбатан эмас, қуёшга – нурга нисбатан ҳам ишлатиш мумкин экан-ку?.. Худди кўнглимдагини айтгандай... «Совуқ ялтирайди баргихазонлар». «Совуқ ялтирар экан, демак, япроқларда қиров бор. Совуқ ялтирайди! Шунақа дейиш ҳам мумкин экан-а?..»
Оқибат шу бўлдики, муаллиф шеър «завқу шукуҳидан маст-аласт бўлиб», кўзларидан «милт-милт ёш оқизиб» ўтирганда «Абдуллажон ҳалпиллаб келиб қолди». «Ёқдими?» деб сўрайди у бир оз ҳадик аралаш юрак ютиб. Шунда Шукур ака «Зўр! Қойил!» дея ҳовлиқиб, баландпарвоз гаплар билан дўстига ҳамду сано ўқимайди. Соддагина қилиб: «Сиз – шоир...», дейди.
Кейинроқ Абдулла Ориповнинг илк машқлари «Гулхан» журналида бош муҳаррир Эркин Жабборов, бўлим мудири Носир Фозилов ҳомийлигида эълон қилингани айтилади.
Улуғ шоиримизнинг адабиёт аталмиш қутлуғ, муқаддас даргоҳга қадам қўйиши шундай гўзал, самимий ва шоирона тасвирланади. Ёзувчи хотирасида умрбод муҳрланиб қолган бу тарихий воқеани китобхоннинг ҳам маънавий мулкига айлантиради.
«Сайланма»га киритилган «Бинафша ҳидланг, амаки!» эссесининг ҳажми кичикроқ бир қиссага тенг. Дарвоқе, эссенинг ўзи ҳам худди яхши қиссадек шавқ билан ўқилади. Гарчи бу эссе «Ўлмас Умарбеков ҳақида» дейилса-да, унда муаллиф ўзи эътироф этганидек, ўтган асрнинг 60-йилларида адабиётимизга кириб келган бир гуруҳ истеъдодлар – Учқун Назаров, Ўткир Ҳошимов каби адиблар, таржимон Низом Комилов, актёр Турғун Азизов ҳақида ҳам адиб хотиралари берилади. Ёзувчи ўша даврдаги маънавий, адабий муҳитни яхши билганлиги, ўша адабий жараён ва унда фаолият кўрсатган тенгдошларининг ҳаёти ва ижоди ҳам кўнглига яқин бўлгани бу хотираларга бетакрор ва кўтаринки бир руҳ бағишлаган. Адиб тенгдошлари даврасида кўрган-кечирганларини ўзгача бир иштиёқ билан тасвирлайди. Ижодкорларнинг ўзаро учрашувлари, улфатчиликлари, тонготар гурунглари гоҳо майда икир-чикирларигача батафсил тасвирланадики, беихтиёр ёзувчининг хотирасига қойил ҳам қоласан. Шунда ёзувчи эссе-хотирада фақат бўлиб ўтган эмас, балки бўлиши эҳтимол қилинган воқеаларни ҳам ёзишга ҳақлимикан, деган фикр хаёлдан ўтади...
Эсседа номлари зикр этилган ижодкорлар ҳаммаслаклар эди. Айни чоғда, ўнта бўлса ўрни бошқа дегандек, уларнинг асарлари ҳам, ўзлари ҳам бир-бирига ўхшамасди. Муаллиф ҳамқалам дўстларини турли ҳаётий синовларда, хуш-нохуш кунларда синчковлик билан кузатади, уларни ўзи учун қайтадан кашф этади, шу аснода ўзини ҳам англаб бораётгандай бўлади.
