Қуръони каримда Ватан тушунчаси

| Лотин ёзувидаги матн пастроқда

Қуръони каримда “Ватан” сўзи (“ўрин”, “жой” маъносида) бир ерда келган: «Батаҳқиқ, Аллоҳ сизларга кўп жойларда нусрат берди...» Тўғри, бу сўз биз ўрганаётган ватан маъносини тўла англатмайди. Бироқ Қуръони каримда ватан ҳақида бирор оғиз сўз айтилмаган экан, дейиш нотўғри. Чунки Каломи шарифда инсоннинг турар манзили – ватанини: ҳовли, қишлоқ, шаҳар, диёр ва ер кўринишида зикр қилган. Инсон дунёга келаркан мана шу жойларнинг бирида бешак қўним топиб, уларни Ватан тутиб ҳаёт кечиради. «Агар Биз уларга ўзларингизни ўлдиринг ёки ўзингизни диёрларингиздан чиқаринг, деб фарз қилганимизда...» Имом Фахриддин Розий раҳматуллоҳи алайҳ ўзининг “Ат-тафсир ал-кабир” китоби оят тафсирида: “Аллоҳ таоло Ватандан айрилишни инсон ўзини ўзи ўлдиришига тенглаштирмоқда”, деган.

Аллоҳ таоло бу билан фаразан: “Мен уларга жуда қийин икки ишни бажаришни фарз қилганимда, итоат этмаган бўлардилар”, демоқда. Жуда қийин икки иш: жонни ўлдириш ва Ватандан айрилиш. Тарозининг бир палласида жонни ўлдириш оғирлиги турса, кейинги палласида унга баробар Ватандан айрилиқ турар экан. Оқил инсонлар фикрича, Ватандан айрилиш жуда қийин, унинг алами жонни ўлдириш аламига тенг келадиган ишдир. Бу эса Ватанга боғланиш ва унга муҳаббат қўйиш қалбга чуқур ўрнашган иш эканини кўрсатади. Абу Ҳайён раҳматуллоҳи алайҳ “Тафсирул баҳрил муҳит” китобида: “Оятда диёр – ватандан чиқиш қийинлигига далил бор.

Чунки Аллоҳ таоло уни жонни ўлдиришга тенглаштирган”, деган. Ваҳба Зуҳайлий6 раҳматуллоҳи алайҳ “Тафсирул мунир” китобида: “Аллоҳ таолонинг «...ўзингизни диёрларингиздан чиқаринг...» сўзида Ватанни севиш, инсоннинг унга қаттиқ боғланиши, (ундан чиқариш) жонни ўлдиришга тенг, тарк этиш қийин иш эканлигига ишора бор”, дейди. Олим ўзининг “Тафсирул васийт” китобида эса: “Аллоҳ таолонинг «...ўзингизни диёрларингиздан чиқаринг...» сўзида инсон табиатида ўз шаҳрига муҳаббат қўйиш, ватанни севиш – қалбга ўрнашган ва унга боғлиқ иш эканига очиқ ишора бор. Чунки Аллоҳ таоло диёр ва ватандан чиқишни жонни ўлдиришга тенглаштирди. Ҳар икки иш ҳам қийиндир. Кўпчилик инсонлар қанча машаққат, қийинчилик ва сиқувга йўлиқса ҳам, ватаннинг бир зарра тупроғига бепарво бўлмайди”, деб ёзади.

«Биринчи пешқадам муҳожирлар ва ансорийлар ва уларга яхшилик билан эргашганлар. Аллоҳ улардан рози бўлди, улар ҳам Аллоҳдан рози бўлдилар...» Фахриддин Розий раҳматуллоҳи алайҳ ушбу оят тафсирида муҳожирлар ансорлардан фазилатда устун бўлганлари ва бунинг тўрт сабаби борлигини айтади. Ўша сабаблар қаторида муҳожирлар ватан, оила ва қўшнилардан айрилиш машаққатига бардош берганларини санаб ўтади.

