Elektron shaklda o‘qish

Audio shaklda tinglash

Graf Monte-Kristo

Tavsif

Roman qahramonlari

Aleksandr Dyuma Graf Monte Kristo obrazini kimdan olgan?

Yozuvchi Aleksandr Dyuma eng sermahsul ijodkorlardan biri sanaladi. Uning romanlari haligacha butun dunyo kitobxonlari qo‘lidan tushmay keladi. Qiziq, yozuvchi roman syujetini qayerdan olgan? Aslida Dyuma roman qahramonlarini o‘ylab topmagan. Ularni tarixiy hujjatlar, memuar, maktub hamda arxivlarni titkilash orqali qo‘lga kiritgan. Va shundan so‘ng o‘zining boy tasavvurini ishga solib, oddiy syujetni qiziqarli asarga aylantirgan.

“Graf Monte Kristo” romani bilan ham xuddi shu hol sodir bo‘lgan. Dyuma politsiya qaydnomalarini ko‘zdan kechirayotganida bir kriminal voqeaga ko‘zi tushadi. Va uni romanining asosiga aylantiradi. Monte Kristo nomi – O‘rta Yer dengizidagi orollardan biri. Dyuma ayni shu tomonlarga sayohat qilganida mahalliy xalq vakillaridan mazkur orolda katta xazina yashirilgani haqida eshitib qoladi. Shu tariqa orolning nomi va undagi xazina bir syujetga birlashadi.

“Graf Monte Kristo” asari Dyuma ijodining gultojiga aylandi. Uni bir necha marta ekranlashtirishdi, teatr hamda televizion spektakllar olindi, hatto davomini yozib, e’lon qilganlar ham bo‘ldi.

Graf Monte Kristoning haqiqiy tarixi xuddi romandagi kabi yorqin va boy emas.
Fransua Piko o‘rtahol bir etikdo‘z bo‘ladi. Uning go‘zal qaylig‘i ham bo‘lgan. Biroq bechora Pikoning omadi kelmadi. Tanishi – Luppian ismli traktorchi ham bu qizga oshiq edi. Traktorchi va uning uch nafar o‘rtog‘i birlashib, Piko ustidan Napoleonga qarshi ayg‘oqchilik qilayapti, degan mazmunda chaquv xati uyushtirishadi. Yosh yigit 7 yil hibsxonada saqlanadi. O‘sha yerda u bir abbat bilan birga o‘tiradi. Abbat unga barcha boyligini vasiyat qilib, zindonda vafot etadi. Napoleon taxtdan ag‘darilgach, Pikoni shunchaki ozod qilib yuborishadi.

Romandagi Grafdan farqli o‘laroq Piko hibsdan aqlli va ziyoli odam bo‘lib chiqmadi. Qasos o‘tida yonayotgan haqiqiy zolimga aylandi. O‘ziga vasiyat qilingan pullarni olgan Piko o‘zining eski do‘sti Allyuni qidirib topadi. O‘z qiyofasini o‘zgartirib, do‘stining yoniga boradi va qimmatbaho uzuk va’da qilib, hibsga olinish sababini surishtiradi. Allyu sobiq do‘stini tanimasdan chaquv xati haqidagi barcha ma’lumotlarni unga oshkor qilgan.

Piko bu gaplarni eshitib, hozirda Luppian ochib olgan qimmatbaho restoranga boradi. Pikoning sobiq qallig‘i uni ikki yil kutib, Luppianga turmushga chiqqandi. Tez orada bir xiyonatkorni pichoqlangan holda topishadi, ikkinchisi esa zaharlanadi. Restoranga o‘t ketib, Luppianning qizi badnom qilinadi. O‘g‘li esa qaroqchilar to‘dasiga qo‘shilib, uzoq yillar qamalib ketadi. Sobiq qalliq g‘amdan ado bo‘ladi, Luppianning o‘zi esa pichoqlanadi.

Bu bilan voqea yakunlanmaydi. Allyu uzukni sotib, xaridorni o‘ldiradi va uzuk hamda pullarni olib, qochib ketadi. Yo‘l-yo‘lakay Pikoning o‘lmagani va barcha xiyonatkorlardan qasos olganidan xabar topgach, Allyu do‘stining ortiga tushadi. Uni bir yerto‘laga olib kirib, xazinasi qayerda yashirilganini so‘raydi. Biroq Piko hech narsa aytmagach, uni o‘ldiradi.

Bir qator jinoyatlardan keyin Allyu Angliyaga qochib qolgan. O‘limi oldidan esa barcha qilmishlarini rohibga aytib beradi. Rohib bularning barchasini yozib olib, Fransiyaga jo‘natgan. Tarixchi Jak Pyoshe keyinchalik bu hujjatni qo‘lga kiritib, politsiya qaydnomalariga kiritib qo‘yadi. Shu tariqa bu voqea Dyumaning romaniga asos bo‘lib xizmat qildi.

Dyuma asarida jinoyatchilar hech bo‘lmasa afsuslanishga ulgurib qolgan. O‘limga esa faqat eng yirik jinoyatchilargina mahkum qilingan. Qolganlar – xiyonatkorning qiz va o‘g‘illari tirik va erkinlikda qoladi. Graf Monte Kristo ularga shafqat qiladi. Sobiq qalliq ham o‘limga mahkum qilinmaydi. Grafning o‘zi esa osiyolik malika bilan umrini davom ettiradi.

Roman ekranlashtirilishi

Muallif haqida

Fransuz yozuvchisi Aleksandr Dyuma 1802-yil 24-iyul kuni Viller-Kotre (En departamenti) shahrida dunyoga kelgan. Adabiy faoliyatini 1825-yil dramaturg sifatida boshlagan uning “Ov va muhabbat” kichik pyesasidir. 1829-yilda yaratgan “Genrix III va uning saroyi” dramasi yozuvchiga muvaffaqiyat keltirdi. Dyumaning 1831-yil “Antoni”, 1832-yil “Nel minorasi” va boshqa pyesalari romantik teatr tarixidagi muhim voqeadir. 1835-yilda Dyuma birinchi tarixiy romani “Izabella Bavarskaya”ni e’lon qildi. 19-asrning 40-yilarida ketma-ket “Uch mushketor” 1844-yil, “Yigirma yildan so’ng” 1845-yil, “Vikont de Brajelon” 1848-1850-yillar tarixiy-sarguzasht romanlari paydo bo’ldi. Trilogiya tashkil etgan bu romanlarning qahramonlari umumiy – asrdan-asrga o’tib yuradi. “Qirolicha Margo” 1845-yil, “Monsoro xonim” 1846-yil, “ Qirq besh” 1847-1848-yillar - Genrix Navarrskiy haqidagi trilogiyadir. “Graf Monte-Kristo” 1945-1846-yillar zamonaviy hayot haqidagi sarguzasht roman. Dyuma romanlari va pyesalaridan tashqari esdaliklar, yo’l ocherklari va boshqa asarlar yozgan. 1858-yil yozgan “Parijdan Astraxongacha” kitobi Rossiyaga sayohati haqidadir. Yozuvchining romanlari qiziqarli, ularda hayotga faol munosabat sezilib turadi, voqealar tez rivojlanadi, qahramonlari jasur, hushchaqchaq, topqir, qiyinchiliklarni oson bartaraf qiladi va hamisha g’olib chiqadi. Yozuvchining bir qator asarlari dunyoning turli mamlakatlarida ekranlashtirilgan. “Graf Monte-Kristo”, “Uch mushketor” romanlari o’zbek tilida nashr etilgan. “Nel minorasi” pyesasi “Ajal minorasi” nomi bilan 1972-yil o’zbek tilida sahnalashtirilgan.

Ma'lumot: O'zbekiston milliy ensiklopediyasi.

Mutolaada bo‘ling:

Toshkentning markazida Parijning 13-kvartaliga qiyoslash mumkin boʻlgan bir mahalla bor...

Oʻsha koʻchada oq tunukalar bilan oʻralgan Samarqand darvoza mahallasining ichkarisida millatimizning buyuk adibi, qahramoni Abdulla Qodiriyning hovlisi bor.

Bilasiz, bir qator koʻchalar, bogʻlar, maktablar, kutubxona, mahalla va oliy bilimgohlar uning tabarruk nomi bilan yuritiladi.

Ammo, uning uyi hali ham muzeyga aylantirilmagan, xuddi Qodiriyning oʻzidek sodda va kamtar.

Hovlida Qodiriyning ilhom avjida yozgan asarlariyu, millat gʻamida yonib, iztirobda oʻtkazgan kunlariga guvoh buyumlar saqlanadi.

Uyda meni buyuk adibimizning nevaralari yuz- koʻzlari Qodiriyga oʻxshab ketuvchi Irfon aka kutib oldilar.

Aniqrogʻi, band boʻlsalar ham ishlarini tashlab "ekskursiya" qildirishga erinmadilar.

Uy tomon kirarkanmiz Irfon aka eshikni ochib, "Mana shu eshikdan 1937 yil 31 dekabr buvamni olib chiqib ketishgan va u shu boʻyi qaytmagan. Toʻqqiz oylik qamoqdagi soʻroq-tergov, qiynoq, xoʻrlikdan soʻng u qatl ettirilgan", - deydi.

Irfon akaning aytishicha, Habibullox Qodiriy otasini otgan askar bilan uchrashganlar.

Askarda adovatlari boʻlmagan, deydi Irfon aka axir u ham oʻz vazifasini bajargan.

Ammo Abdulla Qodiriy otilgan joy esa, uning nevarasi soʻzlariga koʻra aniq emas.

Qodiriy oʻtirib ijod qilgan tut daraxtidan yasalgan tancha (sandal), qoʻl yuvgan oftoba, hujjatlar saqlangan temir sandiq, uning rafiqasi Rahbarnisa aya kelinlikda olib kelgan sarpo sandigʻi avlodlari tomonidan tabarruk xazinadek asrab qolingan.

Irfon aka Qodiriyning suratini qoʻlga olarkan, "mana bu surat bobomni 1926 yilda qamalgan vaqtlardagi suratlari. Ular "Mushtum"da bosilgan "Yigʻindi gaplar" hikoyasidagi tanqidiy mulohazalari uchun "aksilinqilobiy harakat qilganlik"da ayblanib, qamoqqa olinganlar, turli boʻhtonlar bilan sudlanganlar. Sudda oʻzlarini mardonavor himoya qilganlar. Keyin ozodlikka chiqib ham yana haqiqatparvar boʻlib, yozishda davom etganlar. Bobom qoʻrqmas va mard odam boʻlganlar", deydi.

Qoʻrqmas va mard oʻzbekning qahramoniga tegishli yoʻl chemodanlari, soyabon va garderoblarga razm solaman.

Katta garderob, shkaflar oʻsha davrdagi yozuvchilar uyushmasidan esdalik ekan. Avval yozuvchi sifatida oʻziga aʼzo qilgan tuzum keyin uni koʻkragidan otib tashlagan...

Eskizlarini Peterburgdan keltirib, oʻzlari bosh-qosh boʻlib, qurdirgan shiypon ham bugungi mustaqillik kunlarigacha yetib kelgan.

Aytishlaricha Qodiriy shu shiyponda oʻtirib ijod qilishni yoqtirgan.

Shiypondan katta xovlining bogʻlari xuddi kaftdek koʻrinadi.

Adibdan qolgan asarlar bilan birga unga tegishli barcha buyumlar ham qadrli...

Qodiriyga dastyor boʻlgan uy buyumlarini qoʻlga olib ham faxrlanadi odam, oʻzbekning shunday buyuk mard oʻgʻloni qachondir shu oftobada qoʻl yuvgan, shu kerosin lampa yorugʻida ijod qilgan...

Aytilmagan haqiqatlar...

Irfon aka otalarining Habibulloh Qodiriy suratini olib koʻzlarida yosh bilan yana tarixga qaytadi...

"1988 yil men 17 yoshda edim otamni koʻmib, uyga qaytdik. Onam menga "bolam, otangni qabrga yuzini yerga qaratib qoʻydilaringmi? Otang shuni vasiyat qilgan edi. Yerga yuztuban qarab yotsam, zora ichiga yigʻilgan dard-alamlarim zardobi ogʻzimdan chiqib ketsa, degandi, uning ichi toʻla dardu, alam edi. Oʻzi bilan koʻp gaplarni, haqiqatlarni olib ketdi, birovga aytmadi", degandilar onam..."

Irfon aka xoʻrsinadi.

"Otam koʻp haqiqatlarni aytmay oʻzlari bilan qabrga olib ketganlar. Bobom Abdulla Qodiriy "xalq dushmani" boʻlgach, otamni ham tinch qoʻyishmagan. 1945 yil 25 may kuni otamni "Xalq dushmanining oʻgʻli" sifatida olib ketishadi. Uzoq-qiynoq va soʻroqlardan keyin uni Sibirga surgun qilishadi. 1953 yil Stalin vafotidan keyin, otam ozod qilinadi. Biroq, hamon Toshkentga qaytishga ruxsat yoʻq edi. U 2 yil Qaragʻandada (Qozogʻiston) yurib, 1955 yilda 37 yoshida nihoyat uyga qaytib, oila qurgan..."

"Oʻtgan kunlar"dan ham ziyoda asar

Uy burchagidagi temir sandiqda Qodiriyning tugallanmagan asarlari saqlangan ekan.

Sandiq keyinchalik qoʻlyozmalari bilan koʻmib tashlangan.

Irfon akaning aytishicha, sandiqda Abdulla Qodiriyning nashr etilmagan "Amir Umarxonning kanizi" nomli asarining homaki varianti boʻlgan.

"Kunlardan bir kun otam, qoʻlyozmalar qay axvolda ekanligini tekshirib koʻrish maqsadida sandiqni kovlab oladi. Taqdirni qarangki, aynan oʻsha kuni uyimizga bostirib kirib, otamni qoʻlga oladilar. Otam bilan birga bobomni qoʻlyozmalarini ham olib ketishgan. Bilsangiz oʻsha vaqtlarda qogʻoz tanqis boʻlgan, shundanmi yoki boshqa sababmi otamni qiynoqlar bilan soʻroq qilishganda uning har bir soʻzlarini bobom qoʻlyozmalarining orqa boʻsh oq tarafiga qayd qilganlar. Yana soʻroq qilish chogʻida askar oʻsha qoʻlyozmalarga maxorka oʻrab chekkan va otamga ham uzatgan. Azobli bir yil davom etgan qiynoqlarda butun qoʻlyozmalar shu zayl maxorka boʻlib kul boʻlgan. Agar, birov "Abdulla Qodiriyning chop etilmagan asarini topdim," desa ishonmang. Soʻnggi qoʻlyozmalar taqdiri shunday kechgan ular saqlanib qolinmagan", deydi afsus bilan Irfon aka.

Maxorka qilib chekilgan qoʻlyozmalarda Irfon akaning aytishicha Qodiriyning yana bir durdona asari boʻlgan.

U tarixiyligi va voqealarining qiziqligi hamda bayon qilish sanʼati bilan avvalgi "Oʻtgan kunlar", "Mehrobdan chayon" asarlaridan ham ziyoda boʻlgan.

Bobom "Agar "Amir Umarxonning kanizi" asarlari bitib, eʼlon qilinsa, odamlar "Oʻtgan kunlar", "Mehrobdan chayon"ni oʻqimay qoʻyadi", degan ekanlar.

Asar haqida otam 1985 yilda "Toshkent oqshomi" gazetasida maqola chop ettirganlar.

Unda Xudoyorxonning kanizining taʼrifini eshitib, oshiq boʻlib, qoʻshin tortib borgan Xon haqida hikoya qilinadi..."

Qodiriyning soʻnggi istagi

Oʻsha mashʼum kun Julqunboyning koʻkragiga oʻq qadalgan kecha, Irfon akaning tasdigʻicha bobosi Qodiriy uni otishga shaylangan askardan soʻnggi iltijo sifatida uning tunuka idishdagi suvini soʻraydi.

Askarni hayron qoldirib, Qodiriy suvni ichmaydi. U oʻsha bir kaft suv bilan tahorat oladi va ikki rakat nafl namozini oʻqib keyin uni otaverishi mumkinligini aytadi.

Askarning aytishicha Qodiriy oʻlimdan qoʻrqmagan, kiprik ham qoqmagan.

Mardlarcha oʻlimning yuziga tik boqib halok boʻlgan. Uning oʻzi yozgan quyidagi soʻzlari naqadar haqiqatligini isbotlagandi.

"Men haqiqat yoʻlida hech qanday jazodan, qiynoqdan qoʻrqmayman, agar otmoqchi boʻlsalar koʻkragimni kerib turaman".

Qodiriy qaytmagan uyning eshiklari uni ziyorat qilib keluvchilar uchun doim ochiq.

Xonadon egalari mehmondoʻst, Qodiriydan esdalik boʻlib qolgan tabarruk buyumlarni qizgʻonmay koʻrsatishadi va ular bilan bogʻliq kichik tarixlarni erinmay soʻzlab berishadi.

Maʼnaviyat va maʼrifat tadbirlaridan zerikkan chogʻingizda, vatanparvarlik haqidagi balandparvoz gaplaringiz sayozlashganda, shu tuproq uchun jonini bergan Qodiriyni yoʻqlab qoʻying...

Manba: BBC Oʻzbek xizmati

Mutolaada bo‘ling:

t.me/e_kutubxona

Michigan universiteti professori Jozef Blotner qalamiga mansub “Uilyam Folkner biografiyasi” (1984) nomli yirik tadqiqotda adib yashab o‘tgan 64 yilning har bir kuni mayda tafsilotlarigacha bayon etilgan. Monografiyani o‘qirkanmiz, undagi voqealardan Folkner hayoti qanchalik kamtarona kechganini bilib olamiz.

