«ШУ ТОҒЛАР - БИЗНИКИ!»
Шукур Холмирзаевнинг бундан кў-ўп йиллар илгари чиққан бир ҳикояси бор — икки бола тоғликларга ҳеч ҳам ўхшамайдиган бир одамни узоқдан кўриб қолишади. Ҳалиги одамнинг уст-боши мутлақо бегона, қора кўзойнак, бўйнига, елкаларига алланима балоларни осиб олган. Икки тоғлик бола ягона хулоса чиқаради: бу одам шпион! Албатта, унинг қуроли ҳам бўлиши мумкин. Ёши катталарни айтиб келайлик дейишса, овул олис — қайтиб келгунча, ким билади, у қаёққа кетиб қолади. Хуллас, кузатув шу даражага етадики, кўзойнакли одам уларни дарҳол пайқайди, аммо ўз иши билан машғул бўлаверади. Болалар имкониятлари даражасида ҳалиги одамга халақит бера бошлайдилар. Бир неча соатлик таъқибдан сўнг масала ойдинлашади - бу одам катта шаҳардан келган катта рассом экан. У болаларнинг ўзи ҳақидаги ҳалиги «шпион» деган гапини эшитиб, шу даражада хурсанд бўладики: «Қани энди, ҳаммамиз ҳам юртимизни худди икковларингчалик сева олсак эди...» дейди. Бўйнидаги дурбинини ҳам болаларга совға қилади, шекилли. Чунки болаларнинг муҳаббати уни энтиктириб юборади.
Мен Ватан ҳақида, ватанпарварлик ҳақида кўп гапларни ўқиганман, аммо ҳалиги икки боланинг: «Шу тоғлар — биз-ники!» деган ҳисобидан баланд гапни эшитмаганман. Тўғри, Лев Толстойда одамнинг дилини ўртаб юборадиган бир тафсилот бор: москваликлар Москвани бутунлай ташлаб чиққанларида Безухов деҳқон кийимини кийиб шаҳарда қолади ва сабабини ҳеч кимга айтмайди. Аслида у Наполеонни ўлдиришга қасд қилган эди — ватанпарварликка қаранг Сиз!
2. Мен айтаман: нима, Л.Толстойга, Ш.Холмирзаевга ватанпарварлик ҳақида би-ир... ажойиб нарса ёзиш тўғрисида топшириқ-илтимос бўлганмиди? Бу саволга бир шоир жуда-а гўзал жавоб беради: шоирларга буюртмалар кўп бўлади, аммо у нуқул ўзи ҳақида ёзади!
3. Аслида, Лев Толстой, Шукур Холмирзаев сингари ижодкорларнинг ҳар қайсисининг ўзи ка-атта бир ижтимоий буюртмадир!
Башарти Пьер Безухов Наполеонни ўз қўли билан ўлдиришга қасд қилмаганда ҳам... қасд қилиши керак эди, башарти ҳалиги икки тоғлик бола тоғда тентираб юрган «шпион»ни таъқиб этмаганларида ҳам... таъқиб этишлари керак эди — мана гап қаерда! Ваҳоланки, бу фазилатларни касб этмоқ кўп ҳам мушкул эмасга ўхшайди — каромат соҳиби Нажмиддин Кубро ҳазратлари шаҳарни тарк этмадилар-ку! Ваҳоланки, у кишига, яна у кишига яқин минг кишига омонлик тортиқ қилинди.
Демак, Ватанни яхши кўриш кеча пайдо бўлган янги тушунча эмас. Гулханга ўтин ташлаб турилмаса, у ўчиб қолгани сингари ватанпарварлик туйғусини ҳам мудом оловлантирибтуриш керак экан-да, шекилли.
4. Шукур Холмирзаевнинг «Сўнгги бекат» романи юрт ихлосмандларининг эсидадир.
Романда Алпомишев деган хўжалик раҳбари бўлади, у олий маълумотли, аммо гап-сўзларидан тарихий материализм, илмий коммунизм, илмий атеизм сингари фанлардан бутунлай бехабарлиги билиниб туради. Алпомишев... Бундан чиқди, отасининг оти ё бобосининг оти Алпомиш бўлган! Ҳатто бир марта кабинетида ёлғиз қолганда «ўкиз дарё гум экан!» деб достон айтиб юборади.
