Kecha Telegram 10 yoshga to'ldi. Agar dunyoda bu shunchaki messenjer bo'lsa, O'zbekistonda u nafaqat asosiy aloqa vositasi, balki Internetning sinonimi hisoblanadi. Qizig'i shundaki, agar bir qator tund voqealar bo'lmaganda, hamma narsa boshqacha bo'lishi mumkin edi.

Hammasi MTSdan boshlandi

2012-yilda hali Telegram yo‘q bo‘lib, Pavel Durov “VKontakte”ni boshqargan paytlarda WhatsApp O‘zbekistondagi asosiy messenjer edi. Bu o'sha paytda qimmat bo'lgan SMS uchun juda qulay muqobil edi. Uyali aloqa operatorlari pul yo'qotishdi, g'azablanishdi, asabiylashishdi, lekin hech narsa qila olishmadi. Bu orada yoz ham keldi. To'satdan MTS ishi to'xtatilganda, hamma hayratga tushdi, hech buni bashorat qilmagandi.

O'sha kunlarda bu tomdan tarasha tushgandek bo'ldi. MTS mamlakatdagi eng yirik operator edi, shuning uchun millionlab o‘zbekistonliklar aloqasiz qolib ketishdi.

Keyinchalik sodir bo'lgan voqeani kollaps deb atash mumkin - odamlar boshqa operatorlardan SIM-kartalarni sotib olishga shoshilishdi, savdo nuqtalari yonida bir necha kilometr uzunlikdagi navbatlar, Torguzda qayta sotiladigan simkartalar (uch yildan so'ng bu sayt OLXga aylanadi).

Bir necha kunlik kuchli stress, behuda sarflangan ko'pgina vaqt va yo'qotilgan millionlab mablag'. 2013-yil bahoriga kelib, vaziyat o'nglanganga o'xshardi - MTS bankrot deb e'lon qilindi, uning sobiq mijozlari boshqa operatorlarga o'tdi. Hayot odatdagidek davom etdi. Shu bilan parallel ravishda Pavel Durov “VKontakte”ni tark etadi va avgust oyida WhatsApp’ning nusxasi Telegram’ni ishga tushiradi, ammo bu O‘zbekistonda hech kimni qiziqtirmasdi.

2013-yil kuzi keldi.

Hammasini o'zgartirib yuborgan bitta havola

2013-yilda WhatsApp'da hali kanallar yo'q edi, ammo pochta jo'natmasiga o'xshash "рассылка" bor edi. Bitta xabarni ko'p odamga yuborish mumkin edi.

Odatda, bu 5-6 yil oldingi qandaydir memlar va hazillar edi, ammo oktyabr oyida kimdir “Bilayn” O‘zbekistonda to‘xtatishi haqida matnli rasm ko‘rinishidagi havolani olib, tarqatadi. Aslida, bu 2012-yildagi MTS haqidagi matn edi, unda bir so'z shunchaki almashtirilgandi, lekin odamlar o'tgan yilgi voqealarni juda yaxshi eslab qolishgan, achchiq tajriba va umuman olganda, hamma narsani kutish mumkin bo'lgan davrlar edi.

Xullas, Dejavyu sodir bo'ladi - yana odamlar (endi ular "Bilayn" abonentlari edi) aloqasiz qolmaslik uchun boshqa operatorlardan SIM-kartalarni sotib olishga shoshilishadi. Yana savdo ofislariga hujum, yana stress, yana pul va vaqt yo'qotish. Na kompaniya bayonotlari, na ommaviy axborot vositalari xabarlari, na boshqa ishontiruvlar yordam bermaydi. Fake muvaffaqiyatga erishgandi.

Keyin, aftidan, ba'zi joylarda ular WhatsApp shunchaki aloqa vositasi emasligini tushunishdi - bugun "Bilayn" haqida soxta pochta, ertaga esa boshqa narsa haqida bo'lishi mumkin. Shunday qilib, WhatsApp’ning O‘zbekistondagi faoliyatida muammolar boshlandi – xabarlar yuklanishi uchun ko‘p vaqt ketdi, tasvirlar umuman yuborilmadi (dunyoning qolgan qismida hammasi yaxshi ishlagan).

Hech kim yana SMS-ga qaytishni xohlamadi, shuning uchun odamlar muqobil izlay boshladilar. O‘shanda ular hammaga tanish bo‘lgan WhatsApp kabi 1-da 1 bo‘lgan Telegramni eslashdi.

WhatsApp qancha uzoq ishlamasa, o‘zbekistonliklar shunchalik ko‘p Telegram’ni tanladi. Aytgancha, O‘zbekistondan ro‘yxatga olishlar soni shunchalik kuchli ediki, hatto kompaniyaning o‘zi ham hayratda qoldi.

Natija nima bo'ldi?

Boshqa mamlakatlar WhatsApp'dan foydalanishda davom etishdi, shuning uchun u hanuzgacha dunyodagi eng katta messenjer hisoblanadi. O‘zbekistonda esa yetakchilikni Telegram egalladi. WhatsApp yana normal ishlay boshlaganida ham, hech kim unga qaytishni istamadi, chunki Telegram allaqachon odamlar hayoti, kompaniyalar ishi va davlat faoliyatining muhim qismiga aylangan edi.

Va barchasi 2012-yilda bir qator boshqa tadbirlarni boshlagan bitta qaror tufayli. Kino uchun ssenariyga ham chakki mavzu, shunday emasmi?

skartariss'dan ruscha tarjima

Jasurbek Bazarbaeff tarjimasi.

15.08.2023

Yaqinda boʻlib oʻtgan “Oskar” mukofotlarida Netflix filmlari 6 ta mukofotni qoʻlga kiritgan boʻlsa, striming xizmati nufuzli “Emmi”da 26 ta mukofotni qoʻlga kiritdi. Kompaniyaning bugungi muvaffaqiyati endi hech kimni ajablantirmaydi. Keling, shu sababdan Netflix'ning boshlanishi va kichik DVD-lizing firmasi qanday qilib trendga aylangan texnologik gigantga aylanganiga bir nazar tashlaymiz.

Netflix'ga 1997-yilda Rid Xastings va Mark Randolf tomonidan asos solingan. Ilgari Hastings dasturiy diagnostikaga ixtisoslashgan Pure Software kompaniyasiga egalik qilardi. Tadbirkor kompaniyani foydali narxda sotishga muvaffaq bo'ladi va u Netflix'ga 2,5 million dollar sarmoya kiritadi. Startap dunyodagi birinchi onlayn DVD ijarasi do'koni sifatida boshladi. Kompaniyada 30 nafar xodim bor edi va 900 dan ortiq filmni ijaraga olish mumkin edi. Qaytarish sxemasi va ijara shartlari Netflixning asosiy raqobatchisi Blockbuster tomonidan taqdim etilgan shartlarga juda o'xshash edi. Startap egalari Amazon muvaffaqiyatini kitoblar bilan emas, filmlar bilan takrorlashga umid qilishgan.

1990-yillarning oxirida Blockbuster video prokat bozorida yetakchi edi. O'zining eng yuqori cho'qqisida u 9000 do'konga egalik qilardi, ularning yarmidan ko'pi esa AQShda joylashgandi. Netflix o'zining dastlabki kunlarida mijozlarga qizil konvertlarda DVDlarni jo'natardi. Va juda tez, 1998-yildayoq Amazonning egasi Jeff Bezos ushbu biznesga ko'z tika boshlaydi, chunki unga endi faqat kitoblar bilan savdo qilish yetarli emasdi. Agar o'shanda ushbu xarid amalga oshirilganda, bugungi kunda striming kompaniya manzarasi, albatta, boshqacha ko'rinishga ega bo'lardi. Ammo Netflix egalari dastlab hech qanday foyda bo'lmagan bo'lsa-da, qiyin raqobat sharoitida omon qolishda davom etishga qaror qilishadi. 2000-yilda Netflix rahbariyati Blockbusterga 49% o'z aksiyalarini 50 million dollarga sotib olishni taklif qiladi. Agar bu xarid ham o'xshaganda, bugungi kunda biz bilgan Netflix hech qachon mavjud bo'lmasdi va sayt blockbuster.com deb nomlanardi.

Biroq raqobatchilar kelishuvni rad etishadi va to'rt yildan so'ng ular DVD disklarini Internet orqali ijaraga berish uchun o'zlarining onlayn bizneslarini qurishni boshlaydilar. Blockbuster Online taniqli kompaniya nomi va keng video zallarining mavjudligi bilan maqtana olardi. Biroq, kompaniya egalari katta xarajatlarga tayyor emas edilar va ularning qarzlari borgan sari o'sib bordi. Nihoyat Blockbuster rahbarlari Netflixga qarshi kurashda davom etishdan to'xtashga qaror qilishdi va 2010-yilda kompaniya o'z faoliyatini to'xtatdi. Zamon o'tar, vaqt o'tar...

2000-yillarning boshida Netflix rahbarlari, axborot texnologiyalarini yaxshi bilgan odamlar, DVD ijarasi modeli juda tez orada eskirishini va onlayn rejimga o'tish kerakligini tushunishardi. Ushbu yo'nalish tomon ilk qadam 1999-yilda Netflix saytining birinchi versiyasini ishga tushirilganida qo'yilgan. O'shanda 239 ming kishi kompaniya xizmatlaridan foydalanishni boshlaydi. Shu bilan birga, Netflix tavsiya modeli ustida ishlay boshladi - kompaniya hanuzgacha ushbu yo'nalishni faol rivojlantirib, foydalanuvchilarga yaxshi maslahatlar berishi bilan mashhur hisoblanadi. Xizmat obunachilardan o‘z xohish-istaklarini aniq taxmin qilishlari uchun filmlarni baholashni so‘ray boshlashdi. Cinematch deb nomlangan birinchi Netflix tavsiya mexanizmi 2000-yilda paydo bo'lgan.

2007-yilda Netflix Watch Now xizmatini ishga tushiradi, ammo kontentni eng yaxshi sifatda va faqat Internet Explorer brauzeridan boshqasida tomosha qilish mumkin emas edi. O'sha paytda DVD disklar kompaniya uchun barqaror daromad manbai bo'lganidan, ushbu strimingga obuna bo'lish disklariga bepul qo'shimcha hisoblanardi. Ammo bu allaqachon inqilob edi. Streaming rivojlanayotgani va borgan sari katta xarajatlar talab qilayotganligi sababli, rahbarlar ikkita biznesni ajratishga qaror qilishadi. DVD ijarasi xizmati Qwikster nomi bilan mashhur bo'ladi, endilik obunachilar Netflix va Qwikster uchun alohida to'lashlari kerak edi. Ushbu omadli bo'lmagan harakat oxir-oqibatda kompaniya aksiyalarning 75%dan ko'proq pasayishiga va foydalanuvchilar soni naq bir millionga kamayishiga olib keldi. O'sha paytda kompaniyada raqobat yo'q edi, shuning uchun muvaffaqiyatsizlik xo'jayinlarga qayta to'planish va yangi g'oyalar bilan bozorni zabt etishga urinish imkonini beradi.