Ҳаётда ҳар жиҳатдан омадли бўлган Ўлмас Умарбековнинг нурли сиймоси шарқона одоб билан оврупоча маданиятни омухта қилган, чинакам зиёли, ўзига хос ижодкор, дўстларига эътиборли ва меҳрибон инсон сифатида ўқувчи хотирасида муҳрланиб қолади. У жўрабоши сифатида ҳамиша ижодкорларнинг бошини қовуштириб юради, гоҳо ўзаро аразлашиб қолганларни яраштириб ҳам қўяди. Дўстларининг ютуқларидан астойдил суюнади, уларни муттасил ижодга рағбатлантириб туради, кимнингдир бошига иш тушса, биринчи бўлиб ёрдамга ошиқади. Хуллас, ҳар жиҳатдан рисоладагидек одам.
Эссе адабиётнинг, ёзувчи меҳнатининг ўша давр маънавий ҳаётида қандай нуфузга эга бўлгани ҳақида анча ёрқин тасаввур беради. Ажабо, ўша даврда ёзувчи биргана ҳикояси (Учқун Назаровнинг «Одамлар» ҳикояси) ёки биргина жажжи қиссаси (Ўлмас Умарбековнинг «Севгим, севгилим», Шукур аканинг «Тўлқинлар» қиссаси) биланоқ тилга тушиб, танилиб, ҳатто машҳур бўлиб кетиши мумкин экан! Биринчи китобнинг чоп этилиши муаллиф ва унинг дўстлари, яқинлари учун чинакам зўр воқеа, катта байрам бўлган экан! (Ҳозир пул бўлса чангалда шўрва – ўқувчи мактабни битирмасданоқ китоб чиқариб қўйяпти. Асарнинг қиммати, бадиийлиги учун муаллиф жавобгар эмас!..) Қалам аҳли бир-бирига мехрибон, эътиборли бўлган экан, қўлидан келганча бир-бирига ёрдам берган экан!..
Шукур Холмирзаев эсседа замондошларини шунчаки улуғлаб, инсоний фазилатларини идеаллаштирмайди. Улар ҳам тирик жон, хом сут эмган банда эканини унутмайди. Гоҳо «қовун тушириб» қўйишларини, худди ёш боладек аразлашиб қолишларини ҳам яшириб ўтирмайди. Бу билан китобхоннинг ўша ёзувчилардан ихлоси қайтиб қолмайди. Зеро, китобхон ҳамиша ёзувчининг Шахсига қизиқади, уни жонли инсон сифатида кўргиси келади.
«Бинафша ҳидланг, амаки!» эссесида серқирра санъаткор, рассомлик ва ёзувчиликдан ҳам анча-мунча хабари бўлган, ўзбек эстрадасининг асосчиси Ботир Зокировга бағишланган саҳифалар ҳам талайгина. Шукур ака Ботир Зокиров билан яқиндан мулоқотда бўлган, улар қўни-қўшни, бир давранинг одамлари эдилар.
Маълумки, Ботир Зокиров дунё тан олган машҳур санъаткор бўлган. Илк фазогир Юрий Гагариндан «Энг яхши кўрган қўшиқчингиз ким?» деб сўрашганида, у ҳеч иккиланмай «Ботир Зокиров!» деб жавоб берган экан.
Мен ҳам Ботир Зокиров қўшиқларини яхши кўрсам-да, нима учун ёқтиришимни тузукроқ тушунтириб беролмасдим. Шукур ака ёзган эссени ўқиб, бу жумбоқнинг сирини англагандек бўлдим.
«Энди, наздимда, муҳим бир нуқтани қайд этишим лозим: Ботир Зокировнинг барча (соҳаларда) интилишлари орасида... куйлашга – қўшиқ айтишга бўлган эҳтиёж ҳамма интилишларини босиб кетар, балки барча қобилиятлари ана шу қўшиқ айтиш (танлаш, тайёрлаш, қалбдан ўтказиш ва куйлаш) салоҳиятига хизмат қилар, ана ўша соҳалардан қандайдир қониқмаганлиги-да қўшиқларида ўз ифодасини топар, топганда ҳам айни ўзига – Ботир Зокировга хос тарзда – юксак пардаларда, соф шарқона титрамаларда, қалбларнинг туб-тубига кириб борадиган «ингичка» оҳангларда ўз ифодасини топар эди, зеро, унинг қўшиқлари бутун вужуди, куч-қуввати, онги-дунёси қандайдир жамланган-йиғланган қалби тубидан чиқар эди.
