ТУҒДОНАГА АЙЛАНГАН УМР
Устоз Шукур Холмирзаевнинг таваллуд куни арафаси. Унинг устозу шогирдлари, мухлислари тўпландик. Мақсад — устозни хотирлаш, руҳини шод қилиш. Қаерда ўтказамиз? Биримиз туғилган хонадонида десак, бошқамиз ўқиган мактабида дедик. Бойсун Чорчинори тагида дегувчилар ҳам бўлди. Ахири Шукур аканинг табиат қўйнида бўлишни яхши кўриши асос бўлиб, тадбирни устоз ҳар сафар келганида суҳбат қургич арча тагидаги Кийиккўз булоғида ўтказдик...
Зовбошидаги Қоплондара. Тоғ кийиги кўзларини эслатувчи Кийиккўз булоғи. Булоқ суви тиниқ ва ширин. Суви нишабликка оқса-да, ерни ювиб кетмаган. Булоқ бошида катта арча. Арча тагида устоз Шукур ака бошчилигида қурилган супа...
Хотира суҳбатида ҳамма устознинг ибратли хислатлари ҳақида гапирди. Устоз ҳеч қачон бировнинг ишига, лавозим — мартаба эгаллашига аралашмаган. Ўзи-да каттароқ мансабни кўзламаган. Дилида бор гапни мартаба, бойлигидан қатъи назар юзига айтган. Суҳбат давомида устознинг хушомадни билмаган инсонлиги такрор-такрор эсланди. У киши, доно, билимли, яхши ҳунари бор одам хушомадни билмайди, лавозимга қизиқмайди, дегич эди.
Бойсун тоғлари орасида янги ташкил бўлган давлат хўжалигида ишлар эдим. Устоз шу хўжаликда меҳмон бўлганларида яқиндан танишганман. Мен ўйлагандек башанг кийинмаган, лекин кийимлари қоматига жуда ярашган, димоғдор шаҳарлик эмас, Бойсун қўнғиротчасида сўзлашадиган одлий инсон... Олдинроқ яқиндан танишмаганимдан суҳбат давомида афсусланганман.
Шукур ака ўша пайтлари хўжаликда бўлиб «Йўловчи» романини оққа кўчира бошлаган эди. Гумматак сой бўйидаги дала ҳовлида танҳо туриб ёзардилар. Ҳатто яқинлари билан ҳам бир кунда бир марта, фақат кечқурун суҳбатлашишга рухсат бериларди. Таомларни ҳам ўзлари тайёрлагич эди.
Бир куни суҳбат орасида «Хидир, ёзганларингни кўрсатмайсанми?» деб қолдилар. Ўша кезлари «Отлар», «Қушлар», «Кийиклар» лавҳаларини ёзиб юрган эдим. Эртаси куни қўлда ёзган қораламаларимни кўрсатдим. «Қушлар» туркум лавҳалардаги «Она меҳри» лавҳасини ўқиб чиқиб, «Хидиржон, тўғри йўл топибсан, лавозиминг вақтинча, кўпроқ ёзавер, аммо партияни қўшма. Партия вақтинча, ўтиб кетади, ишонма», дедилар. Мени мисоли электр токи урди. Наҳотки, шундай катта ёзувчи партияга ишонмайди, деб ўйладим. Лекин шундан сўнг устозни кўпроқ эшитадиган бўлдим. Қадриятлар, ўтмиш, тил ҳақида жуда кўп нарса билмаслигимни англадим.
Бир куни «Хидирбой, ойнанайин, кийиклар, бургутлар, тоғ мўмиёси ҳақида ёзибсан. Жойлашган жойларини аниқ ёзмагин», дедилар. Мен ҳайрон бўлдим. Бу ўгитлар мағзини кейинроқ тушундим.