1924 yil Folkner hayoti va ijodida keskin burilish yasagan yil bo‘ldi. U Nyu-Orleanda “yangi ijodkor avlodning otasi” — amerika adabiyotining yirik klassigi Shervud Anderson bilan tanishadi. Mashhur adib yosh Folkner ijodi bilan qiziqib qoladi va unga she’riyatga emas, ko‘proq prozaga e’tibor qaratishni maslahat beradi, “hech narsaga yaramaydigan” she’rlarini o‘qirkan, unga: “Siz uzoqqa borasiz. Faqat asov otni qanday jilovlash lozim bo‘lsa, sizni ham xuddi shunday jilovlamoq kerak”, deydi. Folkner “Marmardan yasalgan favn” nomli ilk she’riy to‘plami muvaffaqiyat qozonmagach, hayotda ko‘pni ko‘rgan Shervud Anderson haq ekaniga ishonch hosil qiladi va ustozi maslahatlariga ko‘ra, prozada yozishga astoydil kirishadi. Lekin u “janublikka xos g‘urur”i bois, osonlikcha yon berishni istamaydi va ustoz Andersonga garov o‘ynash taklifi bilan murojaat qiladi. Hayron bo‘lgan Anderson navqiron qalamkash shartini qabul qilishdan boshqa chora topolmaydi. Qizig‘i keyin boshlanadi. Garov hazil tariqasida unutilayozgan bir paytda Folkner o‘zining birinchi prozaik asari “Askarlik mukofoti” (1926) romanini yozib tugatadi va garovda ustozni yutgan bo‘lib chiqadi.

Birinchi romani “Askarlik mukofoti”da yozuvchi urushning dahshatli manzaralarini real yoritar ekan, undagi “qahramonlik niqobi”ni olib tashlaydi, urushni inson boshiga tushgan falokat sifatida tasvirlaydi. “Urush, aslida, bu Chikagodagi kushxonalardir. Farqi shundaki, urushda go‘sht yerga ko‘miladi”, deb yozadi u. Qahr-g‘azabga to‘la bu so‘zlar urushdan keyingi avlodning hayot maslagiga aylandi.

1930 yili “Forum” jurnalining savollariga javob berarkan, Folkner ijod yo‘li haqida shunday deydi: “Shervud Anderson ismli odamni uchratganimdan so‘ng o‘zimga: “Roman yozsam qanday bo‘larkin?... Shunda balki ishlashga ham hojat qolmas”, deya savol berdim. Aytildimi, demak, bajarish shart. “Askarlik mukofoti” yozildi. “Shovqin va g‘azab” (1929) yozildi. “Avgustdagi yog‘du” (1932) yozildi. Ro‘yxatni yana davom ettirishim mumkin: “Men o‘layotganimda” romanini 1930 yili yozdim. “Absalom, Absalom!” 1936 yili yozildi. “Qishloq” 1940 yili yozildi. “Muso, yerga tush” 1942 yil yozildi. “Rohibaga o‘qilgan motam kuyi” 1951 yili yozildi. “Shahar” 1957 yili yozildi. “Qo‘rg‘on” 1959 yili yozildi. Aytildimi, demak, yozildi”. Bu adibning hazili, albatta. U juda ko‘p ishladi, tinmasdan yozish uni holdan toydirdi. O‘zuv mashinkasi erta tong­dan yarim tungacha taqillardi. Adib butun ijodi davomida yozuvchi iste’dodining 99 foizi mehnatdan iborat bo‘lishi lozim, degan hikmatga amal qildi.

Folkner o‘z ijodida mehr-muhabbat va nafrat tuyg‘ulari bir-birini aslo inkor etmasligini isbotladi. O‘zuvchining so‘zi, ijtimoiy kelib chiqishidan qat’i nazar, barcha qatlamlarga xos bo‘lgan illatlarga qarshi qaratildi: xoh u kibru havosi baland oliy tabaqa bo‘lsin, xoh savodsiz, real dunyoni tushunmaydigan sodda dehqon bo‘lsin. Irqiy ustunlik nazariyasini qoralarkan, adib irqiy ayirmachilik fojeasini ko‘rsata oldi, amaldorlarning ikkiyuzlamachiligini, diniy xurofot, mutaasiblikni fosh etdi: “Shaharda turli avliyolar nomidagi beshta cherkov bor, lekin bolakaylar qichqirib, shodon va beg‘am o‘ynaydigan, qariyalar esa o‘tirib ularning sho‘xliklarini kuzatadigan bir parcha bo‘sh yer yo‘q... Janubimiz achchiq qismatga yo‘liqqan”, deb yozadi u.

Adib Rossiyadagi oktyabr to‘ntarishini qabul qilmadi. Bir guruh amerikalik yozuvchilar delegatsiyasi tarkibida sovet ittifoqiga borishni taklif etishgandi, u bu taklifni ham rad etdi. Keyinchalik buning sababini u quyidagicha izohlaydi: “Rossiyaning ma’naviy-ruhiy o‘zanini buzgan, Tolstoy, Dostoevskiy, Chexov ideallarini butkul unutib yuborgan, o‘z xalqiga xoinlik qilgan tuzum hukmron bo‘lgan mamlakatga bormaslikni afzal ko‘rdim”.

Yuqorida aytganimizdek, ­Folkner ijodi tinimsiz bahs-munozaralarga, shiddatli tortishuvlarga sabab bo‘lgan. Tanqidchilar fursatni boy bermay, uning har bir yangi asariga tanqi­diy (ijobiy fikrlar kamdan-kam uchrardi) munosabatini bildirishga oshiqishardi. Shunga qaramay, adib borgan sari AQShda ham, Yevropada ham tanila boshlaydi, yozuvchi degan ulug‘ nomga musharraf bo‘ladi. Biroq kambag‘allik ham o‘z ta’sirini o‘tkazardi: ­nashriyotlar to‘layotgan qalam haqi,kitoblarining sotilishidan kelib turuvchi foizlar oilani tebratishga yetmasdi. U ishlab topgan pullar esa olingan qarzlardan qutulishga arang yetardi.

Ammo o‘shanday sharoitda ­Folknerga Gollivud qiziqib qoladi. Amerika uchun Gollivud nimani anglatishi barchaga ayon. Bu Tinch okeani sohillarida, “farishtalar makoni” atalmish Los-Anjeles yaqinida qad rostlagan oddiy shaharcha emas. Gollivud — cheksiz imkoniyatlar, mislsiz muvaffaqiyatlar, ertaknamo hayot, yashin tezligida erishiladigan shuhrat timsoli.

Gollivudga qadam qo‘yganida Folknerga dabdurustdan: “Biz Sizda yorqin individuallik borligi uchun bu yerga taklif qildik, lekin ish jarayonida bu xislatingizni unutishingiz talab etiladi”, deyishadi. Bunday surbetlik, ijodga ishtiyoqni so‘ndiradigan talabni eshitib, yozuvchi o‘zini bir qadar yo‘qotib qo‘yadi. Asarlaridan biri asosida stsenariy yozishni endigina boshlaganida esa undan o‘sha paytda don­g‘i chiqqan aktrisa Jon Krouford o‘ynaydigan rolni stsenariyga kiritishni talab qilishadi. Muallif ensasi qotib: “Hikoyada ayol obrazi yo‘q-ku”, degan e’tiroziga, “Yo‘q bo‘lsa, bo‘ldirasiz”, degan qat’iy javob oladi.

Nachora, Folkner uchun pul har qachongidan ko‘ra zarur edi: otasi to‘satdan vafot etib, katta oilaning barcha g‘am-tashvishi uning zimmasiga tushgan, u to‘ng‘ich farzand, ustiga-ustak o‘zining ham oilasi bor edi. Musibat eshik qoqib kelmaydi, deb bejiz aytishmagan. Shu orada oilaning kenjasi Din aviahalokat qurboni bo‘ladi. Go‘yo bu ko‘rguliklar adib romanlaridagi fojiali voqealarni takrorlardi. Nochor ahvolga tushib qolgan oilani ham moddiy va ma’naviy ko‘maksiz qoldirib bo‘lmasdi. Shu bois, ma’lum vaqt Folkner mardikor yozuvchiga aylandi. U nima qilayot­gani, qay tarafga borayotganini yaxshi bilardi. Chunonchi, adibning kundaligida shunday achchiq va alamli satrlar bor: “Kaliforniya chegarasiga: “Bu yerga kirmoqchi bo‘lgan inson o‘z orzularini unutsin”, degan so‘zlar yozilgan taxtachali ustun o‘rnatish ­kerak”.

Nima bo‘lganda ham, yozuvchi kitobxonlar e’tiboridan qolmadi, aksiga uning shaxsiga va romanlariga qiziqish orta bordi. Dastlab, Frantsiya adibni Faxriy legion ordeni bilan taqdirladi. Vatani Amerikada ham unga munosabat ijobiy tomonga o‘zgardi. AQSh san’ati va adabiyoti instituti, Adabiyot akademiyasi ham uni faxriy a’zolikka sayladi. Keyin badiiy adabiyotda eng yaxshi roman deb topilgan “Shovqin va g‘azab” asari Milliy mukofotga sazovor bo‘ldi. 1947 yil Folkner uchun katta quvonch keltirdi: Shvetsiyaning nufuzli gazetalaridan birida muxbir bo‘lib ishlaydigan yaqin do‘sti Folknerga uni laureatlik diplomi va mo‘maygina pul kutayotgani haqidagi xushxabarni yetkazdi. Nobel qo‘mitasi e’lon qilgan rasmiy axborotda: “Hozirgi davr amerika romani rivojiga ulkan hissa qo‘shgani uchun”, degan yozuvlar bor edi. 1950 yil dekabr oyida Shvetsiya qiroli Gustav-Adolf Folknerning ko‘ksiga Nobel medalini taqib qo‘ydi. Keyin rasmiy qabul marosimi bo‘lib o‘tdi va nutq so‘zlandi. O‘sha kuni Shvetsiya Fanlar akademiyasining hashamatli zalida ishtirok etganlar Folknerning ovozi bazo‘r eshitilganidan ajablangan bo‘lsalar-da, ertasi kuni gazetalarda chop etilgan adib ma’ruzasi ularda katta taassurot qoldirganini eslashadi...

1960 yil 11 fevralda jahon axborot agentliklari Parijda sodir bo‘lgan avtomobil halokatida mashhur yozuvchi, “G‘arbning isyonkor vijdoni” Alber Kamyu vafot etgani haqida xabar tarqat­di. Kamyu bilan birga ­Folkner qalbining bir bo‘lagi ketdi. “Nuvel revyu Frans” gazetasining maxsus sonida bosilgan maktubida Folkner: “U tinim bilmay izlangan va o‘z-o‘zini so‘roqqa tutadigan qalb sohibi edi. Mashinasi daraxtga borib urilgan chog‘da ham u izlanayotgan va o‘zidan javob talab qilayotgandi, albatta. O‘sha ko‘z ochib yumguncha sodir bo‘lgan, es-hushni og‘dirgan hayratomuz lahzada u kutgan javobini topolmadimikan?”, deb yozdi.

1961 yilning 2 iyuli ham adibga yana bir zarba olib keldi. Aydaxo shtati, Ketchum shahridagi uyida mashhur adib Ernest Xeminguey olamdan bevaqt ko‘z yumdi. Folknerning qadrdon do‘sti, bir necha avlod ongida, tasavvurida adabiyot sohasida uning raqibi bo‘lib ko‘ringan Ernest Xeminguey endi unga hech qachon yarim chin, yarim hazil xatlar yuborolmasdi. Bu judolik ham uning qalbiga og‘ir botdi. O‘zuvchi kundaligida: “So‘rama jom kim uchun chalinayotir deb, u sen uchun chalinayotir”, degan yozuvni o‘qiymiz.

Bu ikki fojiali o‘lim orasida Folkner onasidan ayrildi. Onasining dafn marosimida u dabdurustdan ukasiga qarab: “Menga ham oz qoldi”, deydi.

Oxirgi yillarda Folkner deyarli yozmadi. Do‘stlariga ko‘nglidagini yashirmay: “O‘nmayapman. Agar “yonib” qolsam, albatta, mashinkaga o‘tiraman”, deydi. Demak, u ilhom qachonlardir qaytib kelishiga chin yurakdan ishongan. Ehtimol, aytmoqchi bo‘lganini aytib, yozmoqchi bo‘lganini yozib bo‘lgandir...

1962 yil 17 iyun kuni Folkner otdan yiqilib tushadi. Umurtqasida kuchli og‘riq sezsa-da, chidab yuradi. 5 iyul kuni uni kasalxonaga yotqizadilar. Odatdagidek tekshirishlar, tibbiy ko‘riklar boshlanadi. Oradan bir kun o‘tib, tush mahali adib yuragi urishdan to‘xtadi — 64 yil, 9 oy va 11 kun davom etgan matonatli umr yakun topdi.

Ispaniyalik mashhur yozuvchi Migel de Unamuno Servantes yaratgan Don-Kixot obraziga ta’rif berib: “Agar dunyoda chang-to‘zon ko‘tarilsa, andisha, vijdon, ezgu-saxovat, g‘amxo‘rlik ko‘kka sovurilsa, agar xudbinlik hissi nafsoniyat ko‘zni qamashtirsa, jaholat girdobiga tushib qolgan odamlar shaxsiy manfaat uchun bir-birining joniga qasd qilishga shay bo‘lsa Don-Kixotlarcha — tishni tishga qo‘yib ma’naviyatni, axloq-odobni, insoniy fazilatlarni saqlab qolishga, g‘alaba qozonishga, umid bilan barchasini himoya qilishga to‘g‘ri keladi”, deb yozgan edi.

Fikrimizcha, Folkner XX asrning oxirgi Don-Kixotlaridan edi. Kundaligida u: “Odam umrining boqiyligi shundaki, yengib o‘tishiga ko‘zi yetmaydigan fojialar bilan to‘qnashganda ham u baribir bu ishni uddalashga harakat qiladi”, deb yozadi.

Folkner hayotligida mashhurlikka beparvo qaragan edi. Dunyo­ga yoyilgan shuhrati haqida gap ochilganda, uning hatto g‘azabi qaynardi. Vafotidan keyingi shon-shuhrati haqida esa o‘ylamasdi ham. Adibning yagona bir orzusi bor edi: “Tasavvur qiling, umrbod unutilib, mangu uyqu pardasi ortidan yo‘q bo‘lib ketarkan, odam o‘zidan keyin biron narsa — xoh u yodda qoluvchi bir xotira, xoh surat bo‘lsin — nimadir qoldirib ketadi. Ijodkordan yozgan asarlari qoladi. Ana shu yozuvchi hayotining izi. Garchi qalamkash hayotdan ko‘z yumib, mangulikka ketganida ham, kimdir uning shu zaminda, odamlar orasida yashaganini yodga oladi”.

MUHAMMADJON XOLBEKOV

«O‘zbekiston adabiyoti va san’ati» gazetasining 2011 yil 43-sonidan olindi.

Mutolaada bo‘ling:

t.me/e_kutubxona

Elektron shaklini bu yerda yuklab oling

Taqriz 1

Ahmad A‘zamning "Soyasini yo‘qotgan odam" hikoyasi qahramoni o‘z xayollari ichida yuruvchi inson. Xayollari girdobiga shu qadar sho‘ng‘ib ketganki, real hayotdan uzilib qolgandek,go‘yo. Xayolparast insonlarning do‘sti kam bo‘ladi. Hikoya qahramonining ham do‘sti deyarli yo‘q. O‘z ichki kechinmalarini, ruhiyatidagi qarama-qarshiliklarni, hissiyotlarini bo‘lishgani, to‘kib solgani bir yupanch, bir do‘st topolmaydi.

Xayolan bunday insonni soyasi(do‘sti) yo‘q insonga qiyoslash mumkindir, ammo real hayotda-chi? Real hayotda soyasini yo‘qotgan odam ishonilishi mumkin bo‘lgan hodisa emas, lekin hikoya qahramoni hayotida bu chindan ro‘y beradi.
Endi nima bo‘larkin? Jamiyat,undagi odamlar bunday g‘ayritabiiy insonni qanday qabul qiladi? Ahmad A‘zam hikoyada shu savollarga javob izlaydi.

Ahmad A‘zam deyarli ko‘pchilik asarlarida romantik kinoyaviy unsurdan ustalik bilan foydalanadi.
Yuqorida tilga olingan hikoyada ham bu unsurdan mahorat bilan qo‘llanilganiga amin bo‘lamiz. Yozuvchi badiiy to‘qimasiga kitobxonni chindan ham ishontiradi. Aslida esa bu hayotda ro‘y berishi mumkin bo‘lmagan hodisa bo‘ladi.

Ishonilishi qiyin bo‘lgan bunday badiiy to‘qima orqali yozuvchi jamiyatda bunga bo‘lgan munosabatni ko‘rsatadi.
Bu munosabatlar ortida Ahmad A’zamning yumori va kinoyasini ko‘rishimiz mumkin. Bunday yumor Said Ahmad ijodida ham uchraydi. "Sobiq" hikoyasida buni yaqqol ko‘rishimiz mumkin.

Hikoya qahramoni soyasi bilan birga maqsadini ham yo‘qotgandek, tushunarsiz xayollarga g‘arq bo‘lgandek,go‘yo.

Tushim bo‘lganda, tushuntirib berardim. Tushunmayapman ham, tushuntirib ham berolmayman. Soyam yo‘q, lekin yashab kelyapman soyamni yo‘qotgan bo‘lsam-da...

Saidova Gulchehra

Taqriz 2

Bu hikoyani katta qiziqishlar bilan o'qidim, lekin juda ham tushuna olmadim. Turli xil fikrlarga keldim.

Ramziy ma'noda oladigan bo'lsak, soyasini yo'qotgan inson maqsadlarini yo'qotgan insondek go'yo. Maqsadini yo'qotgan inson ham shunga o'xshash ahvolga, hayollar og'ushiga tushadi. Inson o'z oldiga aniq bir maqsadlarni qo'ymog'i lozim kabi xulosaga kelish mumkin.

Shunday oladigan bo'lsak, inson qanday bo'lsa ham o'zini boricha qabul qilishi kerak, shukur qilishi kerak degan fikr keladi. Insonning nuqsoni bo'lsa ham hayotda borligiga shukr qilib yashashi kerak, odamlar ham uni boricha qabul qilishi lozim deb xulosalashimiz mumkin

Bularning hammasiga ko'p kitob o'qiganlikdan degan fikr ham mavjud hikoyada. Bu to'g'ri fikr emas deb hisoblayman. Agar fikr to'g'ri bo'lsa, boshlig'i ham xuddi shu ahvolga tushgan bo'lar edi, chunki boshlig'i ham shu kitoblarni o'qiganligini aytib o'tadi.
Yana bir xulosali joyi shundaki, bolaning qiz nuqsonini bilsa ham u bunga ko'nadi. Bu ham yaxshi.