Ҳамон ўша-ўша, эътибор этсангиз – уларда манзараларни ҳам кўрасиз (расмдагидек), тарихий-мусиқавий – ботиний илдизларингизни ҳам ҳис этасиз, сўз... сўзнинг айтилиш тарзи, қўшиқдаги тўлғоқли фикрнинг баёни (ҳикоялашдек содда – тушунарли) онг – қалбингизга шундоққина етади-қўяди».
Узун иқтибос учун узр сўраган ҳолда таъкидламоқчиманки, қўшиқ ҳақида, адибнинг ўз ибораси билан айтганда, «шундоқ ёзса ҳам бўларкан-да!..» Тўғри, қўшиқни тушунтириб бўлмайди, уни тинглаш, ҳис қилиш керак, дейишади. Аммо Шукур ака уни «тушунтира» олгандек гўё. Қўшиқнинг бу қадар мукаммал, теран таҳлилини мутахассис-санъаткорларнинг асарларида ҳам ўқимаган эдим!..
Сайланманинг сўнгги – «Бу кишим – устоз, мен – шогирд» эссеси (адиб уни «эссе-қисса» деб атайди) кичикроқ бир роман ҳажмида бўлиб, китобнинг салкам ярмини ташкил этади. Эссе «ўзбекнинг Белинскийси» номини олган таниқли адабиётшунос олим Матёқуб Қўшжоновга бағишланган бўлса-да, унда талайгина сюжет йўналишлари ҳам бор.
Сир эмас, адабиётдаги устоз-шогирдлик масаласи бошқа соҳалардан кескин фарқ қилади, мутлақо ўзгача тарзда кечади. Матёқуб Қўшжонов Шукур Холмирзаевга чин маънода, астойдил устозлик қилган, илк машқларининг босилиб чиқишида бош-қош бўлган. Икки ўртада яқин муносабат ўрнатилган, ўзаро борди-келди қилишган. Бу мулоқотлардан қониқиш туйган ёзувчи шундай ёзади: «О, инсоний муносабатларнинг энг юксак чўққиларидан бири эмасми бу – Устоз-Шогирдлик муносабати!»
Шукур ака Матёқуб Қўшжоновнинг «Бадиий маҳорат масалалари» номли туркум мақолаларини ўқибоқ устозга ихлос қўйган эди. Кейинроқ домла бошқарган адабий тўгаракда Эркин Воҳидов, Иброҳим Ғафуров, Норбой Худойберганов, Маҳкам Маҳмудов, Маҳмуд Саъдий каби ижодкорлар қатори фаол иштирок эта бошлайди. Шу аснода адабиётнинг моҳиятини янада теранроқ англагандай бўлади, бу ҳақда тинимсиз ўйлайди, ўзича муҳим хулосалар чиқаради. Энг яхши кўрган машғулоти – ўқиш ва ўйлаш эканини қайд этади.
«Э, воҳ, сен нодон «Адабиёт – ҳаётнинг кўзгуси», деган гапни такрорлаб юраверган экансан-да, – дея Гамлет монологларидан бирини ўқиётгандек ўз-ўзимга хитоб қила бошладим. – Ахир, ҳаёт ўз ҳолича – хаос, тушунилиши мушкул бир савдо эканини... ҳа-ҳа, ҳис қилардинг-ку? Бироқ шу ҳаётни қандайдир тартибга келтириб, ундан, яъники – ҳаётий ҳақиқатдан мукаммалроқ бадиий ҳақиқатни ярата оладиган ягона унсур – адабиёт эканини нега идрок этмас эдинг?»