Аллома Мулла Али Қорий раҳматуллоҳи алайҳ “Мирқотул мафатиҳ” асарида айтади: «Суюкли ватандан айрилиш энг катта фитна-балодир. Шунинг учун Аллоҳ таолонинг “Фитна қатл этишдан ёмондир” сўзи “ватандан чиқариш” дея тафсир қилинади. Чунки бу сўз «...Ва сизларни чиқарган жойдан уларни ҳам чиқаринг...» оятидан сўнг келган».

Сабр оғир уч нарса бошга келганда,

Кетказади оқилнинг ақлу ҳушини.

Суйган элидан чиқмоқ бири ҳам яна

Ёронлару ҳабибанг ташлаб кетиши.

«Сенга Қуръонни фарз қилган Зот, албатта, сени қайтар жойга қайтаргувчидир...»Имом Насафий раҳматуллоҳи алайҳ ўзининг “Мадорикут танзил ва ҳақоиқут таъвил” тафсирида айтади: “Бу оят Макка билан Мадина орасидага Жуҳфада (Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ўзи ва ота-боболари туғилган жойга муштоқ бўлган вақтда нозил бўлди”

Абдулқодир Мулло Ҳавиш раҳматуллоҳи алайҳ ўзининг “Баёнул маоний” тафсирида келтиради: “Давоний “Ал-авд” китобида айтади: «Яҳё ибн Саломдан ривоят қилинади: “Менга етган хабарга кўра, Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам Маккадан Мадинага юзланиб, Жуҳфага етганларида Жаброил алайҳиссалом тушиб: – Эй Муҳаммад! Туғилган ерингизни соғиняпсизми? – деди. У зот: – Ҳа, – дедилар. Шунда «Сенга Қуръонни фарз қилган Зот...» ояти нозил бўлди». Ҳазрати Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам дўсти Жаброил алайҳиссаломга Маккадан чиққанларига энди уч кун ўтган бўлса-да, Ватанни соғинганларини очиқ изҳор қилдилар. Қаерда бўлмасин, Аллоҳ таоло бандалари қалбига ватан муҳаббатини жо қилган. Ҳар бир маскан ўз аҳлига маҳбуб кўринади. Қачон бўлмасин, уни бошқасидан устун қўяди. Фақат унда хотиржам бўладилар. Ҳатто ҳозирги вақтда қишлоқдагилар шаҳарга борсалар, у ердаги ҳолат қишлоқларидан чиройли ва қулай бўлишига қарамай, яхши ухлай олмайдилар. Шаҳарда қишлоқда йўқ, кўрмаган нарсалари бўлади. Шундай бўлса-да – кечами, иссиқми ёки совуқми – бутун кучини ишини якунлаб, ўз оиласида ухлашга сарфлашига гувоҳ бўласиз. Аллоҳ ирода қилган ҳикмат сабабли шундай бўлади. Шунинг учун ҳар бир мавжудот ўзи туғилган ватанга ошиқади. Бу нарсани Аллоҳ мавжудотларда табиий хислат қилиб қўйган. Туя ўз ерига, қуш инига, ёввойи ҳайвонлар ўрмонига, балиқлар сувига ва инсон ўз ватанига ошиқишини кўрасиз. Гарчи манфаати ва ризқи бошқа жойда бўлса ҳам”. Демак, Аллоҳ таоло бандалари қалбига Ватанга бўлган муҳаббатни жо қилган. Ҳар бир маскан ўз аҳлига гўзал кўринади. Инсон фақат ундагина хотиржам бўла олади. “Ўз уйинг – ўлан тўшагинг”, деган ўзбек мақоли бежиз айтилмаган. Шунга ўхшаш мақоллар ҳар бир халқда борлиги тайин. Чунки ватан муҳаббати миллат, юрт танламайди. Аллоҳ таолонинг Ўзи шундай бўлишини ирода қилган.