Balkim asarda jamiyatdagi nuqsonlar tasvirlangandur, chunki jamiyat haqida ham gap ketadi hikoyada. Men shunga o'xshash ko'olab xulosalarga keldim, lekin asarning aniq g'oyasini anglay olmadim.

Nazarova Jasmina

Taqriz 3

Rostini aytsam, Ahmad A‘zamning bu hikoyasida biror ibratli voqea, g‘oyaviy fikr bo‘lmagani uchun tushunmay ancha qiynaldim. Keyinchalik, hikoyadan ramziylik qidira boshladim. Hikoyadagi ramziylik sifatida bugungi turmushdagi g‘alati holatni ko‘rishga harakat qildim. Bu holat odamlarning arzimagan narsalar tufayli o‘z oldidagi maqsadlarini unutib qo‘yib, boshqa insonlarning shaxsiy hayotiga e‘tiborli bo‘lishi emasmikan deb o‘yladim.

Hikoyadan ma‘lum bo‘ladiki, qahramonimiz soyasini yo‘qotib qo‘yishidan avval hamma unga bee‘tibor, o‘z ishlari bilan band bo‘lishadi. Ammo, arzimagan holat tufayli uning hamkasblari o‘z ishlariga mehr qo‘ygandek har kun ishiga erta kelib, kech ketishga odatlanadi. Hatto, yuqoridagi mansabdor shaxslar ham o‘z ishlari qolib, soyasi yo‘qolgan odamni ko‘rgani kelib-ketishlari kitobxonni o‘yga toldirib qo‘yadi. Eng g‘ayritabiiy holat qahramonning soyasini yo‘qolishiga uni ko‘p kitob o‘qishini sabab qilib ko‘rsatishadi.

Hikoyada biz e‘tibor berishimiz kerak bo‘lgan yana bir holat - bu muhabbat deb o‘ylayman. Hamma unga boshqacha ko‘z bilan qaraganda Mashxura ham ularga ergashmaydi. Haqiqiy sevishgan qalblargina hech qachon o‘zgarmaydi. Xoh soyasi bor bo‘lsin, xoh yo‘q...

Hikoyani qo‘limdan kelgancha tahlil qilishga harakat qildim. Barcha o‘qigan asarimizni oqlashga majbur emasmiz. Bu hikoyadan hech qanday ibrat ololmadim, asarni yozishda maqsad ko‘rmadim (balki, mag‘zini yaxshi chaqa olmagandirman).

Gulzina Ikromovna

Taqriz 4

SOYASINI YO‘QOTGAN ODAM YOKI MAQSADSIZ ODAM.

(Ahmad Azamning Soyasini yo‘qotgan odam hikoyasiga bildirlgan fikrim.)

Uyqudan turib hovliga chiqadi nimaga chiqanini yodidan chiqaradi. Doim o‘zgarishsiz holat, bir xillik.
Muallif soyasi yo‘q odam deganda maqsadi yo‘q nima ish qilishni bilmaydigan insoni nazarda tutgan.
Mirqosim aytdi-ku Heminguy, Folkiner degan Amerkalik odamni kitobini o‘qigani uchun soyasi yo‘qolgan deydi. Aslida bu yerda boshqa narsa nazarda tutilga yonimizdagi narsalar bilan cheklanib qolmasligimiz tashqi muhit bilan birgalikda nafas olish balki ularni doimiy kuzatishdan qo‘ldan chiqarmaslikimiz lozim. Yana bir narsa shu-ki Jahon adabiyoti ham o‘zligimizni anglab yetishimizda katta yo‘l.
Botir yig‘ilishda o‘z fikrini aytadi-ku bu yigitni ko‘nglida kiri yo‘q, faqat ko‘p kitob o‘qiydi deydi.
Inson maqsadsiz ham yashash mumkin, ammo o‘zi o‘ylagan narsalarga erisholmaydi.

Musurmonqul Suvonqulov

Taqriz 5

Ahmad Aʼzam asarlarining har biri hozirgi oʻzbek adabiyotining nodir asarlari xazinasidan munosib oʻrin olgan. Yozuvchi oʻz asarlarida xalq tili goʻzalliklarini mahorat bilan qoʻllagan, shuningdek, oʻzbek xalqining ijtimoiy va maʼnaviy-axloqiy hayotini haqqoniy, nihoyatda teran fikrlar asosida yoritib bergan betakror yozuvchilarimizdan biri hisoblanadi. Ahmad Aʼzam qahramonlari oʻz hayotini va atrofdagilarining hayotini, faoliyatini tahlil etadi, ularga tanqidiy kinoyaviy munosabatda boʻladi. Yozuvchi oʻzi bilan oʻzi gaplashayotgan, oʻzi bilan oʻzi kurashayotgan, fikrlayotgan, muhokama-mulohaza yuritayotgan kishilar ruhiyatidagi ziddiyatlarni koʻrsatib berish orqali chuqur psixologik tahlilga erishadi.

Ahmad Aʼzamning "Soyasini yoʻqotgan odam" hikoyasi qahramoni ham "oʻzi bilan oʻzi gaplashuvchi" qahramonlardan biri. Hikoya qahramoni soyasini yoʻqotib qoʻyadi. Aslida, jism borki, albatta, uning soyasi ham boʻladi. Yozuvchi hikoyada soyasini yoʻqotib qoʻygan qahramon sarguzashtlarini batafsil hikoya qiladi. Uning bu nuqsoni butun boshli tashkilotni oyoqqa turgʻizadi. Avvaliga qahramonning oʻzi bu mudhish voqeani anglamay yuraveradi. Nihoyat, hamkasbi Barot uni bu mudhish falokatdan xabardor qiladi. Ana shundan keyin qahramonimiz hayotidagi butun oʻzgarish va sarguzashtlar boshlanadi. U boshiga tushgan koʻrgulikni katta gʻalva ekanini anglab, avvaliga, xayolida boʻlajak voqealarni jonlantiradi. Uning xayolida kechgan voqelik kun kelib reallashadi. Kutilmaganda qahramonimiz barchaning diqqat-e'tiborini tortadi, uning soyasi yoʻqligini kazo-kazo amaldorlar ham kelib tomosha qilib ketishadi.

Hikoyaning mazmun-mohiyatiga kelsak, yozuvchi tasavvurga sigʻmaydigan illuziya yaratish orqali jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarga kinoyaviy tanqidiy nigoh tashlaydi. Deylik, byurokratizm, oʻz vaqtini, umrini behuda ishlarga sarf etayotgan kishilar, hamkasblarining qahramonimizning holatiga siyosiy tus berishlari, ahmoqona mulohazalar, fikrlash, siyosat, ijtimoiy tuzum ustidan yozuvchining ayyorona va aqlli kulgusini koʻrishimiz mumkin.

Sevara Oʻrinboyeva.

Taqriz 6

Мен бу асарда келтирган "Соя" сўзини икки ҳил маънода тушиндим, бири мақсадсиз одам ва иккинчиси ҳаммадан ажарлиб турувчи камчмчилиги кам одамдек.

Нега у ҳамкасбларидан, бошқа одамлардан ажралиб туради, нимага? Унинг дунё қараши анчайин кенг бўлганлиги учундир? Унинг дунёқараши кенглигини асардан қандай билиш мумкин эди? Дунё қараши кенглигини унинг уйидаги 4 мингдан ошиқ китоблари борлигидан ва кўп китоб ўқиганидан хаттоки уларнинг номи эсида қолмаганлигидан англаш қийин эмас эди. Демак, у ҳамма ҳамкасбларидан ажралиб туради.
Асарда позитив ва негатив фикрловчи инсонларни кўриш мумкин. Шу жойда "Дафтар Ҳошиясидаги битиклар" асаридан бир иқтибос эсимга тушди "Одам боласи электр сими эмаски, бирини мусбат бирини манфий десанг..."
Асарда "катталарга" (катта мансабда ишлайдиганларга) алоҳида эхтиром кўсатилиши ҳам такидланган.
Яна ўша даврдаги сиёсатни ҳам асар муаллифи китобхонларга кўрсата яққол олган.
Мен бу асардан шундай хулоса қилдим, яъни инсон ўзгалардан ажралиб турсагина унга этибор қаратади, унгача ҳеч ким сизга эътибор қаратмайди.

Hamidova Shahzoda

Taqriz 7

Ushbu hikoyani o'qishim jarayonida hikoyaning asosiy maqsadi nima ? Yozuvchi nimani tushuntirmoqchi , nima demoqchi ? shu savollarga javob izlash bo'ldi. Chunki bosh qahramonning ruhiy holati o'zgacharoq, nima qilayotganini , nima sababdan shu ishni qilayotganini tushunmaydi. Fikrimcha, bu inson o'zning maqsadi , yashashidan maqsadi ni unutgan yoki bilmaydi. Go'yoki Yo'lini unutgan yo'lovchiga o'xshaydi. Uning ko'zlagan marrasi yoki aniq bir maqsadi yo'qligi sababli qalbida va hayolida bo'shliqlar paydo bo'ldi. Nima uchun yashayotganini , yashashdan maqsadi nima ekanligini bilmaydi.Balki biz, hammamiz ham bilmasmiz ?! Balki muallif shuni nazarda tutgandir. Jamiyatdagi kamchiliklar ham to'xtalib o'tgan. Masalan, atrofidagilarni unga boshqacha nazarda qarashi yoki be'etibor munosabat bildirishi unda g'alati his larni paydo qiladi. Yozuvchi bu hikoyasida aynan nima demoqchiligini, qaysi g'oyani ochib bermoqchi bo'lganini to'liq tushunmadim. Biroq hikoyada biz ilg'amagan jihat va g'oya menimcha yana bor.

Abdusamatova Maftuna

Mutolaada bo‘ling:

t.me/e_kutubxona

Kitobni bu yerda yuklab oling

Taqriz 1

"Imomning maneken qizi"

Turkiya kichik qishlog‘ining imomi, uning oilasi va jonajon qizi Fotimaning taqdiri, hayot yo‘llari orqali bugungi juda ko‘p davlatlardagi vaziyatlar, ikkilanayotgan yoshlar taqdiri ifodalangan ushbu asar og‘riqli nuqtalarni yodga soladi.
Inson qanday bo‘lmasin o‘zligidan, asliyatidan voz kecha olmaydi. Qanday vaziyatda yashasa ham insoniyligini unutmasa bas. Nega Fotima chinakam botqoqqa bota olmadi? Unga nimalar qarshilik qildi? Muhit, do‘stlar, niyatidagidek hayot axir hammasi uni jirkanchga botishiga tayyor qilingandiku?! Shunchaki uni qonida asl musulmon insonning qoni oqmoqda. Xuddiki tilladek botqoq ichida ham botqoq rangiga kira olmayapti. Aslida juda ko‘p insonlarning ichida xuddi shunday ikki inson yashaydi. Ular o‘rtasida tinimsiz kurash sodir bo‘ladi. Ba'zilar xuddi Fotimadek "chap" tarafni tanlashadi. Ular ham qachondir yorug‘likka qaytishar. Lekin o‘sha yorug‘likkacha o‘talgan masofalar, yillar o‘ylantiradi meni. Yo‘qotishlar juda qadrli insonlaringiz bo‘lsa bag‘ringizni tilka-tilka qilganingiz-da keraksiz bo‘ladi. Asarda qahramonlar ko‘p. Ularni salbiy ijobiyga ajratish yaxshi emas. Har birining o‘z yo‘li, o‘z haqiqati bor. Hammasi o‘z hayoti uchun kimdandir o‘ch olmoqchi, yoki kimdir qaytmoqchi. Ammo muhimi qaytish, to oxirigacha bormasdan. Shu paytgacha asarlarda u muammo bo‘lmaganda bu voqea bo‘lmas edi, degan fikrdan yiroq bo‘lganman. Aybni izlash va ayblash oson, uni hamma ko‘ra oladi. Ammo aybga sabab aynan nima, vaziyat qandayligi ko‘p narsani ochib bera oladi.
Fotimam, nahot sen hayotni yarqiroq deb o‘ylading, nahot asl hayot doimo avaylangan holda bo‘linishini tushunmading? Sen bu dunyosi faqir, u dunyosi muhtasham bo‘lgan otangning mehrini qo‘rqoqlik deb tushunding? Onangning mehridan o‘z manfaating yo‘lida foydalanding? Ammo sen qayerda bo‘lma imomning qizi ekanligingni, Fotima ekanligingni unutmading.
Asarda juda ko‘p islomni bilmagan va tushunmagan insonlar duch kelishi mumkin bo‘lgan vaziyatlar ko‘rsatib o‘tib ketilgan: uydan qochish, aldanish, asliyatini o‘zgartish... Ammo islom qanchalar go‘zal. Agar tavba qilsang, tushunsang, anglasang sen yana qayta ulug‘lanasan.
Asarda juda ko‘p ajoyib fikrlar bor. Lekin asarni yakunlagach shu fikrlar yodimga keldi:
"Meni menda demang menda emasman,
Bir men bordir menda mendan ichkari".

Jamiyatda Fotimalar ko‘p, ammo xursand bo‘la olamizki, Yoqub imomdek otalar biz uchun chinakam Fotimalarni tarbilalay olishadi.
Barcha "maneken" lar Fotimaligiga qaytsin...

Nozima Yunusova

Taqriz 2

"Imomning Manekin qizi" asarini mutolaa qilib rosti oʻta taʼsirlanib ketmadim. Odatiy hayot tasvirlangan oddiy asar kabi qabul qildim. Lekin menga eng qiziq tuyulgani undagi Manekin soʻzi va uning nega qoʻllanilgani. "Manekin" deya yozuvchi jamiyatda oʻz fikriga ega boʻlmagan va hayotda nimaga intilish kerak u, nimadan qochish shu masalalarni bilmagan odam haqida yozgandek goʻyo. Asarning har bir qahramoni ularning ichki kechinmalariga toʻxtalish niyatim yoʻq.

Menga asar ustiga qurilgan gʻoyalar qiziqroq. Undagi ilk gʻoya inson qanchalik atrofidan iymon bilan oʻralmasin undagi yovuzlik yoʻqolib qolmaydi va u doim isyonga tayyor. Ikkinchi gʻoya esa inson uchun farzand hayotida yo mukofot, yo sinov, yo halokatdir va bu mutlaq oʻsha insoning tarbiya uchun tanlagan yoʻliga bogʻliq. Uchunchi gʻoya esa hech kim qanchalar yovuz boʻlmasin seni oʻzingni otishga majbur qilamydi oxir oqibat tepkini oʻzing bosasan va gunohlaring uchun yagona aybdor faqat oʻzingdirsan.

Asar voqealar rivoji zamonaviy hayotda ichra diniy tarbiya koʻrib oʻsgan qiz hayoti, alamlari va haqiqatlarini aks ettiradi. Insonni qanchalar cheklansa (hatto yomon narsalardan) uning uchun oʻsha cheklangan narsa shunchalar goʻzal koʻrinadi. Fotima ham "baxtini" "erkinlikdan" deb bildi va eng soʻngida xato qilganini anglab yetdi. Asar juda kuchli yozilgan deya olmayman, biroq unda mushohada chorlovchi qismlar juda koʻp. Ayni Fotima oʻxshab qolmaslik va jamiyatimizda Fotimalar yetishib chiqamasligi uchun barchamiz avvalo oʻzimizni isloh etaylik.

Odil Norboyev

Taqriz 3

"Bu dunyoni faqatgina islom qutqaradi"

Amina Shanliko‘g‘lining ko‘pgina asarlari diniy mavzuda yozilgan bo‘lsa ham, har bir asarida o‘zgacha mazmun va mohiyat aks etadi. Biz bugun muhokama qiladigan asarimiz ham o‘ziga yarasha tarbiyaviy ahamiyatga ega asar desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Yozuvchimiz bu asarida islom dinining qanchalar go‘zal, samimiy va betakror ekanligiga urg‘u bergan. Ota-onalarimiz uchun farzand tarbiya qilishda nimalarga ko‘proq e‘tibor berish kerakligi borasida xulosalar ham bayon etilgan. Va eng muhimi qiz bolalarning ota-onalariga bo‘lgan munosabatlari, hayotga bo‘lgan yengil qarashlarini to‘g‘ri yo‘nalishga o‘zgartirishda katta ahamiyatga ega.

Asar tahliliga keladigan bo‘lsak, bosh qahramonimiz Fotima o‘zining odatiy hayotidan norozi, dunyo go‘zalliklaridan bahramand bo‘lishga intilgani sabab ko‘p qiyinchiliklarni boshidan o‘tqazgan, ota-onasi o‘rtasidagi munosabatga putur yetkazgan, dunyoqarashini o‘zgartirishga intilgan va "adashgan" qiz. Lekin, shuni ham e‘tibordan chetda qoldirmaslik kerakki, agar Fotima bu yot "ko‘chalar"ni aylanib kelmaganida, u boshqa dugonalarining islomni qabul qilishiga turtki bera olarmidi?! O‘zi adashganini his qilgan bo‘lsada, uning vijdoni uyiga qaytishga yo‘l qo‘ymadi. Va nihoyat, u onasining tarbiyasi va otasining bergan bilimlari tufayli to‘g‘ri yo‘lni tanlay oldi.

Fotimaning otasi Yoqub imom masjidda imomlik qiladigan, o‘lik yuvadigan, o‘z dinini puxta egallagan, farzandlarining ham diyonatli bo‘lishi uchun jon-jahdi bilan harakat qiladigan soddadil inson. Yoqub imomning fe'l-atvoridan ko‘pchiligimiz ibrat olsak arziydi. U jahldan ko‘ra aqlni kuchli deb biladigan, har qanday vaziyatda ham jahl bilan emas, chiroyli muomala bilan masala yechimi topishga intiladigan go‘zal xulqli inson edi. Fotimaning onasi Gul xonim ham din-u diyonatli, soliha ayol. Lekin farzandi va turmush o‘rtog‘i o‘rtasidagi kelishmovchiliklarga barham beraman deb ba‘zi xatolarga yo‘l qo‘yganini ko‘rishimiz mumkin.

