Сталиннинг «Одобли Одамлари»: Қозоғистон чекистларининг Шинжон саргузаштлари

Биринчи ва Иккинчи жаҳон урушлари давомида Совет разведкаси Афғонистондаги фаолияти ҳақида бир неча бор ёзган. Аммо ўша даврда СССР учун яна бир мураккаб нуқта бор эди – Шинжон. Фуқаролик уруши тугаганидан кейин бу ҳудуд «қайноқ нуқта» бўлиб қолди.

Совет Иттифоқига қарши жосуслик олиб бориш учун чет эл разведкаларига бу ерда мукаммал муҳит ҳосил бўлганди. Бу ерда Гражданлик уруши пайтида қочган босмачилар ва Алаш-Орда тарафдорлари, шунингдек, Дутов ва Анненков каби атаманларнинг қўшин қолдиқлари бор эди.

Москва учун яна бир муаммо Шинжондаги мусулмон халқлар – уйғурлар, дунганлар (хуэйлар), қозоқлар, қирғизлар ва ўзбекларнинг даврий тарзда Хитойга қарши қўзғолон кўтаришлари эди. Иккинчи жаҳон уруши бошланганга қадар Шинжонда икки катта қўзғолон бўлиб ўтди ва маҳаллий губернатор (дубан) Шэн Шицай уларни фақат СССР ёрдамида бостира олди.

Москва Шэнга ёрдам бериши бежиз эмасди – у Шинжон орқали Хитойга японларга қарши курашиш учун қурол ва бошқа жиҳозлар етказиб берарди.

Соядаги йўллар

СССР Шэн Шицайни ҳокимиятда ушлаб қолишга ёрдам берганидан беш йил ўтиб, Шэн «бир марта қилинган яхшиликнинг қадри йўқ» деган гапни эслади.

Агар аввал у Москвага садоқат қасамёди қилиб, ҳатто ВКП(б) аъзолик гувоҳномасига ҳам эга бўлган бўлса (№ 1859118), 1942 йилда у тўлиқ антисовет позициясига ўтиб кетди.

Шэн Шицай ҳокимияти совет фуқароларини паспортларини топширишга ва хитойлик фуқаро сифатида рўйхатдан ўтишга мажбур қилди. Совет дипломатлари ва савдо вакилларига қарши провокациялар уюштирилди.

1943 йил баҳорида СССР ўз мутахассислари ва саноат корхоналарини Шинжондан эвакуация қилди. Аммо ҳали ҳам бу ерда СССР Давлат хавфсизлиги халқ комиссариати (НКГБ)нинг олти резидентураси фаолият юритарди. Улар ўта мураккаб шароитда ишлашга мажбур эди.

СССРнинг Ғарбий Хитойдаги разведка позицияси кучсиз эди. Коммунистлар ер ости фаолиятига ўтишга мажбур бўлган, кўпчилиги эса қатл қилинган эди.

Шу шароитда ҳам совет жосуслари ўз фаолиятини давом эттирди. Кўпчилигининг исмлари ҳали ҳам махфий сақланмоқда. Фақат баъзилари маълум: Аўбакир Арстанбеков, Абдулла Турсунов, Пётр Евсеев, Али Муҳамедшин, Аҳмад Абузаров, Григорий Марченко, Ҳожи Авасбакиев, Амин Амирбаев, Иван Иванов ва Иван Кузнецов.

Қозоқлар, руслар, уйғурлар, тоторлар, ўзбеклар – уларнинг барчаси совет фуқаролари эди. Улар ўз ватани учун хизмат қилаётганини яхши англардилар.

Шарққа қараб

1943 йил май ойида ВКП(б) Сиёсий бюроси Шинжонда «миллий тикланиш гуруҳлари»ни ташкил этишга қарор қилди. Бу гуруҳларга маҳаллий аҳоли билан бир қаторда совет фуқаролари бўлган уйғурлар, қозоқлар, ўзбеклар ва қирғизлар ҳам киритилди.

Қозоғистон, Ўзбекистон ва Қирғизистонда бу гуруҳларнинг командирлари ва ташвиқотчилари учун махсус мактаблар очилди. 1943 йил ёзида Шинжонга йўлланган листовкаларда «миллий мустақиллик учун кураш» ва хитойлик мустамлакачиларга қарши ҳаракат қилиш чақириқлари ёзилганди.

1943 йил сентябрида Алма-Ота махсус мактабининг 28 нафар битирувчиси Монғолия орқали Шинжонга юборилди. Улар орасида Арыспек Заурбеков ҳам бор эди. У 1944 йил июнь ойида 250 кишидан иборат қўзғолончи гуруҳ тузди.

Шунингдек, майор Дюсембеков бошчилигидаги «Алоқачилар» кавалерия отряди ҳам фаолият кўрсатган. Бу отряд Шэн Шицай қўшинларига қарши жанг олиб борди ва ҳатто 1946 йилгача курашни давом эттирди.

1944 йил ноябрь ойида Кульжадаги қўзғолон 12 ноябрь куни Шарқий Туркистон инқилобий республикасининг (ШТТР) ташкил топишига олиб келди.

ШТТР аҳолисининг 52,1% қозоқлар, 25,3% уйғурлар, қолган қисми қирғизлар, ўзбеклар, руслар ва бошқа миллат вакилларидан иборат эди.

Сталин ва Шинжон тақдири

Кўплаб тарихчилар СССР Шинжонни ўз таркибига қўшиб олмагани учун Сталинни танқид қилади. Аммо Москва учун энг асосий мақсад бу ҳудудда СССРга содиқ ёки ҳеч бўлмаганда бетараф режим ташкил қилиш эди.

СССР учун Шинжон муҳим стратегик ҳудуд ҳисобланган. Совет чекистлари нафақат бу ҳудудда разведка ишларини олиб бордилар, балки минтақадаги вазиятни ўз назоратида ушлаб туриш учун имкони бор ҳамма ишни қилдилар.

Шу тариқа, Сталиннинг «одобли одамлари» Шинжонда ўз олдига қўйилган вазифаларни тўлиқ уддалади.