2008-yilda Netflix Disney va Sony filmlari to'plamining mualliflik huquqlarini Starz'dan 30 million dollargasotib oladi. Avvaliga Gollivud filmlari litsenziyasi striming platformasining o‘sishiga imkon beradi, biroq kompaniyaning kontent bo‘yicha bosh direktori Ted Sarandos o‘shanda ham tez orada striming dunyosida raqobat kuchayishini va original kontentga o‘tish zarurligini bilganini ta'kidlab keladi.

2011-yilda kompaniya haqiqatan ham o'z asl loyihalarini ishlab chiqarishni boshladi. Netflix'ning birinchi original seriyasi xuddi shu nomdagi Britaniya mini-serialining remeyki bo'lgan "Kartalar uyi" (House of Cards) edi. HBO, Showtime va AMC kabi raqobatchilaridan ustun kelish uchun Netflix "The House" ijodkorlariga ikki faslning jami 26 ta epizodi tayyor bo‘lgunga qadar oldindan 100 million dollar to‘lab buyurtma beradi. Ushbu juda tavakkal harakat o‘z samarasini beradi. Devid Fincherning prodyusserlik loyihasi odamlarni Netflix haqida jiddiy gapirishga majbur qiladi va kompaniyaning ambitsiyalarini raqobatchilariga ko'rsatib qo'yadi.

O'z loyihalarini suratga olish boshlanganidan so'ng, kompaniya biznesni rivojlantirish uchun navbatdagi eng muhim qadam - global kengayishni boshladi. Bugungi kunga qadar striming 231 milliondan ortiq obunachiga ega. U dunyoning 190 dan ortiq mamlakatlarida taqdim etiladi. Garchi Netflix eng keng auditoriyaga qaratilgan ko'plab film, seriallarni ishlab chiqarsa ham, kompaniya o'z imidji ustida ishlashga harakat qilmoqda va Gollivud mukofotlari studiya boshliqlarining ushbu shuhratparastligini qondirib turibdi.

Hech shubha yo'qki, "Juda g'alati ishlar" teleseriali aka-uka Dafferlar mualliflik loyihasidir. Ijodkorlar ilmiy-fantastik va o'smirlarga mo'ljallangan filmlarining oltin davri bo'lgan 1980-yillarga bo'lgan muhabbatlarini yashirishmaydi. Stiven Spilbergning dastlabki kartinalari yoki Stiven King kitoblarining film adaptatsiyalarini eslashimiz mumkin. Masalan, Rob Reynerning "Men bilan qoling" filmi. Ammo yirik nomlar uzoq vaqtdan beri Netflix bilan hamkorlik qilishdan tortinmadilar. Bundan tashqari, striming yulduz rejissyorlar orzu loyihalarini amalga oshirishi mumkin bo'lgan joyga ham aylanib qoldi. Bunga Alfonso Kuaronning "Roma", Martin Skorsezening "Irlandiyalik", Devid Fincherning "Mank", Jeyn Kempionning "It hukmronligi" va Gilermo del Toroning "Pinokkio" kabi bir nechta kinolarni misol qilib keltirsak bo'ladi.

2017-yilda Netflix Kann kinofestivalining asosiy tanlovida taqdim etilgan. Bir vaqtning o'zida ikkita kinokartina. Bular Pong Jun Xoning "Okja" va Noa Baumbakaning "Mayrovits oilasining hikoyalari" edi. Fransuz distribyutorlari bundan qattiq g'azablanishadi, chunki bu filmlar mamlakatning katta ekranlarida hech qachon chiqa olmasdi. 2018-yildan boshlab esa Netflix'ning original filmlarini asosiy Kann tanloviga olishmay qo'yishdi, biroq ular boshqa nufuzli film namoyishlarida o‘zlarini ajoyib his qilishmoqda. Misol uchun, o'tgan yili o'sha Baumbakaning "Oq shovqin" Venetsiya festivalini ochib bergan film bo'ldi. Netflix mualliflik kinosidan voz kechmoqchi emas, shuning uchun striming eng katta film namoyishlari va asosiy jahon mukofotlarida bundan buyon ham keng miqyosda taqdim etilaveradi deyish mumkin.

Netflix auditoriyasining ortib borayotgani va yangi bozorlarni zabt etishda davom etish istagining oqibatlaridan biri - bu ko'proq ommabop filmlar va seriallarga o'tish bilan bog'liqdir. Ha, striming turli tillarda loyihalarni suratga oladi va ularning ba'zilari hatto muvaffaqqiyatga erishib va xalqaro xitga aylanadi (masalan, Germaniyaning "Zulmat" serialini olaylik), lekin shunga parallel ravishda, strimingda Adam Sandler ishtirokidagi komediyalar yoki blokbasterlar soni ham ko'paymoqda..

So'nggi yillarda striming bozorida raqobat sezilarli darajada oshdi. Natijada Netflix imkon qadar tavakkal qilmaslikka harakat qilayapti va o'z oddiy auditoriyasiga e'tibor qaratyapti. Xizmat ko'proq "Project Power", "Bird Box", "Red Notice", "The Grey Man" va "Project Adam" kabi filmlar muxlislarini nishonga olmoqda. Bu yuqori sifatli janrdagi filmlar bo'lib, afishalarda katta nomlar bilan tomoshabinlarni o'ziga torta oladi, ammo aslida bular bir martalik ko'rish uchun yaratilgan filmlar. Bunday filmlarda rejissyorning dadil qarorlari yoki yangi badiiy til topishga urinishlaridan umid qilmasa ham bo'ladi. Endilikda ko'plab o'rtacha sifatli filmlar kinoteatrlardagi prokatni chetlab o'tyapti va darhol Netflix'da namoyish etilyapti. Vaqti-vaqti bilan striming xizmati sifatni unutib ham qo'ymoqda, chunki loyihalar oqimi juda katta.

Shunisi e'tiborga loyiqki, parallel ravishda tanqidchilarga yoqqan, ammo tomoshabinlar e'tiborini jalb qila olmagan ko'plab seriallar birinchi yoki ikkinchi mavsumdan keyin qat'iy ravishda yopiladi. Bunda hammasi asosiy voqealar o'rtasida tugab qolishi muhim emas. Masalan, "OA", "Bu menga to'g'ri kelmaydi!", «Отжиг» и «Блеск» seriallari bilan shunday bo'ldi. Ha, biznes - bu biznes deyishadiku..

Netflix hatto qattiq raqobat sharoitida ham o'sishda davom etmoqda. Koronavirus pandemiyasi strimingning mashhurligini oshirishga yordam berdi. 2022-yil yakuniga ko‘ra, pullik abonentlar soni 231 millionga yetdi, kompaniyaning moliyaviy ko‘rsatkichlari ham oshib bormoqda. 2023-yilda Rid Xastings bosh direktor lavozimini tark etishi kerak, Netflix ikki rahbarga ega bo‘ladi - Ted Sarandos va Greg Peters. Ehtimol, xizmat raqobat tufayli yaqin kelajakda obuna narxini pasaytirishi ehtimoli yo'q emas.

Lekin, albatta, oddiy foydalanuvchilarni Netflix’ning moliyaviy ko‘rsatkichlari emas, balki yaqinlashib kelayotgan premyeralar ko‘proq qiziqtiradi. Yil boshida Nikolas Winding Refnning "Kopengagenlik kovboy" loyihasi allaqachon strimingga chiqarilgan edi. Shuningdek, maftunkor manyak "Sen" haqidagi serial ham mashhur bo'lishda davom etmoqda. "Jinni va Jorjiya" va "Lokvud va Co." agentli"ning ikkinchi mavsumi yaxshi ko'rishga ega bo'ldi. "Agent Elvis" animatsion komediyasining premyerasi yaqin kunlar bo‘lib o‘tishi rejalashtirilgan, unda rok-n-roll qiroliga kimsan aktyor Metyu Makkonahi ovoz bergan.

Shuningdek, 2023-yilda Netflix Liu Sizinning shu nomdagi “Uch tana muammosi” ilmiy-fantastik romanining film adaptatsiyasi chiqarishi ko'zda tutilgan. Odamlar va oʻzga sayyoraliklar oʻrtasidagi birinchi kontakt haqidagi loyiha esa “Taxtlar oʻyini” serialining shourannerlari Devid Benioff va D. B.Vayss tomonidan ishlab chiqilmoqda. Mayk Flanagan («Клуб полуночников» и «Призрак дома на холме») Edgar Allan Poning gotika qissasining serialga adaptatsiya qilingan “Asherlar xonadonini qulashi”ini suratga oladi. Yozda, uchinchi fasl bilan mashhur "The Witcher" seriali ekranlarga qaytadi. "Qog'oz bino" serialining spin-offi bo'lmish "Berlin"ning chiqarilish sanasi hozircha aniq emas. Tomoshabinlar, shuningdek «Сексуального просвещения»ning to‘rtinchi faslini qachon ko‘rishlari ham noma’lum.

Tan olish kerak, so'nngi paytlarda Prime Video, Apple TV+, Disney+, HULU va HBO Max striming kompaniyalari ham ko'plab munosib filmlar va teleko'rsatuvlarni ishlab chiqarmoqda, ammo Netflix hozircha osongina taslim bo'lmoqchi emas.

@boredpandablog kanali uchun

25-mart. Bu sana Mordordagi ma'shum Barad-Dur minorasi qulagan kun hisoblanadi. Ushbu bayram bilan O'rtadunyo olamining barcha chin muxlislarini samimiy qutlagan holda, to'yga to'yona bilan degandek sizlarga sovg'a sifatida minsklik noma'lum bir muallifning ajoyib matnini tarjimasini e'tiboringizga havola qilaman.

Andrej Strocaŭ

Men uchun 25-mart nafaqat Ozodlik va Ezgulik kuni, balki Tolkin dunyosining asosiy sanasi, ya'ni Qudrat uzugi yo'q qilingan kun hamdir. Butun dunyoda bu kun "Tolkien Reading Day" sifatida keng nishonlanadi. An'anaga ko'ra, bu kun buyuk professorning matnlari omma oldida qayta va qayta o'qib beriladi. Ushbu bayram munosabati bilan men so'nggi bir necha oy davomida miyamda to'planib qolgan va nihoyat qog'ozga tushirishga muvaffaq bo'lgan fikrlarimni - Tolkinning zo'ravonlik qilmaslikni targ'ib qilgan adib sifatida madh qilishga imkon tug'ildi.