Hayotda qanday yashash, albatta, o‘zimizga bog‘liq. Ammo, eng muhimi xatolarimizni vaqtida anglab yetish va to‘g‘ri yo‘lga qaytishdir. Zero, har kimning o‘z oxirati bor...!
Gulzina Ikromovna

Taqriz 4

"Imomning maneken qizi" asarida 8 yoshlaridan boshlab yuragida otasiga (uning imomligiga) sovuq munosabat uyg'ongan, shu kasbi tufayli surgunlar-u sudlarni ko'rganini, odamlarning gap-so'zlarini qabul qilolmagan, begonalar so'ziga ishonib, o'z ota-onasidan kechgan, qalbi kin-u nafratga to'lgan, adashgan bir qiz, Fotima haqida o'qishingiz mumkin.
Hammasi jamiyatdagi ayrim nojoiz illat-u odamlarning tushunib-tushunmay aytgan gap-so'zlardan, hatto bolalar olamini ham bo'lib ajratishlardan (aslida imom bolasi bilan boshqa musulmonlar bolasi tarbiyasida qanday farq ham bo'lishi mumkin edi?), ayrim qoidalardan (otasi ro'mol o'ratishmagani uchungina maktabga borishiga qarshi bo'ldi, aslida ilm olishiga mone' emasdi-ku) boshlandi. Qizning otasi Yoqub imom obrazining ham bir qancha joylarda ayblari ochib ko'rsatiladi (mittigina qizini o'yindan tiyganda, o'zi qor dumaloqlab yashirganda, xuddiki bularni aybdek ko'rganlari). Shu bilan birga islom dinining jamiyatda to'g'ri talqin etilmasligi, yoshlarni yuragida e'tiqod uchun "joy qolmayotgani" ham achchiq tasvirlanadi.
Har narsada bir hikmat bor deganlariday, Fotimaning uydan ketishi va asar so'nggida qaytishidan, shunday xulosa yasaladiki, uning bolalik onggiga singdirilgan asl e'tiqod pand bermadi! U o'z iymonini boy bermadi! Noshukurlik va ko'ziga go'zal ko'ringan dunyoga quchoq ochib intilishi poyoniga yetdi. U dinsiz emasdi, Allohga ham Qur'onga ham ishonardi, lekin unga chiroyli ko'ringan dunyoni go'zalliklarini asl yuzini bilmagani uchun atrofini o'ragan axloqiy va diniy hukmlar ichida yashash unga zindonday tuyulardi. O'qirkanmiz, yozuvchining bu ota gapini uqmas, manekenlik orzusidagi qizni olamning aldamchi so'qmoqlarida "o'ynatib" kelishidan ham hikmat topamiz, nafaqat qizning o'zi bu jilvakor olamda baxtli emasligini tan oldi, balki, u sabab bir qancha qiz haq yo'liga qaytib tavbalar qilsa, boshqalari gunohlarini anglab yetadi. Yana birlari uchun esa.. "...shunday savollar borki, javobini faqatgina narigi dunyoda olishimiz mumkin..."
Islom dinimizning ahamiyati, yo'riqlarini unutmaslikni, bugungi va bundan keyingi zamonda gunohkor yoshlarni ogoh qilish, ota-onalarimizga hurmatni, izzatni aslo yo'qotmaslikni ilgari surgan ushbu asarni albatta o'qishni tavsiya qilaman.
Asardan qaydlar:
Dunyoni faqat islom qutqaradi.
Gunohning qayeridan qaytilsa ham, muhimi qaytish.
Haqiqiy musulmon bo'lish uchun yurak kerak.
Azoblaring ortib boryotgan bo'lsa, demak savobing ham ortmoqda.

Diyora Umarova

Taqriz 5

Amina Shaniko'g'li
"Imomning maneken qizi"
Bosh qahramonlar: Yoqub Imom, Fotima, Gul honim
Qahramonlar: Ahmad, O'zlem, Laylo, Bonu va boshqalar

Bu asarda qiz bola tarbiyasining nozik nuqtalari ham ko'rsatilib berilgan. Qiz bola tarbiyasida qanchalik e'tiborda bo'lish kerakligi aytilgan.

Asarda qahramonlar hissiyoti, ruhiyati juda chiroyli ko'rsatilgan.
Yoqub Imom juda ham yaxshi ota. Farzandlariga yaxshi tarbiya beradi, lekin o'zini yaxshi ota deb hisoblamaydi. Ayniqsa, uning sabriga qoyil. Qizini to'g'ri yo'lga qaytishiga ishonib, sabr qilib, kutish har kimni ham qo'lidan kelavermaydi.
Fotima (Chechak, Demet) - to'g'ri ko'p adashdi. Noto'g'ri yo'lga qadam qo'ydi, lekin bu yo'ldan qaytdi. Irodasi kuchli qiz va imonga kelgan qiz. Har kim ham yomon yo'lga kirgach, undan chiqib keta olmaydi( U esa buni uddaladi va do'stlarini ham yaxshi yo'lga chorladi) . Bu yomon yo'ldan chiqishiga otasining nasihatlari va Islom dini katta yordam qildi

Xulosa:
Hamma ham adashadi, hamma ham xato qiladi. Muhimi buni vaqtida anglash va xatolarni tuzatish.
Farzand tarbiyasida ota-onaning roli katta.
"BU DUNYONI FAQAT ISLOM QUTQARADI" Hammamiz uchun shior bo'lishga arziydigan gap. Shu gapga amal qilsak, yaxshi komil topgan inson bo'lamiz deb o'ylayman.
Nazarova Jasmina

Taqriz 6

Avvalo asarning muallifi haqida gapiradigan bölsam, muallifning asar yozish sanatiga, uning kitobxon ruhiyati bn bog'liqligini taminlab berishiga, hozirgi kunni neytral muslima sifatida yoritib berishiga, asar qahramonlari, ularning munosabatlarini uyg'un ravishda yozishilishiga etibor berganlarini alohida takiflash mn.
Asar haqida....
Asar nafaqat Fotima haqida gapiradi, balki bu asarda har bir yosh ôzi bn ôzi g'oyibona suhbatlashadi. Haa tóg'ri tushundingiz, har birimiz, (yoshlar) biz ôzimizni bir chetdan kuzatamiz. Yaqinimizdagi dóst(dugona)larni kôramiz, Tarbiya manbaalarimizni kóramiz, bizni OTA ONAlarmiz bn munosabatimizni bir tomondan kuzatamiz. Bu albatta nafaqat kitobxonni balki bu asarni ôquvchisini bir zum ôyga toldiradi.
Asar hozirgi global dunyo muammolarini kôtarmagan bôlsada, hech Kim javob berib aytmaydiki, bunga etibor bermaslik, buning "katta natijalarga" olib kelmaydi deb.
Bu asar dóstlik deb atalmish muqaddas tuyg'uni óz ôrnida ifoda ettirgan.
Haa Laylo, Bonu va boshqalarning hayotida Demetning órni, Demetning hayotida dinning ôrni, buni talim berishda kitob va OTA Onaning órni beqiyosligi ôquvchi uchun qiyin bôlmagan tilda tushuntirilgan.
Kim bôlishidan qatiy nazar ilmi, taqvosi, zakosidan ham qatiy nazar Inson doimo Allohdan Hidoyatni, va bu Nematni davomiy qilishini sôrashga odatlanishiga urgu berilgan.
Demetning Ota Onasiga keladigan bôlsak, menimcha barchasi ularning ôylaganimizdek Deb ôylashgani va juda qattiq ishonchi bu syujetda ózlariga qarshi ishlagan. Shu uchun ham "Доверяй но проверяй" iborasi ishlatilsa kk. Hayotda ham kôradigan bólsak bazi muammolar ham óta ishonuvchanligizmizdan kelib chuqqanini kórishimiz mn.
Bu asar chin manoda ""men" bilan suhbat" vazifasi bajardi desam hech qanday mubolag'a bôlmagan bôladi.
Ôqib chiqqanlar uchun alohida rahmat, kamchiliklar uchun uzr, Etiboringiz uchun rahmat.

Abdurahmon Maxkamov.

Taqriz 7

Assalomu alaykum. Ushbu yozilajak taqrizni ayni shu asar qahramonlaridan biri O'zlemning maktubidagi parcha bilan boshlamoqchiman: "Allohning salomi bilan so'zlarimni boshlayman". Ma'lumki, Bugungi kunda insoniyat oldida o'z yechimini kutayotgan bir necha muammolar bor. Shular orasida afsuski, yoshlar tarbiyasi bilan bog'liq masalalar ham barchani birder chuqur o'yga toldirmoqda. Va go'yoki, o'zgartirish, yechim topish imkonsizdek tuyulgan ushbu mavzuga aynan mana shunday tarbiyaviy-axloqiy asarlar mutolaasini keng ommalshtirish yaxshi bir natija bera olishi mumkin deb o'ylayman. Asar haqida fikr yuritar ekanman, uning kirish qismi juda ham qiziq yoki jalb etadigan bo'lmasa-da, o'quvchini bevosita mulohaza etishga va asarning so'nggisi qadar "Nega?" degan savolga javob qidirishga turtki bo'ladi oladi. Asarda badiiy qochirimlar, o'xshatmalar yoki o'quvchining fikrini tortadigan kinoyali gaplarni deyarli uchratmaymiz, lekin asarning bosh qahramoni Fotimaning vaqt o'tgan sayin chiqargan hayotiy xulosalarining va har bir masalada teran fikrlarining o'zi asarni jilolantira olgan. Ushbu asar shunday sodda va oddiy tarzda yozilganki, afsuski, biz ushbu asardagi ayrim epizodlarga hayotda ham duch kelib turamiz. Ushbu asarni mutolaa qilish jarayonida, Fotima, uning oilasi, kasbdoshlari va ish rahbarlari misolida biz bugungi kunda yo'l qo'yilayotgan xatolarni teran nigoh ila ko'rib olishimiz mumkin. Bolalik davrini ota-onalarning, jamiyatdagi insonlarning aqidasiga ko'ra, o'zining his-tuyg'ularisiz o'tkazgan insonlarning kelgusi hayoti ham muammoli va chigalliklar bilan davom etishini kuzatishimiz mumkin, boisi, ular o'sha bolalik davridayoq hayot haqida ayrim noto'g'ri xulosalarni shakllantirib bo'lishadi. Hattoki, nafaqat turk xalqida, balki ayrim musulmon davlatlarida ham diniy ulamo yoki imomlar, ularning oila a'zolari ham faqat din bo'yicha amal yuritishi, turli hayotimizdagi oddiy harakatlar ular uchun nomunosib deb hisoblanadi. Buni Imomning ba'zi xatti-harakatlari misolida ham ko'rishimiz mumkin. Bundan tashqari, ayrim yoshlarning orzusidagi hayot aynan ular o'ylagandek bo'lmasligi, ayanchlisi buni juda kech anglab yetishlari ancha og'riqli masaladir. Asarning yana bir o'ziga xosligi shundaki, juda ko'p voqealar rivoji bizga kulminatsiyadek tuyuladi, ammo biz kutmagan holat yuzaga keladi. Albatta, shu bilan birga asarga juda ajoyib xotima ham yasalgan, ya'nikim, biz kutmagan va boshqa kitoblardagidek emas, o'zgacha tarzda. Bir so'z bilan aytganda, ushbu asar orqali nafaqat mening, balki ko'plab kitobxonlarning ham Omina Shenliko'g'lining ijodiga va
uning asarlariga qiziqishi ortishi tabiiy deb o'ylayman.

Davomli mutolaalar tilab qolaman😊
Raxmiddinova Tursunoy.

Taqriz 8

Amina Shanklio'g'lining "Imomning maniken qizi" asari bugun butun islom jamiyatining asosiy muammolarini bir necha taqdirlar misolida yoritib bera olgan. Bugun nafaqat Turkiyada, balki butun musulmonlar olamida bu kabi muammolar bo'y ko'rsatib turibdi. Ehtimolki, o'zini "zamonaviy" jamiyat hisoblaydiganlar uchun bu u qadar katta muammo emasdir. Lekin qalbida zarracha iymoni bor insonlar uchun bu chinakam fojiadir.
Asar ko'pchiligimizning yuziga oyna tutgandir, ehtimol. Biz ham zinoni oddiygina "munosabat" sanaydigan, gunohdan hayo qilmaydigan, hayo qilganlarni "eskicha" ataydigan tuzum odamlarimiz. Hattoki ko'pchilik "Qur'on o'qish"ni "eskicha o'rganish" deb ataydi. Sizlarda qanday bilmadim, ammo bizda deyarli barcha shunday ataydi, afsuski... Bizda ham dinga qarilikda bekorchilikdan shug'ullanadigan yumushdek qaraladi. Endi aytingchi qay birimiz o'sha qarilikka yeta olamiz? Qay birimiz tavba qilishgayu Allohga qaytishga ulgiramiz? Hech kim bunga javob bera olmaydi.
Fotima juda baxtli qiz. Uning har qanday paytda yonida bo'ladigan otasi bor. Qanday gunoh qilsa ham Alloh kechirimli ekaniga ishontiradigan, inson xatolardan holi emasligini anglay oladigan va anglata oladigan padari buzrukvori bor. Qalbiga yoshligidan ilm urug'ini sochib, uning mevasini sabr bilan kuta oladigan pushti panohi bor. Qanday ham baxtli Fotima...
Asar "Aldangan Ayselning taqdiri"ni eslatdi. Ikkisida ham islomiy oilaning dindan uzoqlashgan qizlari tasvirlangan.
Yakun esa ajoyib. Hamma asar ham yaxshilik bilan tugamasligi mumkin. Lekin yaxshilik bilan tugagan asarlar baribir yaxshi. "Imomning maniken qizi" ham oxir-oqibat o'quvchi kutgan xulosaga keldi. Oilasiga qaytdi, Allohga qaytdi. Har bir musulmon shunday kech bo'lmasidan, qalbi butunlay muxrlanmasidan, tavbasi qabul bo'lmay qolishidan avval Allohga qaytsin.

Madina

Taqriz 9

Mashhur turk yozuvchisi Amina Shanlikoʻgʻli qalamiga mansub "Imomning maniken qizi" asari bugungi kundagi koʻz ilgʻamas,ammo jamiyatga juda katta xavf yetkazuvchi illatlar qoralangan asardir. Asarning mavzusi ham juda dolzarb. Asarni oʻqigan kitobxon Fotimaning hayotida yuz bergan voqealardan tegishli xulosa chiqaradi ,imom Yoqubning sabrliligi,iymoni mustahkamligiga qoyil qoladi.Asardagi har bir hikoyaga epigraf qoʻyilishi ham yozuvchining badiiy idroki naqadar keng ekanligidan dalolat beradi. Asardagi obrazlar talqiniga toʻxtaladigan boʻlsak,asarning bosh qahramonlaridan biri Fotimadir. Toʻgʻri,u hayotida koʻp xatolarga yoʻl qoʻydi .Umuman olganda, bu yerda ota-onaning va atrofidagi kishilarningham aybi bor.
"Biz unga eski idishda gul tutdik,oʻzgalar esa unga billiur qadahda zahar berishdi"–deb oʻz aybini tan olgan edi imom Yoqub.

Marhabo

Taqriz 10

Qiziq imomning qizi ham maniken bo‘la oladimi yoki insonlarni ularni hayot tarziga qarab baholash (u imomning qizi to‘p o‘ynamasligi kerak) bizlarning burchimiz emas. Bu fikrlar yosh bolalikda bolaning oldida aytilgan bo‘lsa uning miyasiga singib bir umr uni miyasini zaharlanishiga sabab bo‘lsa bo‘ladiki uni oldinga olg‘a intilishiga sabab bo‘lmaydi. Fotimaning qiyofasida yozguvchi hozirgi zamon qiyofasini yaqqol ochib bergan chamamda. Yoqub imom ham o‘z fikrlarida biz farzandlarni qo‘rqitib o‘rgatdik sevdirib emas qabilidagi gaplarni takidlab o‘tgani bejiz emas albatta. Fotimani ( zero u o‘qimishli, dunyo qarashi keng bo‘lsada )o‘zgarishiga sabab bo‘lgan narsalar uning atrof muhiti, o‘z qalbini dunyoga qarshi chiqa olmaganligi desam mubolag‘a bo‘lmas chamamda . U shu hayotda yashadi ham uni ko‘rdi ham lekin o‘zi orzu qilgan hayotni topdimikan?yo‘q afsuski bu hayot unga dars bo‘ldi . Mening bu asardan chiqargan xulosam shuki muallif hozirgi kun yoshlarining arzimagan hoyu havasga intilib qilayotgan hatti harakatlariyu, insonlarning o‘z aql idrokini to‘gri yo‘lga yo‘naltirmay bekorchi narsalarga sarflayotgani ifodalangan. Har kim qilayotgan niyatiga yarashasini oladi bu hayotda . Asosiysi islom din hech qachon insonni qalbini bo‘sh qoldirmaydi uni ezgulikka chaqiradi. Boshqa qahramonlarni ham hayotiy haqiqatlarni yuzaga chiqarganlar desak xato bo‘lmaydi . Zeroki odamlar zamonni o‘zgartiradi zamon odamni emas.

A.N.