Идрок этиш асносида ёзувчи охир-оқибат бундан-да муҳимроқ ҳақиқатларни англаб етади:
«...асардаги қаҳрамонларни ёмонлаб ҳам, яхшилаб ҳам бўлмас экан: бунга адибнинг ҳаққи йўқ экан. Бу ҳол, яъни одамларнинг яхши-ёмонлиги асарнинг ўзидан – холис тасвирдан ситилиб чиқмоғи лозим экан».
Устоз ўзаро муносабатлар асносида шогирдини адабий жараёндаги кўзга яққол ташланавермайдиган айрим сир-асрорлардан ҳам огоҳ этиб боради. Бу ҳақдаги ўзаро гурунгларда бир куни шундай дейди: «Истеъдодли одамлар ҳам бир-бирини топиши керак. Бусиз бўлмайди... Талантсизлар эса дарҳол бирлашиб кетаверади.... Барча адабиётларда қадим-қадимдан бўлганидек, бугунги ўзбек адабиётида ҳам иккита қутб бор. Иккита шода занжир десанг ҳам бўлади... У занжирга мен ҳам бир ҳалқаман. Озод, Пиримқул, Одиллар ҳам бор. Насиб бўлса, тузукроқ бир асар ёзсанг, Қаҳҳор билан таништираман».
Ниҳоят, бир куни Шукур акага Абдулла Қаҳҳор билан танишиш ҳам насиб этади. Ўшанда катта устоз ёш ёзувчига шундай маслаҳат беради: «Домлангиз етук олим. Ундан кўп нарсани ўрганибсиз, назаримда. Яна ўрганса бўладиган томонлари ҳам кўп... Бироқ бир нақл эсингиздан чиқмасин: домланинг айтганини қил-у, қилганини қилма».
Абдулла Қаҳҳор адабиётда катта мактаб яратган, бир умр ёзувчилик эътиқодига содиқ қолиб, адабиётнинг манфаати, софлиги учун курашган улкан ёзувчи бўлиш билан бирга узоқни кўра биладиган донишманд ҳам эди. Устознинг юқоридаги ўгити бежиз айтилмаганига Шукур Холмирзаев кўп ўтмай ишонч ҳосил қилади.
Матёқуб Қўшжонов бир куни шогирдига «...ҳақиқий адабиёт учун курашда «баъзи бир нуқсонлар»га атайин панжа орасидан қараш лозимлиги» («Ҳа-ҳа, адабиётда шунақанги ички бир манёврлар ҳам бўлади. Ниманидир ҳимоя қилиш учун нималардандир кўз юмишгаям тўғри келади...») ҳақида ўз мулоҳазаларини айтганда шогирд бу фикрларни «истаб-истамай» («...назаримда, домлам – устозим, ўзининг қандайдир (бу аниқ) принципларига қарши иш тутгандек эди») қабул қилади.
Кейинчалик устоз ҳамма яхши биладиган, ҳамма у билан ҳисоблашадиган катта амалдор ёзувчининг бўшроқ асарини (ваҳоланки, Абдулла Қаҳҳор «вақтим йўқ» дея ўша асарни ўқигиси келмаган экан) ёқлаб чиқади. Шогирд, табиий, устознинг бундай «манёврлар»ини ҳазм қилолмай изтироб чекади. Лекин шу аснода орага совуқлик ҳам тушмайди. Кўриняптики, устоз-шогирд муносабатлари ҳамиша ҳам бир текис, силлиқ кечмаган.
Эсседа ёзувчининг бўлажак умр йўлдоши билан боғлиқ воқеа-тафсилотлар, ишқий саргузаштлар худди севги ҳақидаги гўзал бир қисса янглиғ мароқ билан ўқилади. Тасвирнинг тиниқлиги, табиийлиги, йигит ва қиз ўртасидаги шарқона муносабатларнинг назокатли, беғубор эканлиги беихтиёр китобхонни ром этади. Ажабо, севги ҳақида шундай ёзиш учун ҳеч қандай бадиий тўқиманинг ҳожати йўқ экан-да! Ҳаёт ҳар қандай бадиий тўқима-уйдирмадан кўра мазмунлироқ ва бойроқ экан!.. Ҳар бир инсоннинг ҳаёти, айниқса, у Шахс бўлса, ёзилмаган бир китоб экан!..
