37 кунлик эшелон: фронтдан кабелгача: «Ўзкабель»нинг уруш йилларидаги тарихи

Бугун Марказий Осиё кабель саноатининг йирик корхоналаридан бири сифатида танилган «Ўзкабель» тарихининг энг муҳим саҳифалари 1941 йилнинг оғир кузига бориб тақалади. Корхона оддий саноат лойиҳаси сифатида эмас, балки уруш шароитида фронт учун зарур маҳсулотларни ишлаб чиқариш мақсадида минглаб километр масофага кўчирилган завод негизида шаклланган.

Унинг тарихи — станоклар ортилган эшелонлар, узоқ ва машаққатли йўл, янги жойда деярли нолдан йўлга қўйилган ишлаб чиқариш ва қисқа вақт ичида фронтга юборилган юзлаб километр симлар тарихидир.

1941 йил. Заводни сақлаб қолиш учун — Шарққа

1941 йил кузига келиб фронт СССРнинг марказий саноат ҳудудларига яқинлашиб борди. Владимир вилоятининг Кольчугино шаҳрида жойлашган «Электрокабель» заводи ҳам стратегик аҳамиятга эга корхоналардан эди.

Октябрь ойида заводни эвакуация қилиш тўғрисида қарор қабул қилинди. Кабель ишлаб чиқариш ва сим тортиш ускуналарининг асосий қисми Тошкентга, бошқа цех ва технологияларнинг бир қисми эса Краснокамск ва Каменск-Уральский каби шаҳарларга жўнатилди. Манбаларда Кольчугино заводларининг эвакуацияси 16 октябрдан бошлангани, станоклар кечаю кундуз демонтаж қилиниб, тўғридан-тўғри темир йўл платформаларига ортилгани қайд этилган.

Бу оддий кўчиш эмас эди. Янги манзилга фақат станокларни эмас, балки амалда бутун бир ишлаб чиқариш тизимини — технология, мутахассислар ва ишлаб чиқариш маданиятини олиб бориш керак эди.

Архив маълумотларига асосланган саноат тарихига оид манбада заводнинг асосий қисми таркибида 567 та ускуна бирлиги Тошкентга эвакуация қилингани кўрсатилади. Улар Тошкент темир йўлининг Чирчиқ-Горная станциясида қурилаётган «Заготзерно» базаси ҳудудига жойлаштирилган.

Яъни кабель заводи учун аввалдан тайёр, барча шароитга эга махсус саноат мажмуаси кутиб турмаган. Мавжуд ҳудуд ва иншоотларни ишлаб чиқариш талабларига мослаштириш, оғир ускуналарни ўрнатиш, электр таъминотини ташкил этиш ва технологик занжирни қайта тиклаш лозим эди.

37 кунлик йўл

«Ўзкабель» тарихидаги энг таъсирли фактлардан бири — биринчи завод эшелонининг Тошкентга етиб келиш тарихи.

Корхонанинг бўлажак директори Константин Сафонов ҳақидаги тарихий маълумотларда келтирилишича, завод ходимлари ва уларнинг оилалари бор-йўғи тўртта вагонда йўлга чиққан. Қолган вагонлар эса ишлаб чиқариш ускуналари ва ярим тайёр маҳсулотлар билан тўлдирилган эди.

1941 йил 22 ноябрда, 37 кунлик йўлдан сўнг, биринчи эшелон Тошкентга етиб келади.

Шу пайтдан бошлаб Кольчугинодаги завод тарихининг янги — Тошкент саҳифаси очилади.

Қизиғи, Сафонов эшелон Тошкентга етиб келишидан олдинроқ — 1941 йил 9 ноябрдаги буйруқ билан Тошкент кабель заводи директори этиб тайинланган эди. Демак, ҳали станоклар йўлда экан, янги корхонанинг раҳбарияти ва уни ишга тушириш вазифаси аллақачон белгилаб қўйилган.

Бир неча ойда — биринчи маҳсулот

Тинч даврда бундай кўламдаги заводни кўчириш, қуриш ва технологик жараёнларни созлаш йиллаб вақт талаб қилиши мумкин эди. Аммо уруш шароитида вақт йўқ эди.