Taqriz 11

Ushbu mo'jaz va betaktor asar bilan tanishar ekanman qalbimda ajib hislar uyg'ondi... Sababi asar qahramonlaridan o'zimni qidirdim. Bu asarda bizni, ya'niki bugungi yosh avlodni aldab qo'yayotgan bugungi "zamonaviy" hayot tarzi aynan bizni indamay chetlab o'tishi mumkinmi deb oʻylash lozim. Albatta yoʻq, istasak-istamasak biz bu turmush tarzining bir qismimiz.
Fotima kabi qalbida asl imoni bo'y cho'zolmay, ushbu "zamona"ga evrilib ketayotgan gʻarib eʼtiqodlilar ayniqsa bugunda koʻp uchrayotgandek... Asarda shunday oʻrinlar borki " Eh Fotima..." degim keldi.. Ammo dinni biroz torroq anglatgan imom otaning ham bunda aybi bor, albatta u xatosini anglab yetdi. Oʻylab qoldim, menda ham shunday vaziyatlar boʻladi: goʻyo imomning qorni olib yashirgani va buni hech kim ko'rmasligini istagani kabi- baʼzi harakatlar goʻyoki gʻururimnimi, eʼtiqodimnimi tushurib qoʻyadigandek.. Ammo bu dinimizni yaxshi anglay olmaganimiz, Rasulalloh (s.a.v) buyurganlaridek - qiyinlashtirmanglar, osonlashtiringlar- koʻrsatmalariga amal qilolmayotganimiz deb bilaman. Balki shundanmi oʻsib kelayotgan avlodga dinimiz muhabbatini singdira olmayapmiz, uni toʻliq talqin qila olmayapmiz. Fotima kabi qalbi yoshlikdan qaynagan avlodlarimiz dinni qafas kabi bilmoqdalar ehtimol. Rang-barang "tuzoqlar" esa ularni yoshlik bahorini oson zabt etmoqda.
Ammo shuni ham angladimki, farzandga berilgan islomiy tarbiya albatta bir kun boʻy koʻrsatadi, ertami-kechmi uning samarasi bilinmay qolmaydi, ayniqsa imom ota aytganlaridek olingan ilmlar qachondir baribir asqatadi!
Asardan olgan yana bir xulosam shu boʻldiki, Allohning har bir ishida albatta hikmat zohirdir! Balkim Fotima shunday yoʻlga kirishida ham uning uchun katta yaxshilik bo'lgandir: uning bu olamga kirishi unda xarob boʻlib borayotgan Bonu, Laylo kabi qizlarning qay bir miqdorda toʻgʻri yoʻlni topishiga turtki boʻlgan boʻlsa, uning oʻzi uchun dini va uning farzlari naqadar ahamiyatli va muqaddas ekanligi, ayolning baxti "zamonaviy" hayot ko'rsatayotgan bejirim narsalarda emas balki ayolning qadr-u qimmatini naqadar baland tutgan, uni oʻz eʼzoziga koʻra muqaddas etgan Islomida ekanligini anglab yetdi... Beixtiyor Subhanalloh deyman...

Asar shunisi bilan oʻqishliki biz- har birimiz albatta bunday yoʻlga kirib chiqishimiz shart emaski, biz uchun tayyor "koʻrsatma" boʻlgan bu asardan kerakli xulosalarni chiqaraylik, oʻzimizga boqaylik, oʻzligimizdan ayrilib qolmaylik va Bonu, Laylo kabi adashganlarni chetga itarmaylik, ularni ham qalbida miltillagan iymoni bordir, biz unga ziyo ulashaylik, bir-birimizni aynan sabrga, taqvoga chaqiraylik..!
Ayblarimizdan endi ortga yoʻl yoʻq demaylik, Fotima kabi ortga - toʻgʻri yoʻlga qaytaylik, Allohning Gʻofur sifatiga iymon keltiraylik aziz birodarlarim...
Shuni ham ta'kidlamoqchimanki Omina Shanliko'g'luning bu kabi asarlari men uchun qadrli ham foydali boʻlib borayapti deb oʻylayman.

𝓡𝓪𝓱𝓶𝓲𝓷𝓰 𝓲𝓼𝓽𝓪𝓫 𝓡𝓪𝓱𝓶𝓸𝓷𝓲𝓶 𝓶𝓪𝓱𝔃𝓾𝓷𝓶𝓪𝓷 𝓱𝓾𝔃𝓾𝓻𝓲𝓷𝓰𝓭𝓪
𝓛𝓾𝓽𝓯𝓲𝓷𝓰 𝓲𝓵𝓪 𝓺𝓪𝓫𝓾𝓵 𝓮𝓽, 𝓸𝓳𝓲𝔃𝓪𝓷𝓰𝓷𝓲 𝓼𝓮𝓷 𝓺𝓾𝓿𝓶𝓪.
𝓞𝓽𝓪𝓼𝓱𝓵𝓪𝓻 𝓸𝓻𝓪𝓼𝓲𝓭𝓪 𝔂𝓸𝓷𝓲𝓫 𝓫𝓸ʻ𝓵𝓭𝓲𝓶, 𝓐𝓵𝓵𝓸𝓱𝓲𝓶,
𝓚𝓾𝓵𝓲𝓶𝓷𝓲 𝓪𝓼𝓻𝓪 𝓮𝓷𝓭𝓲, 𝔂𝓮𝓵𝓵𝓪𝓻𝓲𝓷𝓰𝓰𝓪 𝓼𝓸𝓿𝓾𝓻𝓶𝓪.

Fotima

Taqriz 12

Bolalik - inson hayotining beg'ubor, g'am tashvishsiz va o'yin-kulgularga boy davri. Shunday shirin davrini tinimsiz surgunlar va qashshoq hayot tarzi, bilimsiz jamiyat uning nozik yeklasiga yuklagan "ma'suliyat" bilan yashagan imom qizi Fotima haqida so'zlovchi roman.
"- Qo'g'irchoq o'ynash gunohmidi? Arqonda sakrashim,to'p o'ynashim gunohmidi? Imom qizining Allohi boshqayu, boshqa bolalarning Allohi boshqami? " shunday savollar bilan bolaning ichida g'azab va isyon quloch yozdi. Islom dini bilimlaridan xabardor, muqaddas kitobni yod olgan imomdek bilimli inson ham farzandining g'azabga to'la isyoni qarshisida ojiz qoldi. Axir imom ham oddiy banda emasmi? Uning ham bilib - bilimay gunoh qilishi mumkin emasmi? Nima uchun jamiyat imom qiziga bunchalik katta "ma'suliyat" yuklaydi?
Aslida farzandlar uchun ota-onasining har bir to'g'ri qilingan nasihatini nazariy bilim dib olsek, hayotimiz davomidagi turli sinovlar biz uchun amaliyotdir. Ana shu amaliyotlarimiz davomida hayot bizga ota-onamiz so'zlarini to'g'ri ekanligini isbotlab beradi. Olovga borma kuyasan gapi bilan bola baribir olovni ushlab kuyishni his qilmaguncha olovning havfli ekanligini bilolmaydi. Fotima ham hayotda turli odamlar bilan tanishib, turli voqealarga guvoh bo'lmagunicha otasining nasihatlarini tushunib yetmadi.
Bir kun oldimizdan chiqqan bir ko'prikdan o'tamizu barcha qilgan gunohlarimizu xatolarimiz ortda qoladigandek. Lekin bu ko'prik shunchalar ingichkaki undan o'ta olishimizga ko'zimiz yetmaydi va yana orqaga qaytib gunohlarimiz ko'paytirishda davom etamiz. Ammo bir kun biz kabi bir inson bu ko'prikdan o'tib olganini va yaxshi hayotda yashayotganini ko'ramiz. Shunda bizda ishinch paydo bo'ladi. Demak bu ilojsiz emas va buni biz ham uddalashimiz mumkin. Shunday namuna bo'la oladigan do'st ham aslida Allohning bizga bergan eng buyuk ne'matidir.
Bu romandagi tarbiya masalasi, ota-ona va farzand o'tasidagi munosabatlar, jamiyatning din va e'tiqodga bo'lgan munosabati, yo'ldan adashgan turli qizlarning qismati insonni o'ylantirib qo'yadi. Qalbida Alloh nomi va iymon nuri bo'lgan inson ertami kechmi albatta to'g'ri yo'lni topib oladi. Barchaga bu romanni o'qishni tavsiya qilaman.

T. Nilufar

Taqriz 13

Bu asarni oʻqishim davomida men juda katta hayotiy falsafafiy tushunchalarni tushundim yana hayotda farzand tarbiyasining muhimligi insonning kiprikka uncha berilmasligi yaʼni Fotima misolida.Asarning boshida eslasangiz kerak Fotima oʻsha nogiron bolaga juda ham befarosatlik bilan muomala qiladi asar davomida yana shuni tushunib yetdimki bu noshukurlikdir. Fotimalar masjidda yashaydilar. Chunki Yoqub imom oddiy oʻlik yuvuvchi boʻlib masjidda ishlar edi.Koʻrganingizdek otasi yoqub imom masjidda ishlab oilasini boqaman deb yurganida, Fotima nima qildi qayoqdagi Betush xolasining gapiga kirib oʻzga yurtlarda sarson-sargardon boʻldi ammo oxirida Fotima buni tushunib yetdi.
Asarning yana bir maʼnosi shunda ki ayollarning jamiyatdagi oʻz oʻrnini topishda maʼnaviy jihatdan ilmli boʻlishlari zarur deb asarda aytiladi.

Asarda xulosam shuki hamma yerda boʻlganidek bu yerda ham albatta noshukurlik bor togʻri noshukurlik hamma yerda boʻlmaydi shukurli insonlar ham bor ammo asarda yaqqol bu tushunchalar aniq koʻrsatib berilgan.

O. Xudoshukur

Taqriz 14

Hayot boʻlsa gar ota-onangiz,
Mehringiz poyiga poyondoz qiling,
Ardoqlang ul aziz, munis zotlarni,
Oʻtirgan oʻrnini joynamoz biling.

Inson bu hayotga kelar ekan, yagona Vatanning, yagona ota-onaning farzandi boʻlib tugʻiladi. Inson qayerda tugʻilishini oʻzi belgilay olmaganligi kabi, kimning farzandi boʻlib dunyoga kelishini ham avvaldan tanlay olmaydi. Kindik qonimiz toʻkilgan tuproqni qayerda joylashganidan qat'iy nazar u yer bizning jon Vatanimiz, ota-onamiz ham xuddi shunday kasbidan, ma'lumotidan, ijtimoiy kelib chiqishidan qatʼiy nazar biz uchun moʻtabar va ulugʻ zotlardir. Bu dunyoda har bir munosabatlar ma'lum bir manfaatlar ustiga quriladi, faqatgina ota-onamiz bizga bergan beminnat mehridan boʻlak.

Afsuski, bugungi kunda oramizda ota-onasini qadriga yetmaydigan farzandlarning uchrab turganligi achinarli hol.
Amina Shanlikoʻgʻlining "Imomning maneken qizi" deb nomlangan asari ham xuddi yuqorida aytib oʻtilganidek, beminnat mehribonlarini qadriga yetmagan, hoyu-havaslar ortidan chopib, oʻz e'tiqodiga va qarashlariga mutlaqo zid keladigan yoʻlni tanlagan bir qiz haqida. Otasi Yoqub imom boʻlsa, uni bu yoʻldan qaytarishga qanchalik urinmasin, qizi shunchalik bu zulmatga talpindi. Asarning oʻquvchi ongida muhrlanib qoladigan "ota" obrazi juda ham mukammal tasvirlangan. Imom Yoqub shu qadar yaxshi insonki, asarni oʻqish davomida bunga qayta-qayta guvoh boʻldim. Asarni oʻqir ekanman, bir necha kun davomida xuddi oʻzimni voqealar ta'sirida yashayotgandek his qildim.
Fotimani yoʻldan adashishi, uydan ketib qolishi, manekenlik qilishi, oʻziga mutloq oʻxshamagan, ammo ularga oʻxshashni orzu qilgan dugonalari va soʻnggida bu zulmatga toʻla hayot u uchun emasligini anglab yetishigacha boʻlgan voqealarni oʻqib ham tushunishimiz mumkinki, yozuvchi oʻtkir qalam sohibasi ekan. Voqealarni shunday mahorat bilan tasvirlaganki, asarni oʻqigan har bir kitobxon asardan oʻzi uchun kerakli ibratni oladi, desam aslo mubolagʻa qilmagan boʻlaman.
Asar qahramoni Fotima ota-onasini koʻp azobga qoʻydi, ularning mehriga loyiq javob qaytara olmadi. Lekin, uning yoshligida olgan bilimlari, e'tiqodi va ota-onasining unga bergan tarbiyasi tufayli u mana shunday qoʻrqinchli jar yoqasidan qaytdi. Uni zulmatdan ziyo sari yetaklagan kuch ham aynan mana shu e'tiqodi emasmi? Hattoki, bir oʻzini emas, dugonalarini ham ana shu jarlikdan olib chiqishni uddaladi, ularga ham asli bu "zamonaviy"lik yaxshilikka olib kelmasligini, bunday hayotning oxiri azob-uqubatga yetaklashini, ularni bir kun kelib tubi yoʻq jarlikka uloqtirishini tushuntirib bera oldi va oʻzining e'tiqodini ham yana bir karra mustahkamlashga erishdi. Va bu uni ota-onasini oldiga qaytib, tutgan yoʻli xato ekanligini anglashiga turtki boʻldi. Asar soʻnggi juda yoqdi. Xatolaridan kerakli xulosa chiqarib, oʻz uyiga qaytgan qizning keyingi taqdiri albatta yaxshiliklarga, ezguliklarga boy boʻlganligiga ishonaman.

Sevara Oʻrinboyeva

Taqriz 15

Shunday savollar bor-ki, javobini faqat narigi dunyoda olishingiz mumkin...
Amina Shenlikòģlu asarlarini har bir kitobxon òqishi kerak deb òylayman. Ayniqsa, yoshlarimiz.

Bugungi tanishadigan asarimiz - ,, Imomning maneken qizi '' asari. Bu asarning nomi kópchilikni savolga toldirishi tabiiy hol. Nega deganda kópchilikda Imomning qizini orzusimikin ? Imom qizini maneken qiladimikin yoki shunga óxshash savollar berishi mumkin. Axir Imom bilan maneken ajoyib bir - biridan uzoq sòz-da.
Asar Yoqub imomning oilasi, uning kun kechirishgagina pul topa oladigan, hayotidan noliydigan qizining har doimgi nolishidan boshlanadi. Fotima uyidagi har bir narsadan noliydi, onasiga eringizga ayting (bu qanday gap bòldi ekan, òz otasini bunday chaqirish ) qoshninikiga chiqmasligimni xohlasa, uyda sharoit qilib qóysin televizor olib bersin, deb noliydi. Ammo Yoqub imom farzandlariga qòlidan kelgancha yordam beradi. Ularga qattiq gapirmaydi. Fotima juda kóp kitob òqigan qiz, dindan xabari bor butun boshli Qur'onni tugatgan qiz lekin ...

Bu asarni òqib òyga tolamiz. Bularni hammasiga kim sababchi? Otamikin - qiziga doim yaxshi gapirib uni kòngliga qaragan , Allohga qizi uchun duo qilgan. Yoki onamikin - Eri tarafida bòlib qizini erkalatsinmi, yoki qizi tarafida bólib eridan , hayotidan ranjisinmi? Yoki qizimikin - barcha qatori tóla tókis yashashni orzu qilgan. Uyidagi sharoiti zòr bòlishini xohlagan , boshqa qizlar qatori kiyinishni xohlaganmikin. Yoki zamonmikin aybdor ? Bunday òylar bilan kitobni qanday tugatganimizni bilmaymiz ham.

Xulosa órnida aytishimiz mumkinki. Din hech qachon yomonlikka chaqirmaydi. Ota- onamiz bolam yomon bòlsin demaydi, yomonlik tilamaydi. Har birimiz sabrli bòlishga va yor-u dòstlarimiz , yaqinlarimizni ichlarini oģritmaslikka harakat qilishimiz kerak. Balki ularni bugun ohirgi kunidir, balki ularni ertaga topa olmasmiz. Shuning uchun azizlar borini borida qadriga yetaylik.

Klub a'zosi

Taqriz 16

Таькик бу- тарбия эмас!
Муаллиф - Омина Шенликугли 1953 йилда Туркиянинг Гиресун вилоятида тугилган.Ёзувчининг асарларида унинг диний билим ва карашлари маьлум маьнода уз аксини топган.Омина Шеникугли ёшлик чогларида дунёвий билимларини чукур урганиш билан бирга христианлик дини ва " Инжил" ни хам чукур урганади.Диний олим ва журналист Ражаб Узкан билан турмуш кургандан сунг, унинг яратган асарларида исломий тамойиллар ва исломий маданият рухи сезила бошлади." Имомнинг маникен кизи" асари хам ана шундай диний,ахлокий- тарбия йуналишидаги асарлар сарасига киради.Асарда замонавий дунёни ёшлар наздида идеаллаштириш натижасида, куплаб турк оилаларда ота- она ва фарзандлар уртасида чексиз жарликни пайдо булиши очиб берилади.Асар бош кахрамони масжид имоми- Ёкубнинг образи виждон, ор- номуси ва иймони, сабру матонати мустахкам , мехрибон - рахмдил ота киёфасида гавдаланади.Ха айтганча, айтиш жоизки, " Пайгамбарлар тарихи" китобида берилган Юсуфнинг отаси Якубдан бош кахрамоннинг феьл- атворини яратишда менимча, наьмуна килиб олинган.Унинг кизи Фотима образида эса, яьни асар якунрогида , атрофидаги чиркин фахш ва зино мухитида яшаётган ва диний карашлари шаклланмаган ёки дахрий дугоналарини исломга- нур сари етаклаш жараёнида, ислом дининг таргиботчиси ва асосчиси Мухаммад(с.а.в)нинг кизи Фотима онамизни гуёки гоявий жихатдан чизгиларини бергандек туюлди.Асардаги гоя жуда зур уйлаб топилган ва куплаб оддий оилаларнинг огрикли нукталари: ота- онанинг вояга етиш ёшидаги узгарувчан , фикрлари таркок фарзандлар тарбиясидаги оксаш ва ожизлиги ажойиб махорат билан ёзилган.Тугрисини айтсам, бу асардаги куплаб кахрамонларнинг такдирига жуда- жуда ачиндим.Мисол учун:Имомнинг гарчи узи наьмунали мусулмон була туриб, кизи- Фотимани тарбиясида ожизлиги ; Фотимани эса ёшлигидаги исломий тарбияни такик деб , тушиниши окибатида диндан совиши ва узини саробга ботган хаётга отиши;
Бону- мукаммал оилавий мухитнинг бузилиши натижасида, хаёт кийинчиликларида адашган усмир, кейинчалик жинсини узгартириб сунг эса , тана дузахида ёнаётган инсон киёфасида .....Бурчин, Лайло, Нежла умуман бундай образни куплаб келтириш мумкин, яьни барчаси тугри хаёт тамойилларидан, ёшликнинг уткинчи хавасларини деб- адашганлар дейиш мумкин.Асарда ота- онага исён, фахш- зино , кибр, мол- дунё йулидаги разолатлар кораланса, рахмдиллик , сабр, матонат, фарзандга мухаббат, гамхурлик ва исломий маданият ва диний тушунчалар улугланади.
Асардаги энг кулминацион нукта: Фотиманинг виждон ва иймон узлигини топиб, уйга кайтиш вокеаси булди.Яна бир нарсани таькидлаш керакки, ёзувчи асарнинг бошидан энг охирги сатрларигача , китобхонга кизикарли турли- хил вокеа саргузаштларни бера олганида деб- уйлайман.Баьзи асарларда вокелик сустликдан - кулминацияга караб кетади, баьзиларида эса, бир хиллик : китобхон олдиндан тахмин килган вокеада якунланади.Бу асарда эса, умуман бошкача- вокеалар ривожи тушиб- чикади ва энг ёккан кутилмаган узгариш кисми Фотима уйга кайтганда , уз отасининг жанозасидан чикиши.Мен уйладимки- тамом!Йук , якунда хам ёзувчи одатийликдан чекина олган узгариш билан якунлан, худдики кечки дастурхонга аввал суюк таом ичасану, узингни унчалик туймагандек хис киласан-у, аммо бирдан дастурхонга байрам торти улашилгандек, булди- мен учун, яьни имомнинг дусти Фотимага отаси аслида тирик эканлигини айтиши булди.