Тақдир ёзувчини Саида исмли гўзал, фариштадек покиза ва оқила бир қиз билан учраштиради. Ажабо, уларнинг бир-бирларини топишлари ҳам, шоир айтганидек, «китобларда ёзилган мисол»эмас, бутунлай бўлакча, ғаройиб ва бетакрор. Улар... саҳнада, ҳа-ҳа, ҳаваскорлар саҳнасида топишадилар. Икковлари ҳам бош роль – севишганларни ўйнайдилар. Аввал, «Ганг дарёсининг қизи»да Саида Камола, Шукур ака Нолинакха ролида чиқадилар. Кейин, «Гамлет» фожиасида Саида Офелия, Шукур ака Гамлет қиёфасида бир-бирига... талпинадилар. Гўё тақдири азал уларнинг ҳаётда ҳам ўзаро қовушишлари учун мудом даъват этаётгандек бўлади...
Саида Шукур аканинг адабиётдаги илк машқларига катта қизиқиш билан қарайди, ҳар бир чоп этилган асари учун астойдил, самимий суюнади, рағбатлантиради, шу тариқа у ёзувчига илҳом бағишлайди, уни тушунишга интилади. О, ўшанда бу бокира қизалоқ ёзувчига хотин бўлиш нақадар мушкул иш эканлигини хаёлигаҳам келтирмаган... (Дарвоқе, уларнинг тўйдан кейинги ҳаёти қандай кечгани бутунлай бошқа масала, албатта...)
Ёзувчи эса, кўнглида севги куртак ота бошлаганини, тобора Саидага кучлироқ боғланиб қолаётганини ҳис қиларкан, ўзининг севгига қарашлари билан адабиётга муносабати қайсидир бир нуқтада бирлашиб, омухта бўлиб кетганини қайд қилади. Унинг адабиётга муносабати эса, аввалданоқ маълум эди:
«Менинг асосий мақсадим – адабиёт-ку! Ҳаммасидан муҳими – шу!»
«...ёзувчи халқи, аввало, адабиётни билиши керак – адабиёт билан яшаши керак...»
Адабиётни қисмат деб билган Шукур Холмирзаев бир умр ўз эътиқодига содиқ бўлиб қолди. Вақти келганда ўша эътиқодини астойдил ҳимоя қилди. Адабиётнинг дарвеши бўлиб, камтарона, хокисор яшади...
Шукур Холмирзаев Абдулла Қаҳҳорнинг кўп шов-шувларга сабаб бўлган «Ёшлар билан суҳбат» деган машҳур китобига муҳаррирлик қилаётганда «юқоридан» совуқ шамол эсиб, ишдан кетадиган бўлади. Шунда Ўлмас Умарбеков бошчилигида ёзувчи дўстлари бир ёқадан бош чиқариб, уни янги ташкил этилган «Гулистон» журналига ишга жойлайдилар. Афсуски, кейинчалик Шукур ака замона зайли – қизил мафкура тазйиқи остида бу ерда ҳам «бошини кундага қўйишга» мажбур бўлади ва яна ишдан кетади. Адиб «Шарқ юлдузи» журналида ҳам узоқ ишлай олмайди. Кўпгина яроқсиз асарларни қайтаргани учун «вақтинча бўшаб туришни» илтимос қилишади. Ёзувчи бутунлай кетади. У адабиёт манфаатини ҳамма нарсадан устун қўяр, бу борада муросага боролмас эди.