5. Алпомишевлар Ўзбекистонда кўп бўлгани билан ўзбек адабиётида Алпомишевдай одам йўқ, у янги одам эди. Адабиёт... меҳмонхонасида эса Алпомишев учун жой айтилмаган эди. Алпомишев маъмурлар олдидан бир-икки ўтди, сўнг томоқ қирди, сўнг, мен Алмпомишевман, шу ерда туришим керак, деди. Унга жой буюрилмаганини сўзсиз тушунтиришди — «Сўнгги бекат» шу тартибда йиғиштириб олинди.
6. Шаҳарлик катта рассомни «шпион» деб кун бўйи таъқиб қилган икки йигитчанинг аслида бу қилиғидан кулса ҳам бўлади. Аммо орадан чорак аср ўтганидан сўнг Ўзбекистон Президенти бизни огоҳликка даъват этди. Биринчи бўлиб бу хитобга ўша болалар жавоб бермаганмиди!
7. Ёзувчи минг йилни девор қилиб, унинг устига миниб ўтирган одамга ўхшайди: деворнинг у тарафи ҳам, бу тарафи
ҳам жамики тафсилотлари билан кўриниб туради ва энг муҳими, буларнинг ҳаммаси унинг пойида бўлади. Аммо, бу девор шу даражада баланд ва энлики, минг-минглаб одамлар унинг пойида куймаланиб, оламдан ўтиб кетадилар. Илоҳий қувват соҳибларигина бу мақомга эришадилар. Шунинг учун ҳам минг йилликдан минг йиликка жуда кам одамнинг номи ўтади: Плутарх, Суқрот, Петрарка, Яссавий, Фузулий, Румий, Навоий, Машраб... Ҳимматингиз қўзиб кетганда ҳам бу саноқни юздан, борингки, икки юздан ошириб бўлмайди. Ваҳоланки, бу йўлга кирганларнинг саноғи йўқ эди-ку!
8. Альберт Эйнштейн: «Ҳаракат қанча тезлашса, вақт шунча секинлашади!» дейди ва нисбийлик деб аталадиган бу машҳур назариясини унинг ўзи ҳам тушунарли қилиб тушунтириб беролмайди. Қиссадан ҳисса шуки, башарти вақтга Қуёш Султонлик қилар экан, Қуёш қанчалик ўз йўлида қатъий ва барқарор бўлмасин, унинг измида бўлган вақтнинг ўтмишини секинлаштириш мумкин... экан! Шу тариқа вақт табиат ҳодисасига айланади — моддийлашади. Моддийлашган унсурга эса Инсон ўз таъсирини ўтказиши мумкин! Энг муҳими, бу ҳақиқатни Эйнштейн яратгани йўқ, фақат... англатди, холос.
9. Вақтга ҳукмронлик қиладиган одамларнинг олдида Вақтнинг кўп ҳам қадри бўлмайди: Имом Термизий ҳазратларининг бир минг икки юз йиллигини тўй қилдик. Омон бўлсак, бундан ҳам катта тўйлар қилурмиз! Ўйлаб кўринг, ҳазрат элликка кирганларини, олтмишга кирганларини зиёфат билан нишонлаганми эдилар!
10. Мен айтаман: бир замонда туғилиб, шу замонда ўтиб кетган ёзувчилар бахтлидир. Шукур ака ҳеч қачон замон, сиёсат, давр ҳақида ёзмаган. У кишининг бош қаҳрамони — Инсон. Инсон эса ҳамма замонларда, ҳамма давлатларда, ҳатто ҳамма қитъа-ю оролларда бир хил туғилади. Ва шунинг учун ҳам Шукур Холмирзаевнинг асарлари ҳамма замонларда ҳамма учун қизиқ бўлиб қолаверади, чунки у кишининг ўзлари башорат қилганларидек... ўн саккизга кирмасдан бу дунёда яшаб бўлмайди-да!
11. Бундан йигирма-ўттиз йил илгари Шукур аканинг саккиз қаторли бир асарини ўқиган эдим: она ўғлини кўргани поезд билан шаҳарга келган. Ўғлимнинг уйқуси бўлинмасин, деб тонг отгунча ҳовлисининг остонасида ўтиради. Бемаҳалда келса, кўчада туриб қолмасин деб... ичкарида ўғил бедор дарвозанинг тақиллашини кутади.
12. Зотан, ўта умуминсоний фазилатларгина миллийлик мақомига эришишлари мумкин: илло, маърифатнинг чароғини мудом оловлантириб турадиган айни шу ҳақиқат ҳеч қачон завол топмагай!