Иктибос
Рахминг истаб Рахмоним махзунман хузурингда Лутфингила кабул эт, ожизангни сен кувма.

Абдуназарова Севара Сухбатиллаевна.

Mutolaada bo‘ling:

https://t.me/e_kutubxona

Hikoyani bu yerda onlayn o‘qing

Taqriz 1

Muhabbat !
Bu ko‘hna dard, bu ko‘hna tuyg‘u...

Muhabbat sharobini totib ko‘rgan borki, bu tuyg‘uning samimiy, go‘zal, yuraklarni simobdek qaltiratadigan o‘ziga xos hissiyotlar chashmasi ekanligini yaxshi tushunadi. Bugungi muhokama qilinadigan hikoyamiz ham qaysidir ma‘noda muhabbatning takrorlanmas lahzalarini yodga soladi.

Hikoyamiz qahramonlari ikki ma‘shuq va bir ma‘shuqa. Bu tuyg‘uni biz erish deya olmaymiz. Aksariyat sevishgan qalblarda shu kabi "sevgi uchburchagi" paydo bo‘ladi. Ammo, ma‘shuqaning ko‘ngli kimda ekanligi aniq bo‘lsa, murosaga hojat yo‘q...

Hikoyamizning eng samimiy nuqtasi deb ikki ma‘shuqning Hazrat Navoiy g‘azallari orqali bo‘lgan bahs-munozara desak adashmagan bo‘lamiz. Ayni shu lahzalarda ular o‘rtasidagi sodda raqobat ko‘zga tashlanadi. Umuman olganda, yigit (ismi keltirilmagan) Janobni o‘ziga raqib deb bilmas edi. Chunki, uni o‘zi bir ishni mustaqil qila olmaydigan, doim kimnidir do‘stiga o‘ralashib yuradigan, dovdir "navoiyshunos" deb hisoblardi...

Hikoyamizning biz bilgan yana bir nuqtasi bu o‘tgan asr mobaynidagi adolatsizlikning ochiq yoritib berilgani desak adashmaymiz. Ming afsuski, yaqin o‘tmishda ajdodlarimiz meroslari ustida chuqur izlanish olib borish juda qaltis ish hisoblangan. Shunga qaramay, Janobning Hazrat Navoiy ijodiga bo‘lgan muhabbati uni bu yo‘ldan qaytmaslikka undadi. Ming afsuski, muhitning adolatsizligi sabab xayrli ish nihosiga yetmadi, va qahramonning boshiga kulfatlar keltirdi...

Ehtimol, o‘sha paytlarda bunday ijodga bo‘lgan muhabbat qadrlanmagandir, ammo, bugungi kunda har bir yosh-u qari, har bir Alisher Navoiy avlodi bo‘lgan shaxs qahramonimizdan ibrat olsa arziydi.

@gulzina_Ikromovna

Taqriz 2
Jonga yo‘q ko‘nglimdin-u , ko‘nglimga yoq jondin xabar
Alisher Navoiy

Erkin A‘zamning ushbu ‘‘Navoiyni o‘qigan bolalar‘‘ asarida ulug‘ shoir va uning ma‘naviy me‘rosini o‘rganishga bel bog‘lagan iste‘dod egasining fojiaviy yakun topgan taqdiri tasvirlangan .
Asarda uch insonning his -tuyg‘ulari ochib berilgan . Bular : Malika , Janob , ismi noma‘lum yigit . Janob Alisher Navoiy ijodi uning asliyatini o‘rganishga kirishgan hazrati inson edi .
Asar yangi yil kunidagi bayramdan va uning so‘ngidagi ikki yigitning Malika uchun ko‘rsatgan jonbozliklaridan boshlanganidan bilishimiz ham mumkinki bu qiz ikki yigit uchun aziz va mukarramdir . Asar mazmunidan bu uch qahramonnning kursdoshlar ekanligi bilinib turibdi.
Malika ro‘yxushlik bildirgan yigitning ismi keltirilmaganligining o‘ziga xos sababini o‘z nuqtayi nazarimdan kelib chiqqan holda quyidagicha izohlamoqchiman: Asarda Malika - yori aziz , Janob - oshiq , ismi noma‘lum yigit - raqib kabi ramziy obrazlarda tasvirlangan. Nomi berilmagan yigit ishq bobida Janobga ag‘yor, raqib hisoblanadi . Mumtoz adabiyotda, g‘azallarda raqibning shaxsiyati , uning tuyg‘ulari haqida fikr yuritilmaydi. Yor o‘zga oshiqqa dil bergach Janob ul zot tanlagan yo‘ldan yurmoqlikni tanlab yorsiz yolg‘iz yashamoqni ixtiyor etdi. Uning fojiasi aeroportda Samarqandga ketolmay samolyotdan qolib ketishidan boshlandi. Asarning aynan mana shu o‘rnida ilm - u donish sohibi bo‘lgan insonlarga nisbatan bee‘tiborlik, homiylik qilmaslik , ko‘mak bermaganliklari ayon bo‘ladi .
Janob oxir bu qayg‘u-alamlardan azaliy va pok hayot tomon yo‘l oladi.

Mahliyo

Taqriz 3

Bu asar qisqa bo'lsada, mazmunan hayotiylik va falsafaga boydir.
Har bir kishi bu olamni òz qarichi bilan òlchaydi. Shunga monand men ham bu asar haqidagi taassurotimni bayon etaman:
(voqealar rivoji hammaga ma'lum, xulosaga òtaman)
Vaqt òtishi bilan, hayotiy xulosalatimiz tizginlashib, xarakter kasb etadi. Bizni hayollarimizni band etgan narsalar - hayotimizni band etishi tayin. Ikki talabaning xarakteridagi farq, ularning sevgidagi raqobati natijasini keltirdi. Ammo hayot mazmuni shuki, har qanday holatni ham yaxshi tomonini kòra olgan odam baxtlidir. Balki Janob dunyoga òzidek qaraydigan juft topishi mumkin edi. Ammo bu olam dardiga asirlik, shaxsga siģinish kayfiyati bilan uyģunlashdi va muqarrar halokatga olib keldi. Albatta har kim hayotini xohlagandek òtkazmoqqa haqlidir. Ammo biz - jamiyatning bir bòlagimiz va hayot tarzimizning ham jamiyatga ta'siri bordir. Albatta, Alisher Navoiy buyuk mutafakkir ekaniga shubha yòq.
Ammo òz obròsi,hayoti va hatto joniga putur yetkazgan kishini, men aslo Navoiyshunos demas edim. U misralarni yod etdi, ammo mazmunni ilģamadi. Kishiga siģinish insoniyat uchun hamisha xatarlidir. Chunki eng yaxshi inson ham gunohlardan holi emas. Buyuklar bisotidan bahra oling va òz nuqtai-nazaringizga ega bòling. Shunda sizga ham buyuk bòlish imkoni yaralur.)

Kimki bir kòngli buzuģning xotirin shod aylagay,
Oncha borkim, ka'ba vayron bòlsa obod aylagay.
Alisher Navoiy

Сухан Фармонов

Taqriz 4

Navoiy, Xamsa, Navoiyshunos .
Kichkinagina hikoyaning bunchalik taʼsiri katta boʻladi deb oʻylamagan edim . Bosh qahramon - hamma uni savdoyi , Navoiyshunos deb biladi . Lekin hech kim uni ozgina boʻlsa ham qalbiga , haqiqatlariga , dunyo qarashiga eʼtibor bermaydi . Menimcha Janobiddin Sayfiddinovni aybi boshqalarga oʻxshamaganligida . Boshqalardek jim yurmaganligi , Navoiyni tanib , tanitishga harakat qilganligida . Janobiddin obrazi oʻquvchini koʻzini ochadi lekin hayron ham qoldiradi . Masalan u kurashishga , sevishga harakat qilishi mumkin edi . Navoiyga oʻxshashga shu darajada harakat qildiki hatto real hayotdan uzilib qoldi . Navoiyning gʻazallari , Navoiyning hayoti ... Sevgisini ochiq aytishdan voz kechdi ,( Lekin uning bu ishida mardlikni koʻrishimiz mumkin. ) hayoti uchun kurashishga harakat qilmadi . Toʻgʻri , tuzum yomon boʻlgandir , davlat siyosati shuni talab qilgandir lekin ichki ishlar xodimlari , shifokorlarga , yaqinlariga aytishi mumkin edi haqiqatni . Oʻzining haq - huquqi uchun kurashishi mumkin edi . Bilmadim . Janobiddin Sayfiddinovni qoralash niyatim yoʻq. Balki men boshqacha fikrlayotgandirman . Nima boʻlganda ham shunchaki oʻlib ketmasdan Navoiy ijodini oʻrganishda davom etishi , oʻsha sirli qo'llanmani asrashi , kelajak uchun harakat qilishi kerak edi . Balki u oʻzini oʻzi oʻldirmagandir . Balki uni oʻldirishgandir . Toʻgʻri-da oʻsha vaqtlarda davlatga "savdoyi Navoiyshunos " kerak emasdi . Paxta yetishtiradigan dehqonlar kerak edi . Navoiyni tanimaydigan , bilmaydigan oddiygina xalq kerak boʻlgandir. Balki oʻsha qoʻlyozma sabab Janobning hayoti izdan chiqqandir . Xulosani esa oʻquvchining oʻzi chiqaradi .

Hikoyani oʻqiyotgan vaqtim ushbu misralar koʻz oldimga kelaverdi :
Boshginamga ag'anagan, katta tog'lar, alvido!
Men ketarman hasratlanib, ruhi sog'lar, alvido!
Bu dunyoning sho'r ishiga navnihollar tebraning,
Esliroq bog'boni yo'q, qoldi bog'lar alvido!

Asqar Qosim

Dilnura Yuldosheva

Taqriz 5

Erkin A'zamning "Navoiyni o'qigan bolalar" asari
Asosiy qahramonlar: Janob(Sayfiddinov), hikoyachi
Qahramonlar: Malika, taksichi, Malikaning onasi va boshqalar.

Janobni haqiqiy "Navoiyshunos" olim desam adashmagan bo'laman menimcha. Uning Hazrat Navoiyga bo'lgan muhabbati jusa yuqori. Bu muhabnat uni Malikadan kechishga ham olib keldi. Afsuski, buni hech kim tushunmadi va bu muhabbati oxirida fojia bilan yakunlandi. U Hazrat Navoiyga muhabbati bilan bu dunyodan tark etdi.
Menga bu asar ichida yoqqan onrazlardan biri bu- taksichi obrazi bo'ldi va unga to'xtalib o'tishga qaror qildim.
Hazrat Navoiyni bilgan o'quvchilardan pul olmagani, taksichining oliyjanobligi va Hazrat Navoiyga bo'lgan mehridan dalolat.

Xulosa. Menda bir savol tug'ildi. Hozirgi kunda Janob kabi "Navoiyshunos" olimlar bormikan?! Taksichilar kabi oliyjanob insonlar bormikan?! Menimcha, kam bo'lsa ham bunday insonlar bor. Bunday insonlar haqiqiy "oltin" insonlar. Biz ham ularga o'xshashga harakat qilishimiz kerak deb o'ylayman. Hazrat Navoiyga bo'lgan mehrimiz ham yuqori bo'lishi kerak deb o'ylayman.

Nazarova Jasmina

Taqriz 6

Jong'a zulmingni nechakim ko'ngil istar, oncha qil,

Men cheka olg'oncha demon, sen qila olg'oncha qil.
(Hazrat Mir Alisher Navoiy)

Hikoyani o'qib chuqur o'yga toldim. Bir qancha savollar, hozir ham hayolimda gir aylanib yuribdi. Bugungi kunimizda "Janob"dek "navoiyshunos"lar bormi? Hazrat Alisher Navoiy zamonida yashayotgan, uning mazmun mohiyatini anglab yetayotgan va boshqalar uchun ham anglashga yordam berayotgan "Janob"lar atrofimizda yetarlimi? Yoyinki, bu avlod Hazrat Alisher Navoiyni faqatgina "Navoiy" sifatidagina taniyabdimi?
Bu avlod faqatgina, "qo'shiqnavis ulug'ining muxlisi, muxlisi ne, sadoqatli quli"mi? Yoki...?
Shu va shunga o'xshash savollarni mulohaza qilar ekanman, xotirimdan "Janob"dek bir qancha to'qima va hayotiy qaxramonlar gavdalandi. Ularning barchasining taqdiri bir bo'lmasada, ayrimlariniki o'xshash bo'lgan. "Yana o'sha mirg'azablar, yana o'sha oq xalatli norpolvonlar, yana em... Keyin..."
Hikoyadan anglashilishicha, "Navoiyni o'qigan bolalar" o'sha davrdayoq barmoq bilan sanarli bo'lgan. Bunga yozuvchining o'zi ham ishora qilib o'tgan. Bugungi kunimizdagi holat esa, deyarli barchamizga ayon. Mir Alisher Navoiyning asarlarini mohiyatini anglab yetish tugul, uni ochib ham qo'ymaymiz. Harzat Alisher asarlari kutubxonalarda, uylarimiz javonlarida va afsuski xontaxta "oyoqlari" ostida chang bosib yotganligi bor gap. Hikoya tafsilotlariga to'xtab o'tirmadim. Voqealar va qaxramonlarni bugungi kunimizga mengzash foydaliroq deb bildim.
Lekin bir holatni ta'kidlab o'tish o'rinli: -"Janobning taqdiri ayanchli bo'lsada, u o'zining tengdoshlari, kursdoshlari, keyinchalik hamkasblari va hattoki siz-u, biz tuya olmayotgan hislarni tuydi. Haqiqiy Navoiyshunos bo'la oldi."
"Janob"dek Navoiyshunos bo'ling, aqalli shunga intiling!

Iskandarbek Nurulloh

Taqriz 7

Bu hikoyada Erkin A'zam Mir Alisher Navoiy qanchalik buyukligini, har kim ham qadriga yetadigan insonlar kamligini, topilavermasligini keltirgan. ''Hazrati Navoiyni'' oqigan bolalardan pul olmaymiz deb yuqori baho bergan shofiyor oramizda bilimli talabalar borligidan quvongan.Mir Alisher Navoiyni òqigan insondan hech qachon yomonlik chiqmasligini yetkazmoqchi bòlgan. Janobiddin Sayfiddinov ''Navoiyshunos'' talabalardan bòlgan.Janob Hazrati Navoiyni shunchalik chuqur òrganadiki turkiy tillar asaochisi,uning hayoti, kuchli ģazallar, asarlar muallifini balki u oddiy odam emas avliyodir, degan xulosaga keladi.Hattoki Mir Alisher Navoiydek toq òtishni ixtiyor qiladi, sevgisini hech kimga izhor qilmaydi. Dòstlari unga ''Janobiddin Savdoi'' deb laqab qòyishadi.Afsuski bundan keyin hech kim uni qòllamaydi chunki afsuski kòpchilik odamlar Lorka, Ximenes,Uitmen, Neruda ruhida yashayotgan odamlardir.Janob Navoiy ruhida yashaganligi uchun haqiqatni aytishdan qòrqmaqydigan haqiyqiy òzbek ògloni bòlgan. Afsuski biz Janobdek ilmli, oriyatli, ma'naviyatli insonlarni qadriga yetmaymiz, bilimlaridan foydalana olmaymiz,ustidan kulamiz,telba deymiz va telba qilamiz...
Mehr kòrguzdim, ammo mehribone topmadim,
Jon base qildim fido, oromijone topmadim.