Бозор иқтисодиёти тамойиллари ҳамма соҳа қатори адабиётни ҳам жиддий синовдан ўтказа бошлаганда айрим ёзувчилар мувозанатини йўқотиб, нима қиларини билмай, талмовсираб қолган эди. Кўпчилик ижодкорлар ёзмай қўя қолди, аниқроғи, ёзолмай ҳам қолди. Айримлар бу ҳолни «Бир ҳисобда шундай бўлгани ҳам тузук, адабиётда табиий сараланиш бўляпти, бу майдон ичра ёзмаса туролмайдиганларгина қолади», дея изоҳлашди. Шукур ака мана шу тоифага мансуб эди. У ўша йиллари матбуотда «Адабиёт ўладими?» деган шов-шувли мақоласи билан чиқиб, ўз қарашларини яна бир карра ҳимоя қилди. Унинг ўзи эса, таъбир жоиз бўлса, адабиётдаги динозавр (адибнинг шу номдаги романи бор) бўлиб қолди.
Бундан кўп йиллар муқаддам, аниқроғи, шўро замонида Шукур ака билан матбуотдаги бир суҳбатимизда шундай деган эканман: «Италияда ўз ҳаётини фақат ижодга бағишлаган фидокор-санъаткорларга бериладиган махсус мукофот бор экан ва бу мукофотга рус ёзувчиси Юрий Нагибин ҳам сазовор бўлибди. Ихтиёр менда бўлсайди, Сизга ана ўшандай мукофотни муносиб кўрган бўлар эдим».
Бугун Шукур Холмирзаев ҳаёти ва ижоди ўзбек деб аталмиш қадимий халқ тарихининг бир бўлаги бўлиб қолди.
КУНЛАРДАН БИР КУНИ ШУКУР ХОЛМИРЗАЕВ...
Мустақиллик йиллари ёзувчининг адабиётга, ижодга садоқати, айниқса, бозор иқтисодиёти шароитида жиддий синовдан ўтди. Аксарият ижодкорлар янгича муҳитга мослашолмай, мувозанатини йўқотди, тирикчилик ташвишларига кўмилиб, ўзидан ортинолмай, ижодни ҳам йиғиштириб қўйишди. Таниқли адиб Шукур Холмирзаев (Аллоҳ раҳматига олган бўлсин) эса ўзини, бутун ҳаёт тарзини адабиётга бахшида қилган, фидойи, заҳматкаш ёзувчи сифатида тарихда қолди. У Дўрмонда энг узоқ яшаб, ижод қилган адиблардан эди. Бу даргоҳга шу қадар ўрганиб қолган эдики, мабодо бирон иш билан шаҳарга тушса, қоқ ярим тун бўлса ҳам яна шу қадрдон даргоҳига қайтиб келарди.
Шукур аканинг феъл-атворида рисолага тўғри келмайдиган, ғалати одатлар (андаккина артистлик ҳам) бор эди.
Кунлардан бир куни Шукур ака кўчада кетаётган экан, олдидан шоир, ёзувчи, ажойиб, беғубор инсон Омон Мухтор чиқиб қолади. Салом-аликдан сўнг Омон ака қайсидир бир ёзувчининг янги чиққан асарини ўқидингизми, деб сўрайди.
– Йўқ! – дейди Шукур ака ҳамсуҳбатига жиддий тикилиб.
– Ўқинг, жуда зўр! – дейди Омон Мухтор.
Шукур ака пинак бузмай тураверади.
– Рост айтаяпман, яхши нарса экан.
Шукур ака яна важоҳатини ўзгартирмайди.
– Балки унчалик зўр эмасдир, ҳарҳолда менга ёқди-да, – дейди Омон ака сал ўнғайсизланиб.
Ҳамсуҳбати эса ўша-ўша тап тортмай, юзига жиддий тикилиб тураверади.
– Ҳай, майли-да, энди, Шукийжон! – дейди Омон ака ўзига хос, чучук тил билан муросага ундаб.
Шукур ака шундагина «ролдан чиқиб», кулиб юборади.