Тошкентга келтирилган ускуналар тезкорлик билан монтаж қилинди.

1942 йил февралда завод биринчи маҳсулотини берди.

Бу — ҳарбий-дала алоқаси учун мўлжалланган ПТФ русумли 250 километр сим эди.

250 километр — Тошкентдан Самарқандгача бўлган масофага яқин кўрсаткич. Яъни янги жойда иш бошлаган корхона биринчи партиянинг ўзидаёқ шунча узунликдаги ҳарбий алоқа симини тайёрлаган.

Бу маҳсулот фронтда телефон ва дала алоқасини таъминлаш учун зарур эди. Уруш шароитида қўмондонлик пунктлари, ҳарбий қисмлар ва позициялар ўртасидаги барқарор алоқа жанг майдонида ҳал қилувчи аҳамият касб этган.

Танк, самолёт ва прожекторлар учун кабеллар

Тошкент кабель заводининг вазифаси фақат битта турдаги сим ишлаб чиқариш билан чекланмаган.

1941 йил декабрдаёқ корхонада танклар, самолётлар ва прожекторлар учун шлангли кабеллар, шунингдек турли хил сим ва кабелларни ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш вазифаси белгиланган.

Архив маълумотларида завод маҳсулотлари қаторида:

• ҳарбий-дала алоқа симлари;
• яланғоч симлар;
• монтаж симлари;
• ўрам симлари;
• куч кабеллари;
• зирҳланган кабеллар;
• телефон кабеллари;
• денгиз шароитида ишлатиладиган кабеллар каби маҳсулотлар қайд этилган.

1942 йил баҳорида Тошкентда ишлаб чиқарилган дастлабки куч ва назорат кабеллари, кейинроқ турли турдаги мис ўрам симлари тайёрлана бошлади. 1943 йил бошига келиб эса монтаж симлари ва ёритиш шнурларини ишлаб чиқариш ҳам ўзлаштирилди.

Шу тариқа Тошкентда ташкил этилган завод қисқа вақт ичида оддий сим ишлаб чиқарувчи цехдан фронт ва саноат учун кенг турдаги кабель маҳсулотларини етказиб берувчи корхонага айланди.

Заводнинг ўзи ҳам бошқа заводга ускуна берган

«Ўзкабель» тарихида яна бир қизиқ воқеа мавжуд.

Тошкентга келтирилаётган завод ҳали тўлиқ ишга тушмасидан туриб, 1941 йил декабрда унинг резина тайёрлаш, изоляциялаш ва ўраш ускуналарининг 50 фоизини Куйбишевга юбориш вазифаси қўйилади.

Мақсад — у ерда ҳам резина изоляцияли симлар ишлаб чиқаришни ташкил этиш эди.

Яъни фронт эҳтиёжи шу даражада юқори бўлганки, эвакуация қилинган ва ўзи ҳали янги жойда тикланаётган завод ўз ускуналарининг бир қисмини бошқа саноат марказида янги ишлаб чиқариш ташкил этиш учун беришга мажбур бўлган.

1943 йил: янги вазифалар

Ишлаб чиқариш кенгайиши билан завод олдига янада мураккаб вазифалар қўйилди.

1942 йил сентябрда куч кабеллари цехини тўлиқ монтаж қилиш ва маҳсулот чиқаришни бошлаш, дала алоқаси учун махсус кабелларни ўзлаштириш вазифаси белгиланди.

1943 йилда эса заводда ППК-4 телефон кабели ишлаб чиқаришни ташкил этиш бўйича топшириқ берилган.

1944 йилнинг биринчи чораги учун заводга кабель ишлаб чиқаришда симни керакли диаметрга келтиришда ишлатиладиган махсус фильералар тайёрлаш режаси ҳам белгиланган: 150 та олмосли ва 3 мингта қаттиқ қотишмали фильера.

Бу факт Тошкентдаги корхона уруш йилларида фақат тайёр технология бўйича маҳсулот чиқариш билан чекланмай, кабель саноати учун зарур технологик воситаларни ҳам тайёрлаш даражасига етганини кўрсатади.

«Электрокабель»дан «Ташкенткабель»га

Тошкентда завод дастлаб Кольчугинодаги номи — «Электрокабель» номи билан ишини давом эттирган.