Lola

Taqriz 8

Kim ko‘rdi ekin jahonda oyo xushliq
To bir kishi aylagay tamanno xushliq
Yuz yilda agar bir o‘lsa paydo xushliq
Omodadurur yonida yuz noxushliq

Erkin Azam bu asarni bejiz "Navoiyni o‘qigan bolalar" deb atamagan chamamda ,agar bu hikoya faqatgina Janobga va uning navoiyga monand shaxs ekanligiga xos bolganda asar bunday nomlanmagan bo‘lar edi. Asosan bu hikoya Janob va uning dos‘tiga atalgan .Bu Noviy asarlarini oqigan va turlicha qabul qilgan insonlar qissasi.Aslida Janob juda aqilli bo‘lmasada Navoiyga ixlosi o‘zgacha edi va shuning uchun ham u haqda gap ketsa hatto Navoiy ismini yakka aytishga qo‘ymasdi . U do‘stining yoqtirgan qiziga oshiq edi lekin buni bildirmaslikka harakat qilardi . Shunday kunlarning birida dosti bilan janob Malikani uyiga kuzatib qoyishadi hammasi shu damdan boshlanadi desam mubolag‘a bo‘lmaydi .Ular uzoq urinishalrdan so‘ng bir mashinani tutib yo‘lga otlanishadi shu dam ikki dost o‘rtasida Navoiyxonlik boshlanadi to ular manzilga yetgunga qadar shu alpoz ketdilar lekin manzilga yetgach ular ayrilishdi. Malika va do‘sti birga Janob esa yakka o‘zi shu damda Janob qizdan kopngil uzgan bo‘lsada unutmadi. Navoiy kabi toq o‘tishni ahd qildi . Vaqtlar otib Malika sevganiga yor boldi , Janob esa Navoiyshunoslikka yanada cho‘mib ketti u atrofdagilarga telbanamo korinar ,fikrlarini ham u hatto navoiyga boglaydigan boldi va oxir oqibat uni aqldan ozgan sanab ruhiy kasallar shifohonasiga tushirdilar . Janobning bu holga tushishiga uning o‘zi aybdormi yoki boshqalarning dunyoqarashimi nomalum .Lekin shu narsa malumki har qanday asarni yoki yozuvchini inson o‘ziga siymo bilishda chegara va me‘yor ,eng birinchi o‘rinda togri talqin va tatbiq zarur . Janob ham Navoiy siymosini o‘ziga talqin qildi ammo har bir davr oz etikasi va estetikasiga egadir. Avvalambor barchamiz bunday his tuygularni qadrlab,men ham shunday bo‘la olaman degan taqdirimizda ham inson faqat oldinga intilib yuksak iz qoldira oladi orqaga intilib emas.....
Bu mening fikri ojizim ,har kim o‘z dunyosi bilan fikrlaydi ,balki Navoiy bobomiz ham bizdek hayotda tinch yashab ijod qilishni orzu qilgandir lekin bu bizning davrimiz va shunday bo‘lib qoladi

Anvarjonova Nozima

Mutolaada bo‘ling:

https://t.me/e_kutubxona

Рус тилида ўқиш

Лиддел Гарт ёзган «Жаҳон уруши тарихи» китобининг йигирма иккинчи саҳифасида шундай маълумот берилган: Британиянинг 13 та дивизияси бир минг тўрт юзта замбарак ёрдамида Сен-Монтобан жабҳасига 1916 йил 24 июлга қилинадиган ҳужумни йигирма тўққизинчи июл эрталабига кўчиришга тўғри келди. Капитан Лиддел Гартнинг фикрича, бунга кучли ёмғирлар сабаб бўлиб, ўз ҳолича бу унчалик муҳим аҳамиятга молик эмасди. Синдар шаҳридаги Олий мактабнинг собиқ инглиз тили ўқитувчиси доктор Ю.Сун томонидан айтиб туриб ёздирилган ва ўқиб чиқиб имзолаган қуйидаги баённома шу воқеага бирданига ойдинлик киритди. Матн бошланишида икки саҳифа етишмасди.

«...Телефон гўшагидан олмонча жавоб қайтарган овоз эгасини танидиму гўшакни қўйдим. Бу капитан Ричард Медденнинг овози эди. Медден – Виктор Рунебергнинг уйида! Демак, бизнинг барча ҳаракатларимиз зое кетди, шу билан бирга – (гарчи бу мен учун иккинчи даражали бўлиб кўринса ҳам) ўзимиз ҳам тамом бўлдик, дегани. Демак, Рунеберг ё қамоққа олинган ёки ўлдирилган. Қуёш ботмасданоқ менинг ҳам шўрлик бошимга иш тушади. Медден аяб ўтирмайди. Тўғрироғи, у шунга мажбур.

Деразадан, ҳар доимгидек, томлар ва кечки ботаётган қуёшнинг хира нурлари кўриниб турарди. Бирор воқеа содир бўлишини олдиндан билиб бўлмайдиган оддийгина бегим куни менинг ажалим етишига сира ишонгим келмайди. Мен, отадан етим қолган, гўзал ва сўлим Xайфин боғчасида ўйнаб юрган бола эдим. Наҳотки, ҳаммаси тамом бўлса? Шу пайт ўйлаб қолдим: дунёдаги барча одамларга ҳозир нималардир бўлаяпти, айнан ҳозир. Асрлар кетидан асрлар ўтаверади, воқеалар содир бўлаверади. Ҳозир ҳам қанчадан-қанча одамлар ҳавода, қуруқликда, денгизда, бир нималар қилаяпти, лекин у нарсаларга менинг алоқам йўқ. Менда содир бўлаётган нарса фақат менгагина тааллуқли бўлган нарсадир. Медденнинг чўзиқ узунчоқ башарасини эслашим биланоқ барча ўй-фикрларим чалкашиб кетди. Қўрқув аралаш нафрат билан (қўрқоқлигимни тан олдим, энди эса Ричард Медденни боплаб алдагач, тез орада мени қатл қилишларини кутаяпман) ўйладим: бу қўпол, ўзига бино қўйган, ўзича бахт нашидасини сураётган галварс менинг бу сирни билишимни, яъни Британия артиллериясининг Ангор водийсидаги янги жойлашган манзили номини аниқ билишимни хаёлига ҳам келтирмайди.

«Қочиш керак», — дилимдаги тилимга чиқди. Гўёки мени Медден таъқиб қилаётгандек, аста ўрнимдан туриб, секингина юра бошладим. Ўзимнинг аянчли аҳволимга яна бир бора иқрор бўлиш учунми, негадир чўнтакларимда нималар борлигини кўрмоқчи бўлдим. Кутганимдек, чўнтакларимдан америка соати, никелланган занжирга осилган квадрат шаклдаги танга, мени фош қилиши мумкин бўлган, энди эса кераксиз бўлиб қолган Рунеберг уйининг калитлари, ён дафтарча, хат (мен уни йўқотмоқчи эдим, лекин негадир қолдирдим), бир крона, икки шиллинг ва бир неча пенс, қизил-кўк қалам, рўмолча, бир ўқланган тўппонча чиқди. Нима учундир, балки қатъиятли бўлиш истагидадир, уни маҳкам қисдим, салмоқлаб кўрдим. Миямдан ноаниқ бир фикр ўтди: ўқ овози узоқдан эшитилади. Ўн дақиқадан сўнг менинг режам тайёр бўлди. Телефон дафтарчасидан мен берадиган хабарни етказиши мумкин бўлган ягона одамни топдим. У темир йўлдан борилганда ярим соатли масофада — Фентон атрофида яшарди.

Унчалик довюраклардан эмасман. Бунга ҳозир ҳам иқрор бўлишим мумкин. Мўлжалланган нарсамни охирига етказдим, аммо бу қанчалик даҳшатли кечгани ўзимгагина аён. Бу ишни Германия учун содир этмадим, асло. Мендан жосус сифатида фойдаланган, хўрлаган бундай ваҳший мамлакатни ҳечам қадрламайман. Англияда бир оддийгина одамни билардим, у мен учун Гётедан кам эмасди. У билан бир соатча гаплашдим ва у Гёте билан тенг эканлигига амин бўлдим...

Бошлиғимиз мен ва менга ўхшаш тоифадаги, томирларида беҳисоб аждодлари қони оқиб турган одамлардан жирканади. Оҳиста кийиндим, видолашгандек кўзгуга қарадим-да, уйдан чиқдим. Бекат унчалик узоқ эмасди, лекин мен кеб[1]дан фойдаланиш маъқул деб ўйладим. Шундай қилмасам, бу кимсасиз кўчада мени кўриб, таниб қолишлари мумкинлигига ўзимни ишонтирдим, қолаверса, мутлақ ҳимоясиз ҳам эдим. Ёдимда: кебни вокзалнинг катта дарвозасига етмасдан тўхтатишни буюрдим, атайлаб шошмасдан тушдим. Эшгроу номли манзилгача боришим лозим эди, лекин чиптани ундан узоқроқ бўлган бекатгача олдим.

Поезд саккизу элликда жўнаши керак, бир неча дақиқа қолганди. Мен қадамимни тезлатдим, кейинги поезд тўққиз яримда жўнайди. Перрон деярли бўм-бўш эди. Вагонма-вагон ўтиб борар эканман, бир неча фермерни, мотам либосидаги аёлни, Тацитнинг «Йилномалар» китобига муккасидан кетган ўсмирни, дока ўралган, аммо мамнун солдатни кўрганим эсимда. Ниҳоят, вагонлар қўзғалди. Бир киши перроннинг охиригача юриб келди, лекин у кеч қолганди: уни танимаслигим мумкин эмасди — у капитан Ричард Медден эди. Тамом бўлдим: қалтираб, қўрқинчли ойнадан узоқроққа, ўриндиқ четига ғужанак бўлиб ўтириб олдим. Руҳимдаги ожизлик ва қўрқув тез орада қандайдир ич-ичимдан келган қувончга айланди. Ўз-ўзимга далда бердим: яккама-якка кураш бошланди, биринчи олишувда мен ғолиб чиқдим, арзимас қирқ дақиқа ютдим, менга ташланган рақибимни, майли, тасодиф туфайлими, доғда қолдирдим. Шу кичкинагина ютуғим катта ғалаба келтиради, деб ўзимга тасалли бердим.

Поездлар қатнови жадвалидаги фарқ мен учун бебаҳо бўлган вақт-ни инъом қилди, акс ҳолда аллақачон қамоққа олинган ёки ўлдирилган бўлардим, демак, бу ютуқни арзимас нарса деб бўлмайди. Шунга ўхшаш файласуфона фикрларга берилиб, ўзимни-ўзим ишонтирдим: менга ўхшаш қўрқоқларга ҳам омад кулиб боққанда ҳар қандай ишни охирига етказиш мумкин. Шу қилмишимдан ўзимда куч-қувват топдим ва у мени кейинчалик ҳам тарк этмади. Шундай замон келишини сезиб турибман: кундан-кунга одамларни бир-биридан даҳшатлироқ бўлган ишларни бажаришга мажбур қиладилар; тез орада дунёда фақат жангчилару, каллакесарлар қолади. Менинг уларга маслаҳатим: энг даҳшатли ишга қўл урмоқчи бўлган одам шундай фараз қилсинки, гўё у ўйлаганини амалга оширди, келажаги эса ўтмиш бўлиб қолди, ўтмишни эса қайтариб бўлмайди. Менинг кўзимда, худди ўликнинг қорачўғидек, бўлиб ўтган воқеа ва ҳодисалар муҳрланиб қолгандек туюларди, балки бу ҳаётимнинг сўнгги кунидир ва у аста-секин тун билан алмашаётгандир.

Поезд дарахтзор олдидан юмшоққина ўтиб, назаримда даланинг қоқ ўртасида тўхтади. Бекат номини ҳеч ким эълон қилмади. «Бу Эшгроуми?» — деб сўрадим перронда турган болалардан. «Эшгроу», — деб жавоб беришди улар. Поезддан тушдим. Платформани фонус ёритар, лекин болаларнинг кўзларини қоронғулик тўсиб турарди. Болалардан бири сўради: «Сизга доктор Стивен Албернинг уйи керакми?» Жавобимни кутмасданоқ, бошқаси тушунтира кетди: «Унинг уйигача анча бор, мана бу чап томондаги йўлдан бораверасиз ва ҳар гал йўл ажаралганда чапга қайриласиз, адашмайсиз.»

Болаларга охирги тангамни бердим-да, тош зиналардан пастга, кимсасиз йўлга чиқдим. Йўл пастга қараб кетарди. Ёлғизоёқ тупроқ йўл, тепамда қуюқ дарахт шохлари соябон бўлиб кетган, тўлин ой уфқдан кўтарилиб гўё мени кузатиб борарди. Бирдан ярақлаб миямдан бир фикр ўтди — Ричард Медден гўё қалтис режамни билиб олгандек туюлди. Дарҳол ўзимга тасалли бердим — бўлиши мумкин эмас.

Ҳар доим чапга буриласиз, деб менга берилган кўрсатма айрим лабиринтлардаги каби марказий майдончани топишда умум қабул қилинган усулга ўхшаб туюлди. Лабиринтлар ҳақида анча-мунча нарсани биламан: ахир мен Юнан ҳукмдори Сюй Пеннинг чевараси бўламан. У қатнашувчилар сони жиҳатидан «Қизил қасрдаги тушлар» китобидан ҳам ўтадиган роман ёзиш ва ҳар қандай кимса адашиб қоладиган даражада мураккаб лабиринт яратиш учун ўзининг иккинчи касбидан воз кечган. Бу икки мақсадни амалга ошириш учун ўн уч йиллик умрини сарф этган ва бир бегона қўлида ҳалок бўлганди. Унинг романи алмойи-алжойи сўзлардан иборат, маъносиз бир ёзув сифатида қолиб кетган. Лабиринтни эса тополмаганлар. Серсоя инглиз дарахтлари остида ўша йўқолиб кетган лабиринт тўғрисида хаёл сура бошладим: тасаввуримда у покиза ҳолда, одам оёғи етмаган аллақандай сирли тоғлар чўққисида, бепоён шолизорлар ўртасида ёки чуқур сувлар тубида, нафақат ўзининг саккиз қиррали қуббалари-ю, айланма йўлларини, балки бутун бошли дарёлар, вилоятлар, мамлакатларни ўз ичига олгандек эди. Лабиринтларнинг лабиринти ҳақида, бора-бора чигаллашиб, кенгайиб борувчи — ўтмишни ҳам, келажакни ҳам қамраб олган мўъжизавий тарзда, ҳатто Коинотни ҳам ўз бағрига сингдирган чексиз лабиринт ҳақида ўйладим. Тасаввуримда пайдо бўлган бу шаффоф рўёлар оғушида мен ўзимнинг аччиқ қисматимни ҳам унутиб, вақт ўлчовини ҳам йўқотиб, гўёки бутун оламнинг шуури менинг онгимда мужассам бўлгандек, ўзимни оламнинг марказидек ҳис қилдим.

Шууримга элас-елас кўринаётган яшнаб ётган далалар, ботаётган қуёшнинг сўнгги шуълалари, тепаликдан юмшоққина тушиш чарчоғимни ҳам қувиб юборганди. Тароватли ва интиҳосиз бир оқшом эди. Йўл эса туманли ўтлоқлар узра узоқ-узоқларга ёйилиб, тармоқланиб кетган. Аллақаердан таралаётган куйни шамол гоҳ олқишлаётгандек юқори пардаларга олиб чиқар, гоҳ нола қилиб узоқлашар ва йўлга тўшалган баргларнинг шитирлаши жўр бўлиб, масофа ҳам ҳузур бағишларди. Одамнинг душмани фақат одамзодгина бўлиши мумкин, деб ўйладим. У улар яшаётган замин душман эмас. Замин ўзининг ялтироқ қўнғизчаларию уларнинг товушлари, боғ-роғларию сувлари, шуълалари билан барчага баробардир. Шу аснода занг босган баланд дарвоза олдидан чиқиб қолдим. Тўсиқ ортида хиёбон ва кўшкка ўхшаш бино борлиги сезилиб турарди. Таралаётган куй шу ердан келаётганлигини англаб етдим: ажабланарлиси шундаки, бу хитой мусиқаси эди. Мен куйга берилиб, бошқа нарсаларни ўйлаб ҳам ўтирмадим. Ёдимда йўқ, дарвозада қўнғироқча бормиди ёки мен қўнғироқ тугмасини босдимми ёки оддийгина қилиб тақиллатдимми? Куй эса узлуксиз давом этарди.

Тўсиқ ортида фонус шуъласи кўринди, унинг ёруғида азим дарахтлар танаси гоҳ пайдо бўлар, гоҳ зимистон қаърига сингиб кетарди. Ойга ўхшаш думалоқ фонус кўтарган баланд бўйли эркак киши келарди. Фонус нурлари кўзимга тушиб тургани сабабли унинг юзини кўра олмадим. У дарвозани қия очиб, мулойимгина менинг она тилимда гап бошлади:
— Муҳтарам Си Пен ўзининг бу ташрифи билан ёлғизликда ўтаётган ҳаётимга бироз бўлса-да, қувонч киритишга қарор қилибдилар-да. Эҳтимол, сиз боғни кўрмоқчи бўлгандирсиз?

У мени бир маҳаллар вакилларимиздан бирининг исми билан атади. Бироз эсанкираган ҳолда унинг сўзини қайтардим:
— Боғ, дейсизми?
— Ҳа-да, ёйилиб кетган сўқмоқлар боғи.

Хотирамда нимадир тўсатдан қўзғалди ва мен ўзим ҳам тушунтириб бера олмайдиган даражадаги қатъият билан айтдим:
— Бу менинг бобокалоним Сюй Пеннинг боғи.
— Сизнинг бобокалонингиз? Сиз ўша машҳур инсоннинг авлодимисиз? Марҳамат қилинг.

Худди болалигимдаги каби шудрингли йўлка илон изи бўлиб чўзилиб ётарди. Биз Шарқ ва Европа халқлари тилларидаги китоблар билан тўла кутубхонага кирдик. Сариқ шойи билан муқоваланган йўқолган энсиклопедиянинг бир неча нусхасини танидим. Ушбу китобларнинг нашри билан Мунаввар Сулоланинг Учинчи императори шуғулланганди, лекин нашр қилинмасдан қолиб кетганди. Бронзадан ишланган ҳумо қушининг ёнидаги граммофонда пластинка айланарди. Пушти рангли чинни гулдон ёдимда, ундан-да, қадимийроқ мовий ранглиси ҳам бўларди. Бизнинг усталар Эрон кулолларидан ўргангандилар...

Стивен Албер кулимсираб мени кузатиб турарди. Айтиб ўтганимдек, у новча, озғин, қўй кўзли, оппоқ соқолли киши эди. Қиёфасидаги айрим жиҳатлар руҳонийни, айни пайтда денгизчини ҳам эслатарди: кейинчалик у менга хитойшунослик билан шуғуллангунга қадар Тен-Чунда миссионер бўлганлиги ҳақида ҳикоя қилиб берганди.