Qur’oni karimda Vatan tushunchasi

Qur’oni karimda “Vatan” so‘zi (“o‘rin”, “joy” ma’nosida) bir yerda kelgan: «Batahqiq, Alloh sizlarga ko‘p joylarda nusrat berdi...» To‘g‘ri, bu so‘z biz o‘rganayotgan vatan ma’nosini to‘la anglatmaydi. Biroq Qur’oni karimda vatan haqida biror og‘iz so‘z aytilmagan ekan, deyish noto‘g‘ri. Chunki Kalomi sharifda insonning turar manzili – vatanini: hovli, qishloq, shahar, diyor va yer ko‘rinishida zikr qilgan. Inson dunyoga kelarkan mana shu joylarning birida beshak qo‘nim topib, ularni Vatan tutib hayot kechiradi. «Agar Biz ularga o‘zlaringizni o‘ldiring yoki o‘zingizni diyorlaringizdan chiqaring, deb farz qilganimizda...» Imom Faxriddin Roziy rahmatullohi alayh o‘zining “At-tafsir al-kabir” kitobi oyat tafsirida: “Alloh taolo Vatandan ayrilishni inson o‘zini o‘zi o‘ldirishiga tenglashtirmoqda”, degan.

Alloh taolo bu bilan farazan: “Men ularga juda qiyin ikki ishni bajarishni farz qilganimda, itoat etmagan bo‘lardilar”, demoqda. Juda qiyin ikki ish: jonni o‘ldirish va Vatandan ayrilish. Tarozining bir pallasida jonni o‘ldirish og‘irligi tursa, keyingi pallasida unga barobar Vatandan ayriliq turar ekan. Oqil insonlar fikricha, Vatandan ayrilish juda qiyin, uning alami jonni o‘ldirish alamiga teng keladigan ishdir. Bu esa Vatanga bog‘lanish va unga muhabbat qo‘yish qalbga chuqur o‘rnashgan ish ekanini ko‘rsatadi. Abu Hayyon rahmatullohi alayh “Tafsirul bahril muhit” kitobida: “Oyatda diyor – vatandan chiqish qiyinligiga dalil bor.

Chunki Alloh taolo uni jonni o‘ldirishga tenglashtirgan”, degan. Vahba Zuhayliy rahmatullohi alayh “Tafsirul munir” kitobida: “Alloh taoloning «...o‘zingizni diyorlaringizdan chiqaring...» so‘zida Vatanni sevish, insonning unga qattiq bog‘lanishi, (undan chiqarish) jonni o‘ldirishga teng, tark etish qiyin ish ekanligiga ishora bor”, deydi. Olim o‘zining “Tafsirul vasiyt” kitobida esa: “Alloh taoloning «...o‘zingizni diyorlaringizdan chiqaring...» so‘zida inson tabiatida o‘z shahriga muhabbat qo‘yish, vatanni sevish – qalbga o‘rnashgan va unga bog‘liq ish ekaniga ochiq ishora bor. Chunki Alloh taolo diyor va vatandan chiqishni jonni o‘ldirishga tenglashtirdi. Har ikki ish ham qiyindir. Ko‘pchilik insonlar qancha mashaqqat, qiyinchilik va siquvga yo‘liqsa ham, vatanning bir zarra tuprog‘iga beparvo bo‘lmaydi”, deb yozadi.

«Birinchi peshqadam muhojirlar va ansoriylar va ularga yaxshilik bilan ergashganlar. Alloh ulardan rozi bo‘ldi, ular ham Allohdan rozi bo‘ldilar...» Faxriddin Roziy rahmatullohi alayh ushbu oyat tafsirida muhojirlar ansorlardan fazilatda ustun bo‘lganlari va buning to‘rt sababi borligini aytadi. O‘sha sabablar qatorida muhojirlar vatan, oila va qo‘shnilardan ayrilish mashaqqatiga bardosh berganlarini sanab o‘tadi.