Бекорга мушук офтобга чиқмайди
Шукур аканинг уйига сурхондарёлик ҳамюрти каттакон папкада янги ёзилган романини кўтариб келиб, илтимос қилади:
– Шу қўлёзмани ўқиб берсангиз, Шукуржон!
– Йўқ, ўқимайман! – дейди Шукур ака чўрт кесиб.
– Илтимос энди, хўп дея қолинг.
– Йўқ дедим, йўқ! Ахир бунингизни ўқишга нақ уч кун вақтим кетади. Бу ёқда яна тирикчилик дегандай...
– Хўш, бир кунда қанча топасиз ўзи?
– Бўпти, ҳақини бераман! – меҳмон чўнтагини сал пана қилиб, пул чиқаради, пичирлаб санагач, секин стол тортмасига солиб қўяди.
– Мана, ҳар бир кунингизга икки минг сўмдан! Бўладими? Ўзимга фақат йўлкира қолди, мана ишонмасангиз. Энди, шуни уч кунда ўқиб чиқарсиз?!
– Ҳай майли, қўймадингиз-қўймадингиз-да!
Шукур ака қўлёзмани уч кун эмас, бир кечада варақлаб чиқади ва босишга яроқсизлиги ҳақида ўз фикрини ёзиб беради. Хуллас, роман босилмайди. Ҳамюрти эса ўша-ўша Шукур аканинг қайта бошини қотирмайди.
Шукур ака ёзувчи Зоҳир Аълам билан нозикроқ бир жойга боришади. Кутилмаганда худди ошга пашша тушгандек даврада иккита хира барзанги пайдо бўлади-ю, сурбетлик қилавериб, ҳаммани безор қилади. Ахийри, Шукур аканинг тоқати тоқ бўлади, аста хезланиб ўрнидан туради.
– Энағарларни сўйворайми, Зоҳиржон!
– Сўйинг! – дейди Зоҳир ҳам тап тортмай.
– Ўлигини қаерга қўямиз? – дейди Шукур ака гўё шу му аммо ҳал бўлса, «энағарлар»ни ростдан ҳам сўйворадигандек.
Шукур ака қишлоқдан келган мухлисларини кўрганда яйраб кетарди. Бир куни унинг Дўрмонда ижодхонасига Сайрамдан меҳмонлар келади. Яхшигина гурунг, ҳазил-мутойиба бўлади. Чимкент вилояти газетаси ходими, сайрамлик Ҳавазмат деган журналист ёзувчининг жиддий мухлиси эди.
– Шукур ака! – дейди у тўлқинланиб. – Асарларингизни бизнинг қишлоқда ҳам севиб ўқишади. Айрим китобларингиздан таъсирланиб, жилаб-жилаб ўқиганмиз.
Қишлоқ шевасини эшитганда Шукур аканинг юраги тўлиқиб, янада ийиб кетади. Шартта ўрнидан туриб, Ҳавазматнинг юз-кўзларидан чўлп-чўлп ўпади.
– «Жилаб-жилаб» деган тилингдан ойнонай, жигарим! Қани, ойтинглар, нима қилиб берай сизларга?
Дўрмондаги ижод уйи ошхонасида овқатланиб ўтирган эдик, гурунг асносида кимдир шундай деб қолди:
– Ҳиндистонда биз томонлардан бориб қолган бир шоир бор экан. Тахаллуси ҳам ғалати – «Урфий» эмиш. «Урф» дегани «модний» маъносида бўлса керак-да, қизиқ...
– Аслида кўпчилик ўз туғилган юртини тахаллус қилиб олади, Хоразмий, Самарқандий, Андижоний дегандек ...
Шу тарзда гурунг давом этаётган эди, Шукур ака бирдан «пиқ» этиб кулиб юборди. Ҳаммамиз «ялт» этиб унга қарадик. Шукур ака кулгининг сабабини изоҳлаб, шундай деди:
– Мабодо, вахшлик одам шоир бўлиб қолса, тахаллуси... Ваҳший бўларкан-да!