Устознинг «Хидирбой, ойнанайин сендан. Ёзаётганда ўзимизнинг қадимий атамаларимизни ўзгартирмай ёз», деган гаплари ҳеч эсимдан чиқмайди. Мана, ёввойи чўчқа дейишарди. Боболар суҳбатида у қора кийик, эркагини — тўнғиз қобони, урғочиси — тўнғиз мегажини, янги туғилган боласини — чурпа дейилса, қўйлар ҳақида «қўй, совлиқ, тусоқ, шишак, чори, панжи, монғи», дейишарди. Эчкилар ҳақида бўлса, эчки, така, сарка, чибич, кўсам сарка, монғи сарка, шанғи сарка ва ҳоказо шунга ўхшаш қадимий атамаларни мисол келтирган эди.
Адиб «Тоғларга қор тушди» эссесини ёзиб, собиқ «Қўрғонча» давлат хўжалиги ҳақидаги тарихий воқеани абадийлаш-тирди. Эсседа менинг ёзган лавҳаларим ва ўзим ҳақимда фикрлар айтган бўлсалар, «Қуёш-ку, фалакда кезиб юрибди» эссесида Мисир образида ҳам каминанинг фаолияти ҳақида ёзади.
Устознинг олтмиш йиллик юбилейи шодиёнасига туман номидан катнашиш менга насиб қилганди. Шунда мен Шукур Холмирзаев ҳақида бир ўхшатиш айтган эдим. Бойсунда Омонхона деган жой бор. Унинг мўъжизакор хусусиятларини қаламда элимизнинг ардоқли шоири Абдулла Орипов, мўйқаламда эса Рўзи Чориев тасвирламаса, бу менинг қўлимдан келадиган иш эмас. Шу муқаддас булоқ бошида катта тошкамар бор. Тошкамар усти қора яхлит тошдан иборат. Уни замонавий пармалагич теша оладими — йўқ, билмадим. Лекин шу қора тошни тешиб бир туп мўъжизали туғдона дарахти ўсади. Туғдона дарахти ёз иссиқ келадими, қиш жуда совуқ келадими, ҳар баҳорда гуллайди, мева беради. Мен Шукур ака ҳаёти ва ижодини шу мўъжизали туғдона дарахтига ўхшатаман.
Ҳозиргидек эсимда. Устоз охирги сафар Бойсунга келганларида мени излаган экан. Қариндошлари ҳам йиғилишган эди. Қучоқ очиб саломлашдик.
- Ойнанайин, Хидирбой. Энамнинг қабрини атайлаб зиёрат қилгани келдим. Яна келоламанми — келолмайманми билмайман, - деб қолдилар.
- Э, қўйинг, бунақа гапларни, ҳали жуда кўп келасиз. Тоққа чиқамиз. Қоплондарадаги гулхан ёққан камарингизни кўрамиз. Бугунги келишингизга бошқа сабаблари борга ўхшайди-ку, - дедим.
- Ҳа. Бошқа сабаб ҳам бор! Менинг ижодий фаолиятимни кино қилишга ҳукумат пул ажратибди. Хурсанд бўлганимдан киночиларни ҳам олиб келавердим. Ёзган эсселаримни жамлаб китоб қилиш ниятим ҳам бор. Буни биласиз, — деди.
Устоз расмга тушишни кўп ҳам хуш кўрмасди. Шу куни қариндошлар даврасида, устозлару шогирдлари, мухлислари билан кўп-кўп расмга тушди. Ҳазрат Султон Валий мақбарасини зиёрат қилди. Муқаддас Омонхона булоғи, катта қоратошли камар ва устида ўсган мўъжизали туғдона дарахти ҳақида қизғин, ҳайратланарли суҳбат бўлди.
Бизнинг устоз билан сўнгги учрашувимиз кинотасмага муҳрланаётганлигини ўшанда билмаган эканман. Ҳар гал устознинг таваллуд куни арафасида шогирдлари йиғилишиб, Устоз билан кўпроқ суҳбат қилмаганимиздан, бу дунёнинг ғанимат эканлигидан қалбимда аллақандай оғриқли туйғулар кечади.
Устознинг фоний дунёни ташлаб кетганига мана бир неча йиллар бўлаяпти. Лекин ёзган асарлари билан бирга халқимиз хотирасида мангу яшайди.