Epigraf uchun men aynan shu iqtibosni tanlaganim bejiz emas, unda muallif albatta aksincha eng ibtidoiy, arxaik ma'noda aytganda, zo'ravonlik va urushni targ'ib qilgan yozuvchi kabi namoyon bo'lgandek. Rohanning olti ming nafar otliqlari qorlarni o'rnidan ko'chirib yuboradigan darajada "O'lim!" deya ura qilishlari albatta, shunga ishora qiladi. Jon Tolkin toki o'z o'limiga qadar oldinga otlangan qirolni bosh farishta-ovchi Orome bilan solishtiradi - bu "Uzuklar hukmdori"da dunyoni yaratgan Valar xudolari esga olinadigan kamdan-kam holatlardan biridir. Hatto muallifning o'zi "Rohirrimning hujumi" bobini o'qib bergan lahzasi muhrlangan audiofayllar internet tarmoqlarida mavjud - bu harbiy ritualni yozuvchi o'z ichidan qanday o'tkazganini tinglashingiz mumkin. Tolkin urush odamni qanday qilib o'zining ilohiy kuchi bilan changaliga olishini juda yaxshi bilardi va shuning bilan birga, u urushni qandaydir o'ziga xos yomon odamlarning mashg'uloti deb hisoblaydigan patsifist ham emasdi. Bularning barchasini yaxshi tushungan holda, Tolkin zo'ravonlikka, uning ma'nosi va haqiqatiga ishonmasligini tan olgan holda abadiy urush haqida yaxlit afsona yaratadi. Xo'sh, u bunga qanday erishdi?

Men yaqinda bitta kontekstda jamiyatlar rivojlanishi to'g'ri chiziq bo'ylab harakatlanmasligi, masalan, vaqt o‘tishi bilan odamlarning kamroq dindorlashib va ko'proq dunyoviylashib ketishi haqidagi fikr-mulohazalar noto'g'ri ekani to'g'risida qiziq tarixiy taqqoslashga duch keldim.

Unda Yevropaning ikki buyuk jangi bir asrlik farq bilan solishtiriladi - bular 1815-yilda bo'lib o'tgan Vaterloo jangi va 1916-yilda bo'lib o'tgan Somma ostonasidagi janglardir. Birinchisi, Ma'rifatparvarlik g'oyalari cho'qqisida, Uyg'onish davrida bo'lib o'tgan bo'lib unda e'tiqod omili alohida rol o'ynamagan. Unda ruhoniylar deyarli qatnashmagan va askarlar jasadlari qoldiqlari orasidan ham diniy atributlar kamdan-kam topilgan. Aksincha, ikkinchi holatda - Birinchi Jahon urushi mistika va romantik vatanparvarlikning gullab-yashnagan davrida sodir bo'ladi. Somma jangida ruhoniylardan iborat butun boshli "qo'shin" mavjud bo'lgan, ommaviy ibodatlar va qo'shiqlar kuylangan, qabrlarda esa xoch, gulchambar va medalyonlarning barcha turlari uchraydi. Ammo, albatta, 1-jahon urushining asosiy e'tiqodi - bu urushning o'zi edi - butun avlod uni najot sifatida kutgan va birinchi imkoniyatdayoq unga shoshilgan, yuz yil oldingi Napoleon g'alabali urushlari haqidagi sarguzashtlarni eshitib katta bo'lgan yosh ofitserlar ham ot minib, adolat uchun kurashda ritsarlardek sharaf bilan o‘lishni xohlardilar, lekin oxir-oqibatda ular butun urushni iflos xandaqlarda o‘tkazadilar, so'ngra tif va iprit gazidan azoblanib halok bo‘ladilar.

Somma daryosi qirg'oqlarida bo'lib o'tgan to'qnashuvda ikki tomondan umumiy hisobda milliondan ortiq odam halok bo'ladi, bu o'sha paytda tarixdagi eng qonli jang hisoblanardi. Frontning qarama-qarshi tomonlaridagi omon qolganlar orasida esa nemis Adolf Gitler va ingliz Jon Tolkin ham bor edi. Birinchisi keyinchalik ikkinchisining o'g'li qatnashadigan yana bir jahon urushini boshlaydi. Ikkinchisi esa Somma jangidan keyin bezgak bilan og'rib, kasalxonaga tushgan edi. Va aynan o'sha yerda Tolkin to o'limiga qadar davom ettiradigan ajoyib hikoyalarini yozishni boshlaydi. Aynan o'sha paytda, 1916-yilda "Gondolinning qulashi" - ya'ni O'rta Yer dunyosi to'g'risidagi saganing ilk matni paydo bo'ladi.

Ajdaholar kabi ulkan va xavfli yirtqich mavjudotlar, urushda dushman jangchilari yashiringan temir mexanizmlarga o'xshatilishi bejiz emas - zero dunyo tarixida ilk bor aynan Somme daryosi bo'yidagi jangda yangi harbiy "maxluq" - tanklar ishga solingan. Hikoya qayg'uli - xoin dushmanlarni boshlab keladi va ular go'zal shaharni butunlay yo'q qiladi. Tolkin elf Glorfindelni jinlar bilan jangda o'limga yuboradi va keyin olti yarim ming yildan so'ng u Frodoni otga mindirishi uchun yana tiriltiradi. Hammasi xuddi hayotdagi kabi.

Urushlar oralig'idagi yillarda bu hikoyadan ulkan rivojlangan tizim, "Silmarillion" paydo bo'ladi, 1937-yilda "Hobbit" yoziladi va Ikkinchi Jahon urushi paytida Tolkin o'g'li Kristofer uchun frontga "Uzuklar hukmdori"ni maktublarga solib jo'natishni boshlaydi. Kitobxonlar hozirga qadar muallifdan elflar va orklar kimlarni anglatishi haqida so'rashdan to'xtashmaydi. Tolkin esa allegoriya sifatida asar yozmaganligini, o'zi umuman allegoriyalarni yoqtirmasligini ta'kidlashdan charchamagan. Ammo Tolkinning xohish-irodasidan qat'i nazar, uning asarlari siyosiy maydonda keng qo'llaniladi, "orklar" va "Mordor" so'zlari tilimizga vulgarizm sifatida kiradi. Taqdirni qarangki, Piter Jeksonning trilogiya filmlari ham 11-sentabr voqealari va Iroq urushi oralig‘ida katta ekranlarga chiqadi, natijada uning mashhurligi, asosan, Amerika jamoatchiligining G‘arb va Sharq o‘rtasidagi kurashning yangi qiyofasini yaratish talabi bilan bog‘liq deya ta'kidlashadi.

1945-yil 30-yanvar o'g'li Kristoferga maktublaridan birida, Tolkin Qizil Armiyaning Berlinga yaqinlashishi va nemislarning g'arbga qochishi haqidagi xabarga munosabat bildiradi. U britaniyaliklarning bu qochqinda ayollar va bolalarning yo'lda o'ldirilayotganligidan quvonishini ko'rib hayajonga tushganini yozadi.

U shunday deb yozadi: “Menga biz sivilizatsiyaning shunday bosqichiga yetib borgandek tuyuladiki, unda jinoyatchini qatl qilish, lekin bu zavq bilan kifoyalanmasdan, qichqirayotgan olomonning hayqirig'i ostida uning yoniga xotini va bolasini ham qo'shib osmoqdamiz. Germaniyaning yo'q qilinishi, garchi u yuz marta shunga loyiq bo'lsa ham - dunyodagi eng dahshatli tanazzullardan biridir".

Dunyodagi fentezi adabiyotining eng mashhur va muhtasham namunasi tarixning mana shunday eng og'ir va qorong'u paytida dunyoga kelgan edi.

Bu meni hayratga soldi.

Shunday qilib, Tolkin bir tomondan, Rohan chavandozlarining jangovar shodligi, boshqa tomondan esa haqiqiy urushning ma'nosizligi va halokati haqida yozgan. “Uzuklar hukmdori”ning kuchli tomonlaridan biri ham shundaki, muallif ekstremal g‘oyalardan birini tanlamagan va ularni oxiri noaniq muhorabaga aralashtirmagan, u shunchaki birdaniga ikkala g'oyani mukammalikka olib chiqa olgan. U buni ikkita hikoya chizig'ining o'zaro ziddiyatli bog'liqligi orqali qilgan. Trilogiya sifatida nashr etilganda “Uzuk Birodarligi”ning birinchi jildiga birlashtirilgan romanning birinchi pardasida qahramonlar bilan tanishamiz, muammoni o‘rganamiz, syujet bog‘langan. Biroq, hikoya tez orada qolgan ikkita kitobda parallel ravishda ishlaydigan ikkita mutlaqo o'xshash bo'lmagan hikoyalarga bo'linadi. Birinchisi - urushning haqiqiy yilnomasi bo'lsa, ikkinchisi esa Frodoning uzuk bilan uni yo'q qilishi kerak bo'lgan mashaqqatli yo'li.

Birinchi hikoya hanuzgacha "fentezi" deb ataladigan janrning shtamp va klishelarini o'zida 99%ini qamrab olgan manbai hisoblanadi. Bu yerda har qanday didga ega kitobxon uchun kerakli hamma narsa mavjud: sehrgarlar va ritsarlar, sehrli asolar va kristallar, ajdarholar va sharpalar, o'lik jonlar va tirik harakatlanuvchi daraxtlar qo'shini, sehr va bashoratlar, qal'alar va zindonlar, go'zal malikalar va oliyjanob podshohlar... Hatto qaroqchilar ham bor. Elf va gnomlar kim ko'proq dushmanlarni o'ldirishi bo'yicha quvnoq raqobatga kirishashadi, bu shaksiz hozirgi barcha kompyuter jangari o'yinlari mexanikasining asosidir. Bu yerdagi atmosfera odatda biroz g'amgin, lekin biz bu syujet liniyasini asosan yosh hobbitlarning o'tkir nigohlari bilan ko'rganimizda, bu barcha falokatli voqealar oxir-oqibat qiziqarli sarguzashtlarga aylanadi. Bu jasoratni orzu qilgan avlodlarga yetishmagan urush edi. Bu hech qachon mavjud bo'lmagan urush edi.