Ўтирдик: мен пастаккина узун катга, у бўлса дераза билан юмалоқ соат ўртасига жойлашди. Ўзимча ҳисоблаб чиқдим: яқин бирор соат ичида мени таъқиб қилаётган Ричард Медден бу ерга етиб келолмаса керак. Қатъий қароримни бироз кечиктирса ҳам бўлади.
— Ҳа, Сюй Пеннинг тақдири жуда ажойиб, — деб бошлади Стивен Албер, — ўз юртининг ҳукмдори, астрономия ва астрология билимдони, қонуншунос олим, ажойиб шахмат устаси, машҳур шоир ва хаттот. У китоб ва лабиринт яратиш учун барча нарсалардан воз кечди. Ҳукмдорлик, ҳукмронлик, ҳукмфармолик лаззатларидан, беҳисоб гўзал жориялардан, базму жамшид, айшу ишратлардан, ҳаттоки, ўзи эгаллаган барча билимлардан воз кечиб, ҳаётининг ўн уч йилини ёлғизликда, Нурли Узлат айвонида ўтказди. Унинг ўлимидан сўнг ворислари бир қучоқ қўлёзмалардан бўлак бирор нарса топа олмадилар. Сизга, албатта, маълум бўлса керак, оила аъзолари бу қоғозларни ёқиб юбормоқчи бўлганлар, лекин унинг васиятлари ижрочиси бўлган дао маслагидами ёки буддавийларданми бўлган роҳиб бунга йўл қўймаган, нашр қиламиз, деб туриб олган.
— Биз, Сюй Пеннинг авлодлари, — деб гап қистирдим, — шу пайт-гача ўша руҳонийни сўкиб келамиз. У қандайдир алмойи-алжойи сўзлардан иборат, маъносиз бир нарсани нашр қилдирди. Бу китоб бир-бирига қовушмайдиган сўзлардан иборат. Мен у китобни бир марта варақлаб чиққанман: учинчи бобда қаҳрамон ўлган, тўртинчисида эса у яна тирик. Сюй Пеннинг бошқа бир мақсади бўлган лабиринтга келсак...
— Лабиринт бу ерда, — деди Албер баланд, лакланган столга ишора қилиб.
— Фил суягидан ясалган ўйинчоқ, — дея хитоб қилдим. — Жажжи лабиринтча...
— Рамзий лабиринт, — деди у гапимни тўғрилаб, — кўзга кўринмас замон лабиринти. Мен бир ёввойи инглиз, ўша содда жумбоқнинг тагига етдим. Юз йилдан ортиқ вақт ўтгач, тафсилотларни қайтадан аниқ тиклаб бўлмайди. Лекин нималар содир бўлганлигини тахмин қилиш мумкин. Менимча, Сюй Пен бир пайтда: «Мен китоб ёзиш учун кетаман», деган бўлса, бошқа бир пайтда у: «Мен лабиринт яратиш учун кетаман», деган. Бу ерда гап бир нарса тўғрисида кетаётганлиги ҳеч кимнинг хаёлига ҳам келмайди. — Китоб ва лабиринт айнан бир нарсанинг ўзи. Нурли Узлат Айвони боғнинг ўртасида ва анча қаровсиз ҳолда эди, шу сабабли кўпчилик лабиринтни моддий нарса, деб ўйлаганлар. Сюй Пен ўлгач, у ҳукм сурган салтанатнинг бирор жойида ҳам лабиринтни учратганлари йўқ. Романнинг алмойи-алжойи — тушуниб бўлмас сўзлардан иборатлиги мени бир фикрга ундади: балки шунинг ўзи лабиринтдир. Бу муаммони ҳал этишда икки муҳим ҳолат менга ёрдам берди: биринчиси — бу Сюй Пен чексиз-чегарасиз лабиринт қурмоқчи бўлганлиги ҳақидаги ривоят бўлса, иккинчиси — мен топиб олган хатнинг бир бўлаги.

Албер ўрнидан туриб орқасига бир лаҳза ўгирилди ва зарҳал ҳошияли лакланган қора стол тортмасидан бир нарса олди. У менга ўгирилганда, қўлида бир варақ қоғоз бор эди. Қоғоз анча уринган, вақт ўтиши билан ранги кетиб, юпқалашган, букланган жойлари титилиб кетганди. Xаттот сифатида қозонган шуҳратга Сюй Пен ҳақиқатдан ҳам лойиқ эди. Довдираган ва қалтироқ босган ҳолатда, қачонлардир менга қондош бўлган инсон нозик мўйқалам билан ёзган қуйидаги сўзларни ўқидим: Турли келажак замонларга ўзимнинг тармоқланган сўқмоқлар боғимни қолдираман (барча замонларга эмас). Жимгина ўқидим. Албер давом этди:
— Мен бу хатни топмасимдан олдин ўзимга-ўзим савол бердим: қандай қилиб китоб чексиз бўлиши мумкин? Китобдаги охирги саҳифа биринчи саҳифани қайтариб турувчи, беҳисоб тарзда такрорланувчи чархпалакдан бошқа бирор арзигудек фикр миямга келмади. «Минг бир кеча» эртакларини эсладим. Малика Шаҳризода кейинги ҳикоясини бошлашдан олдин ундан олдингисини қолган жойидан қайтариб, кейингисини эса тамом бўлмасдан тўхтатарди. Ва эртак шу зайлда узлуксиз давом этаверади.

Яна Афлотуннинг «Ғоялар»и руҳида ёзилган асарлар ҳақида тасаввур қила бошладим. Ундаги фикр авлодлардан-авлодларга ўтаверади, янги авлод ўзининг олдинги аждоди томонидан ёзилган фикрга амал қилиб, ўзи ҳам кейинги авлодларига ўз фикрини қолдираверади, бу шу зайда узлуксиз давом этаверади. Ўйлаганларим бироз бўлса-да, менга тасалли берди, лекин барибир булардан бирортаси ҳам Сюй Пеннинг китобидаги бир-бирига зид бобларга яқин ҳам келмасди. Бу муаммони қандай ҳал қилишни билолмай юрган кунларимнинг бирида мен Оксфорддан мана шу сиз кўрган хатни олдим. Табиийки, унда ифодаланган сўзлар мени ўйлатиб қўйди: «Турли келажак замонларга ўзимнинг тармоқланиб кетган сўқмоқлар боғимни қолдираман (барча замонларга эмас). Шу ерда тушуниб етдим — бир-бирига қовушмайдиган сўзлардан иборат бўлган шу романнинг ўзи «Тармоқланган сўқмоқлар боғи» эмасмикан: турли келажак замонлар (барча замонларга эмас) эса замин сўқмоқларини эмас, балки замон сўқмоқларини билдиради. Романни яна бир карра ўқиб чиқиб фикрим тўғри эканлигига амин бўлдим. Ҳар қандай роман қаҳрамони олдида бир неча йўллар пайдо бўлса, у албатта, биттасини танлайди, қолганларини четга суриб қўяди: Сюй Пен романида эса қаҳрамон барча йўллардан ўтади ва бу билан у турли тақдирларни, замонларни тасвирлайди, ўз навбатида улар ҳам яна турли замонларга тарқаб кетади. Романдаги қарама-қаршилик ҳам худди шу туфайли пайдо бўлган. Айтайлик, Фен бир сирдан хабардор, қандайдир бегона кимса уникига келади: Фен уни ўлдиришга жазм қилади. Ёзувчининг олдида яна бошқа бир неча тақдир йўллари ҳам мавжуд: Фен ўша чақирилмаган меҳмонни ўлдириши мумкин; меҳмон ҳам Фенни ўлдириши мумкин; иккаласи ҳам тирик қолиши мумкин; иккаласи ҳам ҳалок бўлиши мумкин ва ҳоказо. Сюй Пен ўзининг китобида ўша юз бериш эҳтимоли бўлган барча оқибатларни ёритиб берган, уларнинг ҳар бири эса ўз навбатида бошқа сўқмоқларга олиб бораверган. Айрим ҳолларда бу сўқмоқлар бир-бирини кесиб ўтиши ҳам мумкин: сиз, эҳтимол, менинг олдимга келдингиз, лекин ўтмишда бўлиб ўтган замонларнинг бирида сиз менинг душманим, бошқа бирида эса дўстим бўлгандирсиз. Агар сиз менинг хитойчага ўхшовсизроқ талаффузимга унчалик эътибор бермасангиз, бир неча саҳифани бирга ўқиб чиқишимиз мумкин.

Чироқ ёруғида унинг юзи қаримсиқ бўлиб кўринарди, лекин айрим юз ифодаларида боқийлик сезилиб турар, ҳатто мангулик муҳрланиб қолгандек эди. У менга бир узун бобнинг икки хилини секин, тушунарли қилиб ўқиб берди. Биринчисида жангчилар тоғ ён-бағридаги чўлдан жангга кетиб борарди. Қоялар кўчиб, босиб қолиш хавфи остида зимистон қаърига кириб боришар, ҳаётлари қил устида турганлигини ўйламасдан осонгина ғалабани қўлга киритадилар. Бошқасида эса яна ўша жангчилар саройдан айш-ишрат энг авжига чиққан пайтда зиёфатни жангнинг давоми деб ёки жанг ёлқинларини зиёфатнинг давоми деб ўйлаб, яна ғалабага эришадилар.

Мен бу қадимий ҳикояларни чуқур ҳурмат ва эҳтиром билан эшитдим, лекин ажабланарли жойи шундаки, бу роман аллақачон ўтиб кетган буюк аждодим томонидан ёзилганди ва мен ўзимнинг қалтис ишимга қадам қўйиш арафасида дунёнинг узоқ бошқа бир тарафидаги оролда, олис бир империянинг кишиси мен учун романни яна жонлантирган эди. Ҳар икки матн якунида ҳудди дуоибаддек қуйидаги сўзлар хотирамда қолган: «Қаҳрамонлар қўлларида ўткир шамширлар-у, беқиёс қалбларида осойишталик билан, жасорат ва мардлик ила душманни ўлдиришга ҳам, ўзлари ўлишга ҳам тайёр ҳолда жанг қилардилар».

Шу онда менинг атрофим ва ички оламимда кўзга кўринмас, аллақандай мавҳум, жисмсиз шарпалар юрганлигини ҳис этдим. Бу рўё шахдам қадамлар билан гоҳ ажралиб, гоҳ қўшилиб, гоҳ ёнма-ён кетаётган қўшинларни элас-елас эслаца-да, лекин уларнинг ҳаракатлари сирли, тутқич бермас ва мавҳумроқ эди. Стивен Албер давом этди:
— Сизнинг машҳур аждодингиз бекорчиликдан, шунчаки ўзини овутиш учун бу тахминларни ўйлаб топган дея олмайман. Ҳаётининг ўн уч йилини фақат сўз ўйинларига сарфлаш ҳақиқатга унчалик тўғри келмайди. Роман жанри сизнинг мамлакатингизда унчалик юқори даражада эмас, айниқса, ўша даврларда бу романни ёқтиришмаган. Албатта, Сюй Пен ажойиб романнавис бўлган, бунинг устига у адабиёцҳунос ҳам эди. Ўзини оддий бир романнавис деб ҳисоблаган бўлса керак. Сюй Пеннинг ғойибона интилишлари метафизикага, мистикага қаратилганлиги ҳақида унинг замондошлари ёзиб кетган, қолаверса, ўзининг шахсий ҳаёти ҳам буни тасдиқлайди. Унинг фалсафасидаги қарама-қаршиликлар романда катта ўринни эгаллайди. Битмас-туганмас замон муаммосига доир бошқа бирор жумбоқ уни бунчалик қийнамаган ва ҳаяжонлантирмаган. Нима бўпти, дерсиз? Шуниси ҳайрон қоларлики, «Боғ» китобининг бирор саҳифасида ҳам бу муаммо ҳақида бирор марта эслатилмаган. Ҳатто, «замон» сўзини бирор марта бўлса-да, ишлатмаган. Бу сўз ҳақида шунчалик сукут сақлашни қандай тушуниш мумкин?

Мен бир неча фаразларни таклиф қилдим, лекин уларнинг бирортаси ҳам ишончли эмасди. Биз масалани муҳокама қила бошладик. Охири Стивен Албер сўради:
— Топишмоқнинг калити «шахмат» сўзи бўлган тақдирда, уни ечиш учун фойдаланадиган сўзлар ичида қайси бир ягона сўз учрамайди?

Бир дақиқа ўйлаб туриб жавоб бердим.
— «Шахмат» сўзи.
— Xудди шундай, — Албер сўзимни илиб кетди. — «Тармоқланган сўқмоқлар боғи» — улкан топишмоқнинг ўзи — «замон» унинг калити — асарда у сир тутилган, эслатиш ҳам тақиқланган. Қандайдир бир сўз атрофида сўз ўйини қилиш, унга турли метафоралар орқали ишора қилиш усули, бу ўша сўзга эътиборни қаратиш йўлларидан бири бўлиши, эҳтимол. Сюй Пен ўзининг туганмас романидаги ҳар бир бурилишда шунга ўхшаган айланма йўллар қўллашни лозим кўрган. Мен бу асарнинг юзлаб қўлёзмаларини таққослаб чиқдим, кўчиришда ношуд котибларнинг эътиборсизлиги туфайли йўл қўйилган хатоларни қўлимдан келганча тузатдим, тартибга келтирдим ва умид қиламанки, ўйлаганимдек, ҳозирги кўринишда муаллиф кўзлаган шаклга келди. Китобни тўла таржима қилдим ва амин бўлдимки, «замон» сўзи бирор марта ҳам тилга олинмаган. Жумбоқнинг ечими тайёр: «Тармоқланган сўқмоқлар боғи» — оламнинг ўзгартирилмаган ҳақиқий кўринишидир. Сюй Пен оламни худди шу тарзда кўрган, идрок қилган. Бобокалонингиз бизнинг Нютон ва Шопенгауердан фарқли ўлароқ вақт ягона ва мутлақ эканлигига ишонмаган. Замонни сон-саноқсиз тизимлардан иборатлиги, унинг ўсиши, ақл бовар қилмас даражада тарқалуви, бирлашуви, ёнма-ён мавжуд бўлишига ишонган. Замоннинг бундай жилоланиши — унинг бирлашуви, тарқалуви, кесишуви ёки асрлар давомида умуман кесишмаслиги — ақл-идрокимиз етган даражадаги эҳтимолликларни ўз қамровига олади. Кўп замонларда биз сиз билан мавжуд бўлмаганмиз, айримларида сиз бўлгансиз, мен эса бўлмаганман, мен бор, сиз йўқ, бошқасида ҳар иккимиз ҳам бўлганмиз. Замонларнинг бирида, яъни бахтли тасодиф менга кулиб боққанда, сиз менинг уйим-га келдингиз, бошқасида боғдан ўтаётиб менинг жасадимни топдингиз, учинчи бир замонда эса мен сизга шу сўзларни айтиб турибман-у, лекин ўзим эса саробман, шарпаман.
— Ҳар қандай замонда ҳам, — дедим, титроғимни базўр яширган ҳолда. — Сюй Пеннинг боғини қайта жонлантирганлигингиз учун миннатдорчилигимни изҳор қиламан.

— Ҳар қандай замонда эмас, — табассум ила ғулдиради у. — Абадий ёйила бориб замон бизни келажакда сон-саноқсиз вариантларга етаклайди. Уларнинг бирида мен сизнинг душманингизга айланганман.

Мен юқоридаги ҳолатимга яна қайтиб тушдим: уй атрофидаги рутубатли боғ сон-саноқсиз шаффоф одамларга тўла туюлди. Булар Албер билан мен эдим, фақат бошқа замонлар ўлчамларида ҳаракат қилаётган ўзгарган, таниб бўлмас ҳолда эдик. Боғнинг сарғимтил-қоронғи жойидан бир киши келаётганини кўрдим. У Ричард Медден эди.
— Келажак остонасида турибмиз, — дедим унинг гапини инкор қилиб, — ҳарқалай, мен сизнинг дўстингизман. Ўша хатга яна бир бора кўз ташлашга рухсат этинг.

Албер ўрнидан туриб қора стол тортмасини сурди ва бир лаҳза менга орқасини ўгирди. Тўппончам аллақачон тайёр ҳолда эди. Мумкин қадар мўлжални тўғри олиб ўқ уздим. Албер шу ондаёқ унсиз йиқилди. Қасам ичаманки, худди чақмоқ ургандек, шу лаҳзадаёқ жон берди.

Қолган нарсаларнинг унчалик аҳамияти йўқ. Бостириб кирган Медден мени шу ердаёқ қамоққа олди. Мени осиб ўлдиришга ҳукм қилишди. Воқеа қанчалик даҳшатли бўлмасин, мен ғалаба қозондим: ҳужум қилиш керак бўлган жой номини Берлинга хабар беришга улгурдим. Кеча у жойни бомбардимон қилишди. Таниқли хитойшунос олим Стивен Алберга нисбатан уюштирилган сирли қотиллик ҳақида, уни аллақандай Ю Сун исмли кимса содир этганлиги ҳақидаги хабар бутун Англия бўйлаб газеталарда тарқатилганлигини билдим. Бошлиғимиз бу жумбоқни ҳал қилди. Мен ечишим лозим бўлган асосий масала — Албер шаҳарчаси номини унга етказиш эканлиги энди унга маълум. Атрофда бўлаётган урушнинг даҳшатли акс-садолари остида шундай исмли одамни ўлдиришдан бошқа чорам йўқ эди. Фақат енгиб бўлмас оғриқ ва чарчоқ қанчалик мени қийнаётганлигидан унинг хабари йўқ. Буни ҳеч ким ва ҳеч қачон била олмаса ҳам керак...

Mutolaada bo‘ling:

https://t.me/e_kutubxona

Ўзбек тилида ўқиш (Кирилл)

На двадцать второй странице «Истории мировой войны» Лиддел Гарта сообщается, что предполагавшееся на участке Сер-Монтобан 24 июля 1916 года наступление тринадцати британских дивизий (при поддержке тысячи четырехсот орудий) пришлось отложить до утра двадцать девятого. По мнению капитана Лиддел Гарта, эта сама по себе незначительная отсрочка была вызвана сильными дождями. Нижеследующее заявление, продиктованное, прочитанное и подписанное доктором Ю Цуном, бывшим преподавателем английского языка в Hochschule города Циндао, проливает на случившееся неожиданный свет. В начале текста недостает двух страниц.
«…я повесил трубку. И тут же узнал голос, ответивший мне по-немецки. Это был голос капитана Ричарда Мэддена. Мэдден — на квартире у Виктора Рунеберга! Значит, конец всем нашим трудам, а вместе с ними — но это казалось или должно было казаться мне второстепенным — и нам самим. Значит, Рунеберг арестован или убит. Солнце не зайдет, как та же участь постигнет и меня. Мэдден не знает снисхождения. А точнее, вынужден не знать. Ирландец на службе у англичан, человек, которого обвиняли в недостатке рвения, а то и в измене, — мог ли он упустить такой случай и не возблагодарить судьбу за эту сверхъестественную милость: раскрытие, поимку, даже, вероятно, ликвидацию двух агентов Германской империи? Я поднялся к себе, зачем-то запер дверь на ключ и вытянулся на узкой железной койке. За окном были всегдашние крыши и тусклое солнце шести часов вечера. Казалось невероятным, