Харьковдан Тошкентга: 85 йил аввал уруш туфайли кўчирилган завод қандай қилиб йирик электротехника корхонасига айланди?
Биласизми, бугун Ўзбекистон электротехника саноатида фаолият юритаётган «Ўзэлектроаппарат–Электрощит» корхонасининг илк тарихи Иккинчи жаҳон урушига бориб тақалади?
85 йил муқаддам Харьковдан Тошкентга эвакуация қилинган оддий машинасозлик заводи кейинчалик бутун минтақанинг электротехника саноати ривожида муҳим ўрин эгаллаган йирик ишлаб чиқариш корхонасига айланди.
1941 йил. Уруш туфайли бошланган тарих
1941 йил кузи. Иккинчи жаҳон уруши давом этаётган, саноат корхоналарини хавфли ҳудудлардан мамлакатнинг шарқий қисмларига кўчириш ишлари олиб борилаётган эди.
Айнан шу даврда Харьков шаҳридаги «Электростанок» машинасозлик заводи ҳам Тошкентга эвакуация қилинди.
1941 йил 15 октябрь — корхона тарихидаги муҳим сана. Шу куни Тошкентда кўчириб келинган завод фаолияти йўлга қўйилди.
Уруш шароитида корхона ўз фаолиятини қисқа муддатда тиклаб, фронт эҳтиёжлари учун маҳсулот ишлаб чиқара бошлади. Заводда электр жиҳозлари, ҳарбий техникалар учун зарур бутловчи қисмлар ва бошқа маҳсулотлар тайёрланган.
Бу эса Ўзбекистоннинг ўша йилларда нафақат эвакуация қилинган аҳолини қабул қилган, балки ҳарбий саноат ишлаб чиқаришини давом эттириш учун муҳим ҳудудга айланганини ҳам кўрсатади.
1942 йил. Кутилмаган ишлаб чиқариш натижалари
Энг ҳайратланарли маълумотлардан бири заводнинг дастлабки йиллардаги ишлаб чиқариш кўрсаткичлари билан боғлиқ.
Корхонанинг расмий тарихий маълумотларига кўра, 1942 йилда ишлаб чиқариш режаси:
- Биринчи чоракда — 182 фоиз;
- Иккинчи чоракда — 224 фоиз;
- Учинчи чоракда — 312 фоиз;
- Тўртинчи чоракда — 331 фоиз бажарилган.
Тасаввур қилинг: эвакуациядан кейин қисқа вақт ичида ўз фаолиятини тиклаган корхона йилнинг охирги чорагида режада белгиланган ҳажмдан 3,31 баравар кўп маҳсулот ишлаб чиқарган!
Бу кўрсаткичлар ўша даврда ишлаб чиқариш қувватларини сафарбар этиш ва ташкилотчилик ишлари қандай суръатда кечганини кўрсатади.
Василий Фёдорович Фетисов — корхонанинг тарихий раҳбарларидан бири.
1946 йил. Икки завод — битта саноат корхонаси
Уруш тугагач ҳам корхона фаолияти тўхтаб қолмади.
1946 йилда «Электростанок» заводи «Юқори частотали токлар» заводи билан бирлаштирилди. Натижада «Тошкент электротехника заводи» ташкил этилди.
Бу ўзгариш корхонанинг кейинги ихтисослашуви ва электротехника маҳсулотларини саноат миқёсида ишлаб чиқаришида янги босқич бўлди.
1949 йил. Тошкентдаги завод иттифоқ миқёсидаги етакчи корхонага айланди
1949 йилда Тошкент электротехника заводи собиқ СССРда 10 ампердан 400 ампергача бўлган пакетли узгичлар ва алмашлаб улагичлар ишлаб чиқариш бўйича бош корхона мақомига эга бўлди.
Яъни уруш пайтида эвакуация қилинган корхона орадан саккиз йил ўтиб, электротехника маҳсулотларининг муайян турини ишлаб чиқаришда муҳим саноат марказига айланган эди.
1961–1965 йиллар. Ишлаб чиқариш қарийб 15 баравар ошди
1961 йилда Тошкент электротехника заводи ҳамкор корхона билан биргаликда дастлабки 620 та щит қурилмасини ишлаб чиқарди.
1965 йилга келиб бу кўрсаткич 9 169 тага етди.
Бошқача айтганда, атиги тўрт йил ичида ушбу турдаги қурилмалар ишлаб чиқариш қарийб 15 бараварга кўпайди.
1965 йилда корхона ҳузурида махсус конструкторлик-технологик бюро филиалининг ташкил этилиши эса саноат билан муҳандислик ишланмаларининг ўзаро уйғунлашувига хизмат қилди.
1970 йил. Тошкент маҳсулотлари 50 дан ортиқ давлатга экспорт қилинди
Корхонанинг тарихий маълумотларида қайд этилишича, 1970 йилга келиб Тошкент электротехника заводи маҳсулотлари халқаро бозорларга чиқиб, 50 дан ортиқ мамлакатга экспорт қилинган.
Бу факт корхона тарихидаги энг муҳим натижалардан биридир.
Чунки дастлаб фронт эҳтиёжлари учун маҳсулот ишлаб чиқарган завод кейинчалик халқаро бозорларга маҳсулот етказиб берадиган саноат корхонасига айланган.
1971 йилда эса корхона «Средазэлектроаппарат» илмий-ишлаб чиқариш бирлашмасининг бош корхонаси сифатида фаолият юрита бошлади.
85 йиллик тарих ва замонавий электротехника саноати
Кейинги ўн йилликларда корхона бир қатор ташкилий ва технологик ўзгаришларни бошдан кечирди.
2006 йилда «Ўзэлектроаппарат–Электрощит» номи билан фаолиятининг янги босқичи бошланди. 2008 йилда ишлаб чиқариш технологиялари кенг кўламда модернизация қилинди.
Бугунги кунда компания маълумотларига кўра, корхонада 1 200 нафардан ортиқ мутахассис фаолият юритади, 500 дан ортиқ йирик лойиҳа тажрибаси мавжуд. Корхона электр подстанциялари, тақсимлаш қурилмалари, бошқарув ва ҳимоя тизимлари каби маҳсулот ҳамда муҳандислик ечимларини таклиф қилади.
1941 йил 15 октябрдан 2026 йил 15 октябргача — 85 йил.
Бу тарих фақат битта заводнинг ташкил топиши ҳақида эмас. У Ўзбекистонда электротехника саноатининг шаклланиши, муҳандислик салоҳиятининг ривожланиши ва саноат анъаналарининг авлоддан-авлодга ўтиб келиши ҳақидаги тарихдир.
Бир вақтлар уруш сабаб Тошкентга кўчирилган завод бугун ўзининг 85 йиллик саноат меросини давом эттирмоқда.