Ayni paytda, Frodo, Sem va Gorlum syujet liniyasiga nazar tashlasak bu yerda tez orada har qanday o'yin-kulgini yo'qolganini ko'rishimiz mumkin. Bu sekin, og'ir, monoton syujet. Har bir bob o'tgan sari qahramonlarning uyga qaytish umidlari asta-sekin kamayib boraveradi, keyin butunlay yo'qoladi va ular umidsiz yo'lni davom ettiradilar. Agar bu urush bo'lsa, unda Vasilya Bikov (Василя Быков) kabi - hech kim hech qachon tayyor bo'lmaydi va hech narsaga rozi bo'lmaydi. Agar O'lik Botqoqlar o'sha Tolkinning o'zi ham muzlagan Sommedagi yomg'irli xandaqlarga o'xshash bo'lsa, Mordor allaqachon 20-asrning qolgan qismida muallif o'z ko'zlari bilan ko'ra olmagan, bir vaqtning o'zida Gulag, Xirosima va Chernobil halokati edi. Ammo eng muhimi, qahramonlar maqsad sari harakatlanar ekan, Tolkin Uzukning ko'tarilishini xochga, Orodruinga boradigan yo'lni Golgofa yo'li bilan taqqoslashga yaqinlashadi. Siz hatto alohida epizodlarni an'anaviy katolik Via Crucis to'xtashlarilari bilan bog'lashga harakat qilishingiz mumkin. "Yevangeliya"ning o'zida bo'lgani kabi, Xochga qanchalik yaqin bo'linsa, mo'jizalar kamroq va zo'ravonlikning dahshatli realizmi o'tkirroq bo'ladi.

Nihoyat, 25-martda (Uchinchi epoxaning 3019-yili) ikkala syujet chizig'i birlashadi. Eski Ahd Yangi Ahdga olib kelganidek, ma'lum bo'lishicha, butun mifologik harbiy syujet, bu haddan tashqari zo'ravonlik faqat bitta ma'noga ega edi - qudratli iblis kuchining e'tiborini uning eng zaif joyidan qisqa muddatga chalg'itish, shu vaqtda hobbit Frodoning o'ziga yuklatigan vazifasi tugatishi uchun qilingandi. Ba'zan final jangida "musht yaxshi bo'lgan" sababli g'alaba qozonadigan do'sti Lyuisdan farqli o'laroq, Tolkin mutlaq yovuzlikni kuch bilan yengishning imkoniyati yo'qligiga va bo'lishi ham mumkin emasligiga qat'iy ishonadi. Qahramonlar Mordor darvozalariga borisharkan, g'alabaga umid qilmaydilar. Aytgancha, u yerda juda qiziq muzokaralar ketadi. Morannonga sayohat avvalgi barcha zo'ravonliklarning to'loviga aylanadi. Qilich va bayroqlar bilan qahramonlar qilich ham, bayroq ham yordam bera olmaydigan joyga boradilar, ular Gondorga yuksak g'ururini, Rohanga yovvoyi ozodliklarini ham qurbon qiladilar.

Ammo "Uzuk Birodarlari"ning Frodoga bo'lgan umidlari oqlanmaydi, chunki u so'nggi lahzada missiyasini muvafaqqiyatsizlikka uchratadi. Garchi u figura Christi bo'lsa-da, lekin aslo Iso Masih bo'lolmaydi va "xoch" vasvasasiga beriladi - u uzukni o'zimning malagim deb ataydi, nihoyatida uni barmog'iga taqadi. Najot kutilmaganda Gorlum tomonidan keladi, Gorlum - butun Tolkin olamidagi eng ahamiyatsiz qahramon, uning shaxsiyatini butunlay yo'q qilgan Uzukning asiri. U bor-kuchi bilan Frodoga qarab tashlanadi, uning barmog'ini tishlaydi, shundan so'ng muvozanatni yo'qotib, jarning chekkasidan Uzuk bilan birga oqiob turgan otash lavaga g'arq bo'ladi.

Natijada, aynan Gorlum tarafidan Qudrat uzugi bilan aslida u yaratilishidan ancha oldin boshlangan, butun xalqlar va mamlakatlarga hamroh bo'lgan qasos va xiyonat sikli beixtiyor yakunlanadi. U ezgu niyatlar bilan harakat qilmaydi, u Qudrat Uzugifa ega chiqish uchun yo'lidagi barchani o'ldirishga tayyor edi. Ammo ushbu yovuzlik o'z-o'zini yopadigan va yo'q qiladigan vositaga aylanadi. Qolganlar nima qilgan bo'lardi? Har kimda har xil imkoniyat bor edi, lekin oxir-oqibat hammasi mantiqiy yakunlanmasligi va ko'pgina harakatlarga qaramay, hamma nobud bo'lishi mumkin edi. Oxir-oqibatda, qahramonlar nima qilgani emas, ular nima qilMAgani muhim bo'lib chiqdi.

Ular Gorlumni o'ldirishmadi.

Tolkin o'zining butun epopeyasidagi eng muhim qismini, undag ushbu syujetdagi keskin burilish uchun zarur bo'lgan Build Up'ni har xil darajalarda qura oladi. "Hobbit" kitobida avvaliga yosh Bilbo Beggins Gorlumni o'ldirmoqchi bo'ladi, chunki u Qudrat Uzugi o'zini ko'rinmas qilib qo'yganini tushungandi, lekin keyin bu adolatdan emas degan qarorga keladi va fikridan qaytadi. Keyinchalik Frodo Gendalf bilan suhbatda amakisi ko'p yillar oldin buni qilmaganidan afsuslanadi. Bundan tashqari, bu suhbatdan biroz o'tib, Frodoning o'zi ham Gorlum bilan uchrashadi va bir necha bor undan qutulishga harakat qilib ko'radi, chunki bu telba nafaqat uning hayoti, balki butun missiya uchun bevosita xavf tug'dirardi. Faramir va Sem ham Gorlumni o'ldirmoqchi bo'lishadi. Aslida Gorlumni o'ldirish unchalik qiyin emasdi, garchi u jang qilishni bilsa ham. Lekin bunday bo'lmaydi. Natijada, dunyo endi aslo oldingidek bo'lmaydigan darajada o'zgargan bo'lsa ham, oxir-oqibat qutqariladi.

Tolkin - inson kuchiga katta ishonchsizlik bilan qaraydigan va taqdirning kutilmagan tasodiflariga katta umid qiladigan optimistik pessimist. U bizga "To'xtamang!" demaydi - yo'lning o'zi bizni to'g'ri nuqtaga olib boradi, ayniqsa biz ko'p jihatdan aylana yo'llarda bo'lganimiz uchun. U “Uzukni taqmang!” demaydi – bu tushunarli, eng muhimi, hech kim o'zi eng qo‘rqqan narsasiga qarshilik ko‘rsatishiga va’da bera olmaydi. Tolkin bizdan bitta oddiy narsani so'raydi:

— "Gorlumni o‘ldirmang".

@panda_books kanali uchun. Rus tilida original matnini o'qish uchun

27.02.2023

2022-yilning 25-yanvarida, 30 yildan ortiq vaqt davom etgan buzilgan o'zaro munosabatlar so‘ng, nihoyat Saudiya Arabistoni va Tailand diplomatik munosabatlarni to‘liq tiklashga qaror qildi.

Shu yillar davomida mojaro tufayli Saudiya Arabiston tailandliklarga ish vizasi bermagan va oʻz fuqarolariga Bangkokga borishni tavsiya etmagan. Diplomatik missiyalar muvaqqat ishlar vakili darajasiga tushiriladi. Saudiya Arabistonida ishlaydigan taylar soni 1989-yildagi 150-200 ming kishidan 2008-yilda atigi 10 ming kishiga kamayadi. Tailandga yetkazilgan zarar muhojirlarning pul o‘tkazmalarida taxminan 200 milliard bat (Tailand pul birligi)ni tashkil etadi, chunki Saudiya Arabistonida endilikda kamroq tailandlik ishchilariga ishlashga ruxsat berilgan edi.

Bu mojaro haqida eshitganmisiz? Unda quyida bu haqida bilib olishingiz mumkin.

1989-yilda tailandlik gasterbayter Kriangkray Techamong o‘zi xizmatkor bo‘lib ishlagan shahzoda Faysal bin Fahd saroyidan 91 kg taqinchoqlar va qimmatbaho toshlarni o‘g‘irlab ketgan. Kriangkray shahzodaning yotoqxonasiga kira olish imkoniga ega edi va o'g'irlangan taqinchoqlarni changyutgich sumkasiga yashiradi. Ular orasida qimmatbaho 50 karatli Moviy olmos va boshqa qimmatbaho toshlar bo'lib, Kriangkray ularni Tailandning Lampang provinsiyasidagi uyiga jo'natgan. Ammo marvaridlarni pulga aylantirish qiyin bo'ldi. Ularni arzongarovga sota boshlashlashdi. Bangkoklik zargar Santhi Sitkhanakan ushbu "mollar"dan xabar topadi va zargarlik buyumlarining katta qismini Kriangkraydan deyarli suvtekinga sotib oladi.

General-leytenant Chalor Kerdtes boshchiligidagi Tailand politsiyasining tergovi natijasida Kriangkrayining hibsga olinishiga, Santining so'roq qilinishiga va o'g'irlangan zargarlik buyumlarining ko'pchiligining qaytarilishiga erishildi. Kriangkray yetti yillik qamoq jazosiga hukm qilinadi, biroq u politsiya bilan hamkorlik qilgani va aybiga iqror bo‘lgani uchun uch yildan so‘ng ozodlikka chiqariladi.

Chalor jamoasi bilan o‘g‘irlangan narsalarni qaytarish uchun Saudiya Arabistoniga uchib ketadi. Biroq Saudiya Arabistoni rasmiylari Moviy olmos yo‘qolganini va qaytarilgan javohirlarning yarmi qalbaki ekanligini aniqlashadi.

Bangkokda mahalliy matbuotda xayriya tadbiridan olingan suratlarda Tailand hukumati aʼzolarining bir nechta rafiqalari Saudiya saroyidan oʻgʻirlanganlarga oʻxshash olmos marjonlarni taqib yurgani haqida mish-mishlar tarqaladi. Bu Saudiya Arabistonida Tailand politsiyasi va yuqori martabali shaxslar zargarlik buyumlarini o'zlari uchun o'zlashtirib olgani haqidagi shubhalarini kuchaytiradi.

Saudiya qirollik oilasiga yaqin bo‘lgan saudiyalik tadbirkor Muhammad al-Ruvayli ushbu ishni shaxsan o‘zi tergov qilish uchun Bangkokga yo‘l oladi. Biroq u 1990-yil 12-fevralda Bangkokda bedarak yo‘qoladi va taxminlarga ko‘ra o‘ldirilgan. U g'oyib bo'lishidan oldin, 1989-yil 4-yanvarda Bangkokning Si Lom shahrida saudiyalik diplomat o'ldiriladi. 1990-yilning 1-fevralida Bangkokning boshqa qismida Saudiya Arabistonining yana uch nafar diplomati halok bo‘ladi. Natijada qotilliklar ishtirokchilari shaxslari ochilmagan va zargarlik buyumlarini o'g'irlash bilan ishlari natijasi aniqlanmagan. Saudiya hukumatining bunga rasmiy munosabati quyidagicha edi: "...Tailand hukumati Al-Ruvayli va boshqa uch nafar Saudiya diplomatining o'ldirilishi bilan bog'liq jinoyatlarni hal qilish uchun yetarlicha harakat qilmagan".