Alloma Mulla Ali Qoriy rahmatullohi alayh “Mirqotul mafatih” asarida aytadi: «Suyukli vatandan ayrilish eng katta fitna-balodir. Shuning uchun Alloh taoloning “Fitna qatl etishdan yomondir” so‘zi “vatandan chiqarish” deya tafsir qilinadi. Chunki bu so‘z «...Va sizlarni chiqargan joydan ularni ham chiqaring...» oyatidan so‘ng kelgan».

Sabr og‘ir uch narsa boshga kelganda,

Ketkazadi oqilning aqlu hushini.

Suygan elidan chiqmoq biri ham yana

Yoronlaru habibang tashlab ketishi.

«Senga Qur’onni farz qilgan Zot, albatta, seni qaytar joyga qaytarguvchidir...»Imom Nasafiy rahmatullohi alayh o‘zining “Madorikut tanzil va haqoiqut ta’vil” tafsirida aytadi: “Bu oyat Makka bilan Madina orasidaga Juhfada (Nabiy sollallohu alayhi va sallam) o‘zi va ota-bobolari tug‘ilgan joyga mushtoq bo‘lgan vaqtda nozil bo‘ldi”

Abdulqodir Mullo Havish rahmatullohi alayh o‘zining “Bayonul maoniy” tafsirida keltiradi: “Davoniy “Al-avd” kitobida aytadi: «Yahyo ibn Salomdan rivoyat qilinadi: “Menga yetgan xabarga ko‘ra, Nabiy sollallohu alayhi va sallam Makkadan Madinaga yuzlanib, Juhfaga yetganlarida Jabroil alayhissalom tushib: – Ey Muhammad! Tug‘ilgan yeringizni sog‘inyapsizmi? – dedi. U zot: – Ha, – dedilar. Shunda «Senga Qur’onni farz qilgan Zot...» oyati nozil bo‘ldi». Hazrati Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam do‘sti Jabroil alayhissalomga Makkadan chiqqanlariga endi uch kun o‘tgan bo‘lsa-da, Vatanni sog‘inganlarini ochiq izhor qildilar. Qayerda bo‘lmasin, Alloh taolo bandalari qalbiga vatan muhabbatini jo qilgan. Har bir maskan o‘z ahliga mahbub ko‘rinadi. Qachon bo‘lmasin, uni boshqasidan ustun qo‘yadi. Faqat unda xotirjam bo‘ladilar. Hatto hozirgi vaqtda qishloqdagilar shaharga borsalar, u yerdagi holat qishloqlaridan chiroyli va qulay bo‘lishiga qaramay, yaxshi uxlay olmaydilar. Shaharda qishloqda yo‘q, ko‘rmagan narsalari bo‘ladi. Shunday bo‘lsa-da – kechami, issiqmi yoki sovuqmi – butun kuchini ishini yakunlab, o‘z oilasida uxlashga sarflashiga guvoh bo‘lasiz. Alloh iroda qilgan hikmat sababli shunday bo‘ladi. Shuning uchun har bir mavjudot o‘zi tug‘ilgan vatanga oshiqadi. Bu narsani Alloh mavjudotlarda tabiiy xislat qilib qo‘ygan. Tuya o‘z yeriga, qush iniga, yovvoyi hayvonlar o‘rmoniga, baliqlar suviga va inson o‘z vataniga oshiqishini ko‘rasiz. Garchi manfaati va rizqi boshqa joyda bo‘lsa ham”. Demak, Alloh taolo bandalari qalbiga Vatanga bo‘lgan muhabbatni jo qilgan. Har bir maskan o‘z ahliga go‘zal ko‘rinadi. Inson faqat undagina xotirjam bo‘la oladi. “O‘z uying – o‘lan to‘shaging”, degan o‘zbek maqoli bejiz aytilmagan. Shunga o‘xshash maqollar har bir xalqda borligi tayin. Chunki vatan muhabbati millat, yurt tanlamaydi. Alloh taoloning O‘zi shunday bo‘lishini iroda qilgan.