1942 йил март ойига оид ҳужжатларда эса корхона «Ташкенткабель» номи билан қайд этила бошлайди. Кейинчалик айнан шу корхона Ўзбекистон кабель саноатининг асосий таянчларидан бирига айланди.

Ўзбекистон Миллий энциклопедиясида ҳам Тошкент кабель заводи Кольчугино шаҳридаги кабель заводи негизида ташкил этилгани ва уруш йилларида ҳарбий-дала алоқаси учун симлар ишлаб чиқаргани қайд этилади.

Шу маънода, 1941 йил ноябрини Ўзбекистон кабель саноатининг муҳим тарихий нуқталаридан бири деб аташ мумкин.

Урушдан кейинги яна бир қизиқ саҳифа — японлар

«Ўзкабель» тарихи билан боғлиқ халқ орасида тарқалган қизиқ маълумотлардан бири — заводда японлар ишлагани ҳақидаги хотиралардир.

Бу воқеа заводнинг 1941–1942 йилларда ташкил этилишига эмас, урушдан кейинги даврга тааллуқли.

1945 йилдан кейин Ўзбекистонга япон интернирланганлари олиб келинган ва улар республикадаги турли саноат ҳамда қурилиш объектларида меҳнат қилган. Япон интернирланганлари тарихига бағишланган музей материалларида улар иштирок этган объектлар орасида Тошкент кабель заводи ҳам тилга олинади.

Шунинг учун баъзан учрайдиган «Ўзкабель заводини японлар қурган» деган фикр тарихий жиҳатдан аниқ эмас. Завод Тошкентда 1941 йил охирида ташкил этилиб, 1942 йил февралдаёқ маҳсулот чиқара бошлаган. Японлар эса 1945 йилдан кейинги даврда корхона ва унинг инфратузилмасидаги қурилиш ишларида иштирок этган.

Қизиқ фактлар

37 кун — биринчи завод эшелонининг Тошкентгача бўлган йўли.

4 та вагон — биринчи эшелонда завод мутахассислари, ишчилар ва уларнинг оилалари жойлашган вагонлар сони. Қолган вагонларда асосан ускуна ва ишлаб чиқариш материаллари бўлган.

567 та ускуна — архив маълумотларига кўра, Кольчугино заводининг Тошкентга эвакуация қилинган асосий қисмидаги ускуналар миқдори.

250 километр — 1942 йил февралда Тошкентда ишлаб чиқарилган ПТФ русумли биринчи ҳарбий-дала алоқа симлари партияси.

1942 йил февраль — заводнинг Тошкентда маҳсулот ишлаб чиқариши амалда бошланган давр.

Танклар, самолётлар ва прожекторлар — завод кабеллари мўлжалланган ҳарбий техникалар қаторига кирган.

1941 йил ноябрь — Ўзбекистон миллий энциклопедик манбаларида Тошкентдаги кабель заводининг ташкил топиш даври сифатида кўрсатилади.

Тошкентда бошланган янги тарих

«Ўзкабель»нинг уруш йилларидаги тарихи — бу фақат бир заводнинг кўчирилиши тарихи эмас.

1941 йил кузида минглаб километр йўл босиб Тошкентга етиб келган станоклар, муҳандислар ва ишчилар билан бирга Ўзбекистонга янги саноат технологияси ва катта ишлаб чиқариш тажрибаси ҳам кириб келди.

37 кунлик эшелон йўлидан кейин қисқа муддатда ишлаб чиқариш тикланди. 1942 йил февралда дастлабки 250 километр ҳарбий-дала сими тайёрланди. Орадан кўп ўтмай Тошкентда куч, назорат, телефон ва бошқа махсус кабеллар ишлаб чиқарила бошланди.

Урушнинг оғир шароитида барпо этилган ушбу ишлаб чиқариш базаси кейинчалик Ўзбекистонда бутун бошли кабель саноатининг ривожланишига замин яратди.

Бугунги «Ўзкабель» тарихи ана шу 1941 йил кузида Тошкентга йўл олган завод эшелонларидан бошланган эди. Тарихий ҳужжатлар асосида Намоз Толипов тайёрлади.