Keyinchalik, general-leytenant Chalor 1995-yilda bu ishda ishtirok etgan qimmatbaho toshlar sotuvchisining xotini va o'g'lini o'ldirishga buyruq berganlikda ayblanib, sud qilanadi. Tailand Oliy sudi qarorni tasdiqlaydi va 2009-yil 16-oktyabrda Chalorni o'limga hukmga qilisjadi. Biroq qirol Pumipon Adulyadeiyi o'zining hukmronligi 84 yilligi munosabati bilan Chalorning jazosini 50 yillik qamoq jazosiga almashtiradi. Qotilliklarda ishtirok etgan yana olti nafar politsiyachi ham sudlanadi. Ulardan biri, politsiya podpolkovnigi Pansak Mongkolsilp 2002-yilda umrbod qamoq jazosiga hukm qilinadi. 2005-yilda bu muddat apellyatsiya orqali tasdiqlangan, ammo kutilmaganda u 2012-yilda ozodlikka chiqariladi.

Men boshida aytib o'tgan siyosiy-iqtisodiy oqibatlarni boshida sanab o'tdim.
2016-yil 7-mart kuni o‘sha paytda 65 yoshga chiqqan “saroy o‘g‘risi” Kriangkray Techamong Lampangedagi uyida jurnalistlarga bergan intervyusida endilikda umrining oxirigacha rohib bo‘lib qolishini aytadi. U o'g'irlik uchun deyarli besh yil umrini Tailand qamoqxonalarida o'tkazadi. Kriangkray yo'qolgan Moviy olmos la'natlanganiga ishonishini aytadi va uning o'g'irlanishi natijasida uning oilasiga ko'plab ofatlarni keltirganini ta'kidlaydi.

Chalor Kerdtes qirol tomonidan avfini qilanadi va 2015-yil avgust oyida ozodlikka chiqariladi. U Kriangkrayining rohib sifatida monaxlikni qabul qilish marosimida qatnashadi.

2019-yil 22-mart kuni Tailand Oliy sudi 1990-yilda saudiyalik tadbirkor Muhammad al-Ruvaylini o‘g‘irlash va o‘ldirishda ayblangan besh nafar politsiyachini oqlaydi. Sud dalillarning yetishmasligini ta'kidlaydi. Bir necha yillar davomida bu odamlarga qo'yilgan ayblovlar qayta-qayta olib tashlangan. 2014-yilda jinoyat ishlari bo‘yicha sud ishni to‘xtatadi, keyingi yili esa apellyatsiya sudi qarorni o‘z kuchida qoldiradi.

Xullas, ikki davlat o'rtasiga sovuqchilik tushurgan va ko'plab insonlarning hayotiga jiddiy xavf solgan o'g'rilik ishi shunday yakun topadi.

@panda_books kanali uchun.

@panda_books kanali uchun.

Agar siz butun dunyo bo'ylab erkin harakatlanishni reallik deb hisoblasangiz, bu maqolani o'qib bo'lgach, bu borada yana bir bor o'ylab ko'rasiz degan umiddaman. Dunyoda shunday joylar borki, siz ularni hech qachon topa olmaysiz, topsangiz ham kira olmaysiz - bunda sizga na pullaringiz, na shahlo ko'zlaringiz yordam berolmaydi. Bu ro'yxatda yashirin harbiy bazalardan tortib to oddiy ibodatxonalargacha joy olgan. Ushbu hududlar dunyodagi eng yopiq va tashrif buyurish qat'iy cheklangan maskanlardan hisoblanadi.

RAF Menwith Hill, Harrogeytdagi harbiy baza, Angliya. G'ayrioddiy ko'rinishdagi binolar va sferik inshootlar majmuasi Britaniya va Qo'shma Shtatlarga aloqa va razvedka xizmatlarini taqdim etadi. Baza shunchalik kattaki, uni dunyodagi eng yirik elektron kuzatuv stansiyasi deb atashgan. Taxminlarga ko'ra, har bir sun'iy yo'ldosh (katta dumaloq sferik ob'ektlar) "Eshelon" tizimining bir qismi bo'lib, xususiy va tijorat aloqalarini josuslik qilish uchun foydalaniladigan maxfiy tarmoq deb hisoblanadi.

Bogemiya bog'i. Ushbu bog'dagi installyatsiyalarni bemalol qo'rqinchli filmlardagi sahnalarda ishlatsa bo'ladi. Bogemiya bog'i Kaliforniyaning Monte-Rio shahridagi 2700 akr qishloq hududida joylashgan. Bu yer San-Fransiskodagi Bohemian Club nomi bilan tanilgan xususiy san'at klubiga tegishli. Har yozda klub sayyoradagi eng qudratli odamlar uchun o'rmonda ikki haftalik tadbir o'tkazadi. Tan olish kerak, bularning barchasi juda shubhali va sirli ko'rinadi.

Vatikanning maxfiy arxivlari. Bu nafaqat eski kutubxona, balki Vatikan kutubxonasi hamdir. Bu xazinalarga faqat bir nechta odam kirishi mumkin! Lekin xafa bo'lmang: agar siz u yerdagi kitoblardan birini o'qimoqchi bo'lsangiz (va ularning barchasi Rim papasiga tegishli), ular sizga uning nusxasini elektron pochta orqali yuborishadi. Juda zamonaviy!

Lasko g'ori, Fransiya. Ushbu g'orni 6-sinf tarix kitobini o'qigan barcha bilsa kerak. Fransiyaning janubi-g'arbiy qismida joylashgan g'or aslida 17,5 ming yillik paleolit ​​davri qoyatosh rasmlari tufayli butun dunyoga mashhur g'orlar majmuasidir. Bir vaqtlar g'orlar tashrif buyuruvchilar uchun ochiq bo'lgan, ammo endi qoyatosh tasvirlar saqlanib qolinishi va xavfsizlik yuzasidan g'or yopilgan.

Payn-Gap, Avstraliya. Ushbu harbiy baza Amerika hududidagi 51-hududning avstraliyacha analogi hisoblanadi. U Markaziy Avstraliyada joylashgan. U hukumat va Markaziy razvedka boshqarmasi tomonidan boshqariladi. Bu mamlakatda aviatsiya parvozlari taqiqlangan yagona joy. Baza monitoring markazi sifatida ishlatiladi. U yerda aniq nima kuzatilayotgani noma'lum, ammo ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, Payn-Gapdan turib bir nechta jangovar dron dasturlari boshqariladi.

Moskva metrosi-2. Bu Moskvadagi oddiy metro bilan parallel ravishda ishlaydigan yashirin yer osti transport tizimi. Tizim Stalin hukmronligi davrida D-6 (kod nomi) nomi ostida qurilgan. Ushbu tizimning mavjudligi haqida FSB (Федеральная Служба Безопасности России)dan so'ralganda, ular buni na tasdiqlagan va na rad etadi. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, 50 dan 200 metrgacha chuqurlikda Kremlni Lubyankadagi FSB binosi, hukumat aeroporti va Ramenkidagi yer osti majmuasi bilan to'g'ridan-to'g'ri bog'laydigan to'rtta yo'nalish mavjud.

39-xona (39-byuro), Shimoliy Koreya. Bu maxfiy tashkilot bo'lib, uning yagona vazifasi Kim Chen Inga valyuta olish yo'llarini topishdir. U 1970-yilda tashkil etilgan va "sud iqtisodiyoti" deb ataladigan asosiy agent hisoblangan. 39-xona haqida juda kam narsa ma'lum, biroq uning Shveysariya va Xitoyda asosiy ishi pul yuvish va boshqa noqonuniy faoliyat uchun foydalaniladigan 20 dan ortiq hisoblari borligi taxmin qilinadi. Tashkilotning giyohvand moddalar savdosi va noqonuniy qurol savdosi bilan shug‘ullangani haqida ham mish-mishlar mavjud. Maxfiy tashkilot Kim Chen Inga tegishli 130 dan ortiq savdo kompaniyalarini nazorat qiladi. Shtab-kvartirasi Pxenyandagi Ishchilar partiyasi binosida joylashgan

Mejgorye, Boshqirdiston. Taxminlarga ko'ra, bu joyda maxfiy yadroviy raketa bazasi hisoblanadi. Bu yerda doimiy ravishda ikkita batalyon joylashgan bo'lib, ular chaqirilmagan mehmonlarni haydab chiqaradi. Bazada nur, bosim va seysmik faollik datchiklari orqali yadroviy zarba berilgani aniqlanadiganda masofadan turib uchirish mumkin bo‘lgan avtomatik ballistik raketalar mavjud.

Disneylenddagi "Club 33", Florida, AQSh. Disneyning eng katta istirohat bog'idagi bu ko'zga ko'rinmas eshik faqat a'zolari kirishi mumkin bo'lgan eksklyuziv klubning kirish yo'lagidir. U erga qanday kirsa bo'ladi? Avval siz uni topishingiz kerak. U Yangi Orlean maydoni hududida joylashgan. Lekin siz topgan taqdiringizda ham shunday kira olmaysiz: eshik faqat klub aʼzolari, jumladan, AQSh prezidentlari, yirik kompaniyalar rahbarlari va aktyorlar uchun ochiq. Agar siz AQSH prezidenti bo'lmasangiz, unda xafa bo'lishga shoshilmang: klub a'zolari o'zlari bilan do'stlari va sheriklarini olib kelishlari mumkin. Nima qildik, Jo Baydenni nomerini beraymi?:)

51-Hudud, AQSh. Ehtimol, bu eng yomon qo'riqlanadigan maxfiy bazadir. Shunaqasini eshitganmisiz, siz maxfiy harbiy baza qurasiz, lekin u haqida chekka qishloqdagi G'ishmat ham biladi:) 51-Hudud - Nevada shtatidagi Amerika harbiy bazasi, Las-Vegasdan 80 milya shimoli-g'arbda joylashgan. Baza markazida katta harbiy aerodrom joylashgan. Insayderlarning fikricha, bazaning asosiy maqsadi eksperimental samolyotlar va qurollarni tadqiq qilish, yana ularni ishlab chiqishdir. Eng g'alati tomoni shundaki, Amerika rasmiylari uning mavjudligini tan olmaydilar, natijada bu ignor odamlar orasida fitna nazariyasi ko'payishi va hatto NUJ (o'zga sayyoraliklar)ni o'rganish uchun ishlatiladigan baza degan versiyagacha rivojlanishiga olib keldi.

