August 3

ФОТОН: УРУШДАН ТУҒИЛГАН САНОАТ

Намоз Толипов

«Фотон» заводи Ўзбекистонга қачон ва қандай кўчирилган?

«Фотон» заводи урушдан кейин эмас, айнан Иккинчи жаҳон уруши йилларида — 1941 йилда Тошкентга кўчирилган.

Заводнинг асосини Москва вилоятининг Фрязино шаҳридаги №191 электровакуум асбоблари корхонаси ташкил этган. 1941 йилда фронт Москва томон яқинлашгач, корхонанинг бир қисми ускуналари, техник ҳужжатлари, хомашёси ва мутахассислари билан Тошкентга эвакуация қилинган.

Кўчириш жараёни қандай кечган?

1941 йил 29 ноябрда завод ходимлари, уларнинг оилалари, ускуналар ва материаллар ортилган биринчи эшелон Тошкентга етиб келган.

1941 йил 22 декабрь ҳолатига кўра:

  • 30 вагон ускуна Тошкентга етиб келган;
  • 120 вагон йўлда бўлган;
  • яна 40 вагон жўнатишга тайёрланган.

Демак, корхонани кўчириш учун камида 190 вагонлик логистика жараёни амалга оширилган.

Бу фақат станокларни кўчириш эмас эди. Тошкентга:

  • муҳандис ва технологлар;
  • ишчилар ва уларнинг оилалари;
  • ишлаб чиқариш ускуналари;
  • техник чизмалар ва оснасткалар;
  • материаллар ҳамда тайёр деталлар олиб келинган.

Қанча вақтда ишга туширилган?

Энг қизиқ жиҳати — завод жуда қисқа муддатда ишга туширилган.

Биринчи эшелон ноябрь охирида келган бўлса, 1942 йил февраль–март ойларидаёқ аввалдан олиб келинган деталлар асосида ҳарбий алоқа воситалари учун қабул қилувчи ва кучайтирувчи электрон лампалар тайёрлана бошланган.

  • 1942 йил апрелда газогенератор цехи ишга тушган;
  • май ойида заводнинг ўзида биринчи махсус шиша олинган;
  • 1942 йил 3 июлда Тошкентда ишлаб чиқарилган деталлардан тўлиқ йиғилган биринчи маҳсулот фронт учун жўнатилган.

Шунинг учун 3 июль 1942 йил «Фотон» заводининг Ўзбекистонда ташкил топган расмий санаси сифатида қабул қилинган.

Завод уруш вақтида нима ишлаб чиқарган?

Корхона дастлаб оддий маиший техника эмас, радиоалоқа ва радиолокация учун зарур бўлган электрон-вакуум асбобларини ишлаб чиқарган:

  • қабул қилувчи ва кучайтирувчи радиолампалар;
  • генератор лампалари;
  • кўп функцияли электрон лампалар;
  • радиолокация қурилмалари учун магнетронлар.

Бундай деталлар ҳарбий радиостанциялар, алоқа тизимлари ва радиолокация ускуналарининг ишлаши учун муҳим бўлган.

Қизиқ факт ва рақамлар

1. Вақтинча кўчирилган завод Тошкентда қолиб кетган

Дастлаб корхонани хавфсиз ҳудудда уруш даврида ишлатиш режалаштирилган. Аммо урушдан кейин заводни тўлиқ орқага қайтариш ўрнига, Тошкентда сақлаб қолишга қарор қилинган. Маҳаллий кадрлар тайёрланиб, завод мустақил саноат корхонасига айланган.

2. Электрон лампадан микросхемагача ўсган

1965 йилдан корхона ишлаб чиқариши яримўтказгич асбоблар ва интеграл микросхемаларга йўналтирилган. 1971 йилда дастлабки интеграл схемалар тайёрланган.

3. «Фотон» номи кейинроқ пайдо бўлган

Корхона аввал №191 завод, кейин ёпиқ ёзишмаларда «почта қутиси» рақамлари ва Тошкент электрон техника заводи номи билан юритилган.

1975 йилда у «Фотон» ишлаб чиқариш-техника бирлашмасининг бош корхонасига айланган, 1977 йилдан эса «Фотон» ишлаб чиқариш бирлашмаси номи мустаҳкамланган.

4. Ўзининг тадқиқот реактори ҳам бўлган

1975 йилдан заводда яримўтказгич ва электрон компонентларни радиация таъсирига чидамлилигини синовдан ўтказиш учун ИИН-3М тадқиқот реактори ишлаган. Реактор 2013 йилда тўхтатилган ва кейинчалик эксплуатациядан чиқарилган.

5. Минглаб иш ўринлари яратилган

Завод атрофида Олмалиқ, Чирчиқ, Андижон ва Хоразмда филиал ҳамда ишлаб чиқариш цехлари ташкил этилган. 1991 йилга келиб «Фотон» тизимида 14 мингдан ортиқ ходим ишлаган.

Ўзбекистон саноати учун аҳамияти

«Фотон»нинг кўчирилиши Ўзбекистонга тайёр заводнигина эмас, балки бутун бир электрон саноат мактабини олиб келди:

ускуналар → технология → муҳандислар → маҳаллий кадрлар → яримўтказгичлар → интеграл микросхемалар

Шу маънода «Фотон» уруш давридаги релокациянинг энг ёрқин мисолларидан бири ҳисобланади. Корхона 1941 йилда хавфсизлик мақсадида кўчирилган бўлса, кейинчалик Ўзбекистонда электроника ва микроэлектроника саноатининг шаклланишига асос бўлган.

Хулоса

1941 йилда Фрязинодан Тошкентга эвакуация қилинган №191 завод атиги етти ой ичида маҳаллий деталлардан маҳсулот ишлаб чиқара бошлади ва кейинчалик Ўзбекистоннинг йирик электроника корхонаси — «Фотон»га айланди.