Google ma'lumotlar markazi (Data center). Mana Katta Og'a qayerda o‘tiradi:) Bu joy juda ehtiyotkorlik bilan qo'riqlanadi, har holda 51-Hududdan kam emas. Bunday ehtiyotkorlikning ajablanarli jihati yo'q: chunki bu yerda butun dunyo internet foydalanuvchilarining ma'lumotlari bilan to'lgan data serverlarda trillionlab arxivlar saqlanadi.

Aksumdagi Sion Maryam cherkovi, Efiopiya. Bu cherkov tashrif buyuruvchilar uchun yopiq: sababi unda eng muhim Bibliya ob'yektlaridan biri - Ahd sandig'i joylashgan, deb ishoniladi. Afsonalarga ko'ra, uni Efiopiya podshosi Menelik I Efiopiyaga otasi shoh Sulaymon huzuridan o'zi bilan birga olib kelganmish.

@panda_books Telegram kanali uchun maxsus.

("Oliver Wolf Sacks 1933-yil 9-iyul, London - 2015-yil 30-avgust, Nyu-York) - amerikalik nevrolog va neyropsixolog, asli britaniyalik, yozuvchi va tibbiyotni ommalashtiruvchi, klinikani tavsiflovchi bir qator mashhur kitoblar muallifi")

“Bir oy oldin menga sog'ligim yaxshi, hatto mustahkamdek tuyulardi. Hozir 81 yoshdaman, lekin men haliyam kuniga bir mil masofaga suza olardim. Ammo endi omadim chopishni to'xtatdi. Bir necha hafta oldin jigarimda bir nechta metastazalar borligini bilib qoldim. To'qqiz yil oldin menda kam uchraydigan ko'z o'simtasini aniqlashgandi. O'simtani olib tashlash uchun ishlatilgan radioterapiya va lazerlar tufayli bir ko'zim ko'r bo'lib qoldi. Odatda ko'z o'simtasining jigarga metastaza berish ehtimoli past edi - lekin menga omad kulib boqmadi.

Bugun mana o'lim bilan yuzma-yuz turgan bo'lsamda, o'sha dastlabki tashxis qo'yilgandan keyin o'tgan to'qqiz yillik sog'lom va mazmunli kechgan hayotim uchun Yaratgandan minnatdorman. Saraton mening jigarimni uchdan bir qismini quritdi, holbuki zararning tarqalishini sekinlashtirish mumkin bo'lsa-da, biroq endi uni butunlay to'xtatib bo'lmaydi.

Buyog'iga qolgan sanoqli oylarimda qanday yashashimni aniqlab olishim lozim. Men uni eng boy, eng yuksak, eng samarali tarzda o'tkazmoqchiman. Bunga meni sevimli faylasuflarimdan biri - Devid Yumning so‘zlari ilhomlantirdi, u 65 yoshida o‘zining muqarrar xastaligini bilib, qisqa avtobiografiyasini yozgan edi. Bu uchun Yumga atigi 1776-yil aprel oyining bir kuni kifoya qiladi xolos. U o'z biografiyasini oddiygina qilib "Mening hayotim" deb nomlaydi.

"Men kasalligimdan juda oz azob chekdim, bundan ham qizig'i, organizmning qattiq toliqishiga qaramay, ruhiy muvozanat meni bir daqiqaga ham tark etmadi", - deb yozgan Yum, - Yana men o'zimda ilm-fanga bo'lgan avvalgi ishtiyoqni va jamiyatdagi faolligimni saqlab qola oldim".

Men 80 yil ya'ni Yumdan 15 yil ko'proq yashash baxtiga muyassar bo'ldim va bu yillar ham ish, ham ishq jihatidan samarali bo'ldi. Bu vaqt ichida men beshta kitobimni nashr qildim, shu bahorda nashr etiladigan avtobiografiyam (bu Yumnikiga qaraganda biroz qalinroq)ni tugatdim. Shuningdek, yana bir nechta asarlar ustidagi ishlarimni ham deyarli tamomlaganman.

"Men, - deb davom etadi Yum, - tabiatan xalimlik, o'zini tuta bilish, ochiq va xushchaqchaq fe'l-atvorim, bog'lanib qolish qobiliyati, gina-kudrat saqlay olmaslik va barcha his-tuyg'ularda katta mo'tadillik saqlab qolishim bilan ajralib turardim".

Shu joyida men Yumdan farq qilaman. Men doimo iliq munosabatlar va do'stlikdan bahramand bo'lganman. Garchi o'zimni yumshoq ko'ngilli odam deb ayta olmasamda, mening ashaddiy dushmanlarim yo'q. Aksincha, o'zimni juda jangari odam deya hisoblayman, barcha sevimli mashg'ulotlarimda ko'pincha tiyiqsiz entuziazm (ishtiyoq) va butunlay beadablik hurujlariga uchrayman.

Shunga qaramay, Yumning essesidagi bitta satrni hayratlanarli darajada to'g'ri ta'rif deb hisoblayman: "Men hayotga hozirgiga qaraganda kamroq bog'lanib qolishim mushkul".

So‘nggi bir necha kunlar ichida men o‘z hayotimga xuddi yuksaklikdan turib bepoyon landshaftga qaragandek yaqqol ko‘ra oldim va menda uning barcha tarkibiy qismlarining o'zaro uyg'unligi tuyg‘usi qa'tiylashdi. Lekin bu hayotim tugadi degani emas. Aksincha, men o'zimni nihoyatda tirik his qilayapman va qolgan vaqt ichida yanada qalinroq do'stlikka erishishni, suyuklilarim bilan xayrlashishni, nimadir yozishni, agar kuch-quvvatim yetsa sayohat qilishni, idrok va ma'noning yangi darajasiga erishishni xohlayman. Har holda shunga umid qilaman.

Bu o'zidan dangallik, aniqlik va nutqning to'g'riligini talab qiladi. Men dunyo bilan munosabatlarimga aniqlik kiritib olishim lozim. Ammo men o'yin-kulgiga ham vaqt topa olaman deb o'ylayapman (hatto ozgina sho'xliklar uchun ham).

Men birdan diqqatimni jamlaganimni his qilayapman va oldimdagi istiqbolni ko'ra boshlayapman. Muhim bo'lmagan narsalarga endi vaqt yo'q. Men o'zimga, ishimga va do'stlarimga e'tibor qaratishim kerak. Men kechqurunlari endi yangiliklar ko'rmayapman. Boshqa vaqtimni siyosat yoki global qizish bo‘yicha bahslarga sarflamayman.

Bu aslo befarqlik emas, balki bog'liqlikni yo'qligidir: Men hali-hamon Yaqin Sharqdagi vaziyat, global qizish va jamiyatda o'sib borayotgan tengsizlikdan chuqur xavotirdaman. Ammo bu endi mening ishim emas - bular kelajakka tegishli. Iqtidorli yoshlarni, hatto meni biopsiya qilib, tashxis qo‘ygan yigitlarni uchratganimdan xursandman. Men kelajak ishonchli qo'llarda ekanligini his qilayapman.

So‘nggi o‘n yil ichida men o'z zamondoshlarimning vafotiga e’tiborli bo‘lib qoldim. Mening avlodim dunyoni tark etmoqda va har bir o'lim menga o'zimning bir qismimni kesishgandek tuyuladi. Bizga o'xshaganlar endi boshqa yo'q. Xuddi shuningdek, hech qachon sizga o'xshagani ham bo'lmaydi. Odamlar vafot etsa, ularni almashtirib bo'lmaydi. Ular o'zlaridan keyin o'rnini to'ldirib bo'lmaydigan teshiklarni qoldiradilar, chunki har bir insonning taqdiri - ham genetik, ham asabiy jihatda - noyob shaxs bo'lish, hayotda o'z yo'lini topish, uni yashab o'tish va o'z ajali bilan o'lishdan iboratdir.

Men o'zimni qo'rquvdan xalos bo'lgandek qilib ko'rsata olmayman. Lekin hozir mendagi ustuvor hissiyot - bu shukronalik. Hayotim davomida sevdim va sevildim. Menga Yaratgan tomonidan ko'p narsa in'om qilindi va men ham buning evaziga nimadir bera oldim deb o'ylayman. Men o'qidim, sayohat qildim, o'yladim va yozdim. Men dunyo bilan xuddi faqat yozuvchilar va kitobxonlar o'zaro muloqot qiladigan tarzda muloqot qildim.

Va eng muhimi, men bu go'zal sayyorada tafakkur qiladigan aqlli mavjudot edim va bu o'z-o'zidan aqlbovar qilmas imtiyoz va ajoyib sarguzasht edi.

@panda_books kanali uchun

Jasurbek Bazarbaeff tarjimasi.

Shon Maguayr (Robin Uilyams): O'tgan kuni chizgan rasmim haqida bildirgan fikrlaringni o'ylab ko'rdim. Tuni bilan o'yladim. O'zimda o'zgarish sezdim... so'ng chuqur, osuda uyquga ketdim. Kimligingni angladim. Bilasanmi, kimsan? Sen shunchaki yosh bolasan va hatto nima deyayotganingni ham bilmaysan.

Uill Hanting (Mett Deymon): Rahmat.

Shon: Arzimaydi. Sen hech Bostondan tashqariga chiqmagansan, shunday emasmi?

Will: Yo'q.

Shon: Agar sendan san'at haqida so'rasam, bu sohada o'qigan badiiy kitoblaring hisobotini berarding. Mikelanjelo, u haqida ko'p narsalarni bilasan. Uning san'at asarlari, siyosiy qarashlari, Rim Papasi bilan munosabatlari, jinsiy orientatsiyasi to'g'risida, shundaymi? Lekin sen hech qachon Sikstin butxonasi hidini tuymagansan. U yerda turib shiftdagi ajoyib naqshlarga termulmagansan.

Bordiyu sendan ayollar haqida so'rasam, ehtimol ularning senga yoqqan jihatlarini sanaysan. Balki, kim bilandir uchrashgandursan. Ammo sevgan ayoling yonida baxtli uyg‘onish nimaligini bilmaysan... Hozirjavob yigitsan. Mabodo urush to'g'risida gap ochsam, Shekspirdan iqtiboslar yog'dirib tashlaysan: "Yana kurash, do'stlarim mening!" [V.Shekspir, Genri V, III akt]. Lekin urush ko'rmagansan. Qo'lingda jon berayotgan eng yaqin do'sting boshini tizzangga qo'yib, uning so'nggi nafasini his qilmagansan.

Agar sevgi nima deb so'rasam, menga she'riy misralarni o'qib berishga tushasan. Biroq hech qachon ayol kishi qarshisida o'zingni butunlay ojiz sezmagansan. Yoningda seni baxtiyor qiluvchi ayol bo'lmagan. O'sha farishtani, Xudoning o'zi seni jahannamdan qutqarish uchun yuborganini his etmagansan. Hatto uning nazdida avliyo bo'lish qandayligini bilmaysan. Saraton kasalligiga chalinganida, kasalxonada uning qo'lidan tutgancha, oylab stulda o'tirmagansan. Haqiqiy judolik nimaligini bilmaysan, chunki buni sezish uchun odam kimnidir o'zidan ortiqroq sevishi kerak. Sen o'zgani bu darajada sevganingga ishonmayman.

Senga qarab, men bilimdon va o'ziga ishongan odamni ko'rmayapman. Sen xuddi nimadandir o'lgudek qo'rqqan bolakayga o'xshaysan. Ammo dahosan, Uill, buni hech kim inkor etmaydi. Atrofdagilar sendagi bu teranlikni ilg'amasliklari ham mumkin. Lekin sen chizgan rasmimga qarab, hayotim haqida hamma narsani o'rgandim, deb o'ylading... Yetim o'sgansan, to'g'rimi? Seningcha, "Oliver Tvist"ni o'qiganim uchungina hayotdagi sening iztiroblaring, qiyinchiliklaringni bila olarmidim, his eta olarmidim? Sen va sening butun hayoting shu kitobda deb o'ylaysanmi? Shaxsan menga... bularning menga ahamiyatsiz, nega? Chunki sendan kitoblardan o'rganishim mumkin bo'lgan narsadan boshqasini ololmayman. Toki o'zing haqingda hikoya qilishni istamaguningcha. O'shandagina tillasha olamiz. Lekin sen buni xohlamaysan? Aytib bermoqchi bo'lganlaringdan dahshatga tushasan. Endi seni navbating, daho.

nihoya.

Jasurbek Bazarbaeff tarjimasi, 2022-yil 13-dekabr.

@panda_books

Avstriyaning tarixi juda qiziqarli. Bir asr oldin bu mitti, sokin davlat qit'adagi eng yirik imperiya bo'lganiga ishonish qiyin (imperialistik Rossiyani hisobga olmaganda, albatta).

Avstriyani boshqargan mashhur Gabsburglar sulolasi Yevropani hozirgi Yevropa Ittifoqi (YeI)dan ancha oldin alohida siyosiy birlikka aylantirishga deyarli erishgandi.

Imperiyaning soʻnggi reinkarnatsiyasi boʻlgan qoʻsh Avstriya-Vengriya monarxiyasi Birinchi jahon urushi oldidan qitʼada vujudga kelgan kuchli millatchilik harakatlari tazyiqi ostida qulaydi.

Yevropaning markazidagi shubhasiz, kuch va qudrat timsoli bo'lgan Vena bir kechada go'zal, ammo olisdagi shahar-muzeyiga aylanib qoladi.

Monarxiya vaqtida islohotlar qila olmagani uchun qulagandi. Natsionalistik muammolardan tashqari, uning yana bir jiddiy muammosi bor edi - o'tmish an'analari (konservatizm)ni saqlashga urinish va yangiliklarni qabul qilmaslik uchun bor kuchini sarflaydigan mafkuraviy nuqtai nazarga ega va uzoqni ko'ra bilmaydigan hukmdorlar boshqaruvi. XIX asrning eng mashhur avstriyalik siyosatchisi Klemens fon Metternixning ta'kidlashicha, erkin matbuotning - barcha yovuzliklar ichida eng ulkani edi. Ajablanarlisi shundaki, Metternixning o'zi odamlarni manipulyatsiya qilishdan zavqlanadigan diktatorlardan biri emasdi. U shunchaki oddiy xalq hali mamlakatni boshqarishdek murakkab jarayonlarni tushunishga tayyor emasligiga ishonardi.

1914-yilda Avstriya taxtining vorisi, ersgersog Frans Ferdinand Sarayevo shahriga tashrif buyuradi. Bu Avstriya madaniyatiga mutlaqo mos kelmaydigan turli madaniyatlar qaynayotgan qozon - Bosniya, rasmiy ravishda Avstriya-Vengriya tarkibiga kirganidan ko'p o'tmay sodir bo'ladi. Frant Ferdinandning maslahatchilari katta ehtimol bilan, ushbu qo'shilishni qurolli anneksiya deb hisoblaydigan serb inqilobchilari ersgersogni o'ldirish uchun yashirin til biriktirganliklar haqida ma'lumotlarga ega bo'lishgan. Ammo avstriyaliklarga xos konservatik qarash bilan real voqelikka e'tibor bermaslik odati Ersgersogga xavf-xatarlarga ko'z yumib, sevimli rafiqasi Sofiya bilan yonma-yon usti ochiq mashinada shahar bo'ylab sayr qilishiga to'sqinlik qilmaydi. Sofiya asli chex millatiga mansub edi, ehtimol shuning uchun Avstriya valiahdi ayolining unvoniga qaramay, unga oddiy insondek munosabatda bo'lgan.

Shunday qilib, er-xotinning Venadan uzoqda, keksa imperatordan ozroq dam olish istagi sizga birmuncha tushunarli bo'ldi deb o'ylayman. Eng qizig'i, bu paytda ersgersogga nisbatan uyushtirilajak suiqasd eng mayda detallarigacha rejalashtirilgan edi. Kortej yo‘lida kamida to‘rtta qotil bo‘lgan. Valiahd baxtiga, birinchi ikkita yollanma qotillar hech narsa qila olmaydi, lekin uchinchisi Ersgersogning mashinasiga granata uloqtirishga muvaffaq bo'ladi. Tasodifan granata sapchib ketib, boshqa mashina ostida portlaydi. Bir necha kishi jarohatlanadi. Ersgersog eson-omon shahar hokimiyati binosi - ratushagacha yetib boradi va u yerda nutq so'zlab, Sarayevo kasalxonasida yotgan ushbu jabrdiydalarni ziyorat qilishga qaror qiladi. Haydovchi aniq ko'rinib turgan sabablarga ko'ra, shahar markazidan o'tmaslikka harakat qiladi, lekin qaysidir bir lahzada u noto'g'ri ko'chaga buriladi. U o'z xatosini tushunib yetganida, g'alati tasodif bilan to'rtinchi qotil Gavrila Prinsipning oldida to'xtaydi. Bu safar Frans Ferdinandga oldingidek omad kulib boqmaydi. Valiahd shahzoda o'ldiriladi.

Ersgersogning o'limidan g'azablangan Avstriya Serbiyaga qarshi urush e'lon qiladi. Bu ikkala davlat ikkita katta urushayotgan lagerga tegishli edi va endi ularning ittifoqchilari davlatlarni harbiy jihatdan qo'llab-quvvatlashga majbur bo'ladilar. Natijada tez orada butun qit'a qonli urushlar boshlanib ketadi va u keyinchalik Birinchi jahon urushi degan nom oladi.

end.

— Yanko Svetkov, "Stereotiplar va noto'g'ri qarashlar Atlasi" kitobidan Jasurbek Bozorboyev tarjimasi.

Fransua Dyuvalyening karyerasi juda yaxshi boshlangan. Tibbiy ma'lumotga ega bo'lgan yosh yigit bor kuchini sog'liqni saqlashga bag'ishlaydi, sanitariya missiyalarida qatnashadi va chekka qishloq aholisiga yordam beradi. Dyuvalye, agar siyosatga kirmaganida edi, gaitiliklarning bir necha avlodlarida o'zi haqida iliq xotira qoldirgan bo'lishi mumkin edi.

O'z mamlakatidagi eng yaxshi ma'lumotli odamlardan biri bo'lgan Fransua Dyuvalye Gaitining birinchi qora tanli prezidenti Dyumarse Estime hukumatida oldiniga mehnat vaziri yordamchisi, keyinroq esa sog'liqni saqlash va mehnat vaziri etib tayinlangan. Harbiy xunta tomonidan Estime hukumati ag‘darilganidan so‘ng, doktor Dyuvalye hokimiyatdan yashirinib yuradi va 1956-yilda sobiq davlat rahbari tarafdorlariga nisbatan ta’qiblar barham topgach, prezidentlik saylovlarida qatnashadi.

Dyuvalye bu saylovlarda mag'lub bo'ladi, lekin xafa bo'lmaydi. 1956-yil davomida Gaitining poytaxti - Port-o-Prens shahrida shahar aholisiga nisbatan teraktlar uzluksiz o'tkazib turiladi. Buni ortida Dyuvalye tarafdorlari turardi, ular shu tariqa aholi o'rtasida vahima qo'zg'atib, hokimiyatni kuch bilan egallab olish uchun zamin tayyorlashardi. Ammo Dokning taqdiriga tasodif ham aralashdi - qonuniy prezident qochib ketdi va muddatidan oldin saylovlar Dyuvalyening yulduzli onlariga aylanadi.

Saylovda yana mag‘lub bo‘lishi mumkinligini anglagan ayyor shifokorimiz saylovoldi poygasining so‘zsiz favoriti, o‘qituvchi Deniel Finoleni birga koalitsiyaga kirishga ko‘ndiradi. Umumiy sa'y-harakatlar bilan Finole prezident bo'ladi, ammo u bu lavozimni atigi 19 kun egallab turadi, xolos. Hukumat yig'ilishlaridan birida Dyuvalyening o'ng qo'li bo'lmish general Kebro Finoleni hibsga oladi. Qonuniy prezident oilasi bilan mamlakatdan chiqarib yuborilgandan so'ng, Port-o-Prensda tartibsizliklar boshlanib ketadi. To'polon Dokning roziligi bilan general Kebro tomonidan shafqatsizlarcha bostiriladi.

Kamtarin hisob-kitoblarga ko'ra, o'shanda kamida 1000 kishi halok bo'lgan. Shu bilan birga, namoyishlar paytida yaradorlar yo'q edi - ularni shunchaki jasadlar bilan birga yuk mashinalariga ortishgan va o'rmonlarda tiriklayin ko'mib yuborishgan. Xalq g'alayonlari bostirilganidan keyin, Kebro 1957-yil 22-oktabrda bo'lib o'tadigan yangi prezidentlik saylovlarini e'lon qiladi. Tadbir saylovchilarni ro'yxatga olishsiz va hech qanday nazoratsiz o'tkazildi. Kutilganidek, Fransua Dyuvalye prezident bo'ladi va parlament uning eng ashaddiy tarafdorlaridan qayta tuziladi.

Yangi prezident tinch hayoti buzilmagan gaitiliklarni yer yuzidagi haqiqiy do‘zaxga botiradi. Papa Dok mamlakatda barqarorlikni saqlab qolish uchun yiliga kamida 500 kishi qatl qilinishi kerak, deb hisoblardi, lekin u doimo rejani oshirib bajaradi. Oddiy qilib aytganda, yangi prezidentning soqchilari tomonidan amalga oshirilgan qatag'onlarni hech kim tuzuk nazorat ham qilmasdi, natijada ular tezda Tonton-Makut deb atala boshlandi.

Dastlab, bu tuzilmalar VSN - Volontaires de la Sécurité Nationale (Milliy xavfsizlik ko'ngillilari) deb nomlangan. Ular mamlakatning shahar va qishloqlarida tartibni ta'minlashi kerak edi va asosan ko'ngillilardan tuzilardi. O'z vataniga va Papa Dokga xizmat qilishni istaganlarga oddiy gaitiliklar ustidan deyarli cheksiz hokimiyat va qurol beriladi. Tonton-Makutlarga maosh to'lanmagan va ular "salla desa kalla" qoidasiga amal qilishgan.

Tonton-Makut nomi mahalliy kreol e'tiqodlari va vudu kulti bilan chambarchas bog'liq. Tonton so'zi "amaki" deb tarjima qilinadi va Gaitida "sehrgar" so'zining sinonimi sifatida ishlatiladi. Orol aholisi orasida tontonlar "qop" (makut) bilan qishloqlarni aylanib chiqishlari va bolalarni qopga solib, olib qochishlari, eng yomoni ularni o'ldirib yeyishlari haqida afsonalar ko'p uchraydi. Demakki, Tonton-Makut dahshatli mavjudot bo'lgan va ushbu terminnig ushbu soqchilarga nisbatan ishlatilishi haqiqatdan unchalik farq qilmagan.

Papa Dolning soqchilari faoliyati juda oddiy edi - ayni bir shaxsni prezidentga qarshi fitna uyushtirganlikda ayblashar, shundan so'ng unga tonton-makutlar yuborilardi. Jabrlanuvchi sudsiz va tergovsiz qopga tashlanar yoki oddiygina o'ldirilardi. Uning barcha mol-mulki esa "sehrgarlar" tomonidan tortib olinardi.

Gaitida boshqa dunyo kuchlariga va ayniqsa vudu kulti (e'tiqodi)ga ishonish har doim kuchli bo'lgan. Odamsimon qo'g'irchoq tirik insonga azob beradigan jodu usullari aynana vudu jodugarlari tomonidan o'ylab topilgan. Dyuvalyening yordamchilari ham bundan faol foydalanishgan - ular qora ko'zoynak, oq ko'ylak va qora shim kiyib yurishgan, bu esa ularni Shanba Baroniga o'xshatgan - u o'limni ifodalovchi eng nufuzli vudu xudolaridan biri hisoblanadi. Ko'pincha, Tonton-Makutlar o'z ta'sirini kuchaytirish uchun yuzlariga oq bo'yoq surtishgan, bu esa ularni xuddi tirilib kelgan o'liklarga o'xshatgan. Hammasi odamlarda dashhat solishga qaratilgan edi.

Bu odamlar eng dahshatli qiynoqlar va qatllarni qo'llaydilar - odamlarni tiriklayin yoqib yuborish, toshbo'ron qilish, bolta va pichoqlar bilan parchalab tashlash usullaridan foydalangan. Ko'pincha jasadlar odamlarda qo'rquv uyg'otish uchun ko'rgazmaga ham qo'yilgan. Gaitiliklar Tonton-Makut devor orqasini ham ko'rishi, fikrlarni o'qishi va butunlay daxlsiz ekanligiga chindan ishonishardi. Ba'zi orolliklar esa ular umuman odamlar emas, balki kuchli vudu sehrgarlari tomonidan Papa Dokga xizmat qilish uchun qabrlardan chiqqan zombilar ekanliklariga amin edilar.

1957-yildan 1961-yilgacha Dyuvalye rejimi oqibatida 30.000 dan ortiq odam o'ldirilgan, ammo bu raqam jiddiy ravishda kamaytirib ko'rsatilgan. Papa Dok va uning zombi armiyasi insonlarga shunchalik kuchli qo'rquv solgan ediki, 1964-yilda prezident o'zining cheksiz vakolatlarga ega bo'lishini e'lon qilganida, hech kim qo'zg'olon ko'tarishni xayoliga ham keltirmagan.

To'g'ri, amalga oshirilayotgan islohotlarning qonuniy ko'rinishini yaratish uchun referendum ham o'tkaziladi. Saylov byulletenlarida esa faqat bitta savol bor edi - “Rozimisiz?”. Tanlash mumkin bo'lgan javoblar ham bitta edi - "Ha". Bir umrlik prezidentlikni qo'lga kiritgan Dyuvalye mutlaq aqlini yo'qotadi va rasman o'zini Shanba Baroni deb e'lon qiladi. Papa Dok doimiy ravishda o'zining boshqa dunyolar bilan aloqasi mavjudligini ta'kidlardi. AQSH Prezidenti Jon Kennedi Gaitiga moliyaviy yordam berishdan bosh tortgan va mamlakatda davlat to'ntarishi uyushtirmoqchi bo'lganida, Dyuvalye shaxsan o'zi vudu marosimini o'tkazadi va Amerika prezidentining odamsimon qo'g'irchog'iga igna qadab qo'yadi.

1961-yilda Dok yurak xurujiga uchraydi va betobligi uchun uning vazifasin vaqtincha Tonton-Makut tashkiloti rahbari Klement Barbo bajarib turadi. Ishga qaytgan Dyuvalye, birinchi navbatda, hokimiyatni o'zida sinab ko'rgan yordamchisini panjara ortiga tashlaydi, keyin esa biroz o'ylanib, uni qatl qilishga buyuradi. Biroz vaqtdan keyin, vudu marosimlaridan birida ruhoniy Papa Dokga Barboning ruhi qora itga o'tganini aytadi. Shundan so‘ng, prezident farmoni bilan mamlakatdagi qora rangli barcha itlar yo'q qilinadi.

Vaqt o'tishi bilan Dok tomonidan egallangan unvonlar va e'tiroflarning butun boshli ro'yxati paydo bo'la boshlaydi, masalan uni "Inqilobning Oliy Rahbari", "Oddiy Xalq Homiysi", "Xatolarni tuzatuvchi" va hokazolar deya atay boshlashadi. Mamlakatda terror karrasiga kuchayadi - Papa Dok shaxsan har kuni "davlat xavfsizligi" bo'yicha yig'ilishlar o'tkazar, unda o'limga mahkum gaitiliklarning ro'yxati tasdiqlanardi.

Shu bilan birga, Dyuvalye shaxsiy bank hisobvarag'iga aylangan davlat g'aznasini ham unutmaydi. Tonton-Makutlar mamlakatdagi istalgan zavodda paydo bo'lishi va egasidan "inqilobni qo'llab-quvvatlash uchun" prezident nomidan pul talab qilishi mumkin edi. Tabiiyki, hech kim ularni rad etishga jur'at eta olmasdi.

Papa Dok adabiyotda ham o'zini ko'rsatadi. Mao Szedunning iqtiboslar kitobi haqida bilib qolgan, diktator endi o'zining "Dyuvalyening fikrlari" kitobini yozadi va uni mamlakatning har bir aholisiga o'sha davr uchun fantastik katta raqam $15 dollarga sotadi. Aniqrog'i, sotib olishga majburlaydi. Bunday hashamatni nihoyatda kam odam o'ziga ravo ko'rardi, shu sababli bestsellerni maoshdan pul ushlab qolish orqali bo'lib-bo'lib tarqatiladi.

Fransua Dyuvalye xalqqa qilgan nutqlarida irqchilikka qarshi kurash g‘oyalaridan mohirona foydalangan. Prezident o'z xalqiga qora tanlilarga tenglik va xurofotdan ozod qilish uchun osmondan jo'natilganligini aytadi. Hokimiyat va pul ta'sirida harakatga kelgan diktatorning ochiqchasiga aldagan orzulari irqchilikka qarshi norozilikka asoslangan falsafiy ta'limot - negritude g'oyalari bilan g'alati tarzda o'zaro bog'liq edi.

60-yillarda mamlakat poytaxti bemalol qo‘rqinchli filmlarni suratga olsa bo'ladigan pavilyonga aylanga: Port-o-Prens maydonlarida kesilgan boshlar uyum-uyum bo'lib yotar, issiqdan shishib ketgan osilgan jasadlar uylarning balkonlarida tebranardi. Talonchilik, ayollarni zo'rlash, nomusga tegish va bolalarni o'g'irlash odatiy holga aylanib qolgandi. Ular Papa Dok nomidan va faqat "inqilobni va oddiy odamlarni himoya qilish" uchun harakat qilishayotganini ta'kidlashardi.

Papa Dok hukmronlik yillarida, allaqachon ayanchli bo'lgan Gaiti iqtisodiyoti yer bilan yakson bo'ladi. Mamlakatning shimoli-g‘arbiy qismida yashovchi 200 mingdan ortiq aholi doimiy ochlikdan o‘lib qolgan, odam savdosi esa oddiy biznesga aylangandi. Gaitiliklar o‘z farzandlarini hech bo‘lmaganda to‘ydirish umidida bir-ikki dollarga qullikka sotishgan.

Mamlakatda Papa Dok davrida qon savdosi kabi dahshatli tadbirkorlik paydo bo'ladi. 1971-yilda AQShga oyiga ikki marta 2500 litr qon to'ldirilgan yuklar jo'natishgan. Fransua Dyuvalye o'z hokimiyatini meros qilib qoldiradi va Dok vafotidan keyin hukumat jilovi uning o'g'li Jan-Klod Dyuvalye qo'liga o'tadi. Yangi diktator Baby Dok nomini oladi va mamlakatni terror qilishda davom etadi.

Fransua Dyuvalyening avlodlari otasining keskirligi va aql-idrokiga ega emasdi, lekin shunga qaramay 1971-yildan 1986-yilgacha "boshqaruvda" qolishga muvaffaq bo'lishdi. Keyin esa Baby Dok lavozimidan chetlatiladi va Fransiyaga qochib ketadi. Uning o'z mamlakatiga ko'rsatgan oxirgi xizmati olqishga sazovor edi: Baby Dok g'aznadan bir necha yuz million dollar o'g'irlab ketgandi. 2011-yilda Baby Dok o'z vataniga tashrif buyuradi va hibsga olinadi. Dokning merosxo‘ri keyinchalik uy qamog‘ida saqlangan va 2014-yilda Port-o-Prensdagi uyida yurak xurujidan vafot etadi.

1986-yilda Gaiti xalqi va Dyuvalye oilasi yo‘llari ayro tushgan bo‘lsa-da, Papa Dok va Baby Dokning "ajoyib" hukmronligi oqibatlari hali ham sezilmoqda. Hozir ham xuddi avvalgidek, Gaiti sayyoradagi eng qashshoq va xavfli mamlakatlardan biri bo‘lib qolmoqda va yaqin kelajakda bu yerda biror narsa o‘zgarishi dargumon.

Jasurbek Bozorboyev @panda_books va @boredpandablog kanali uchun

2022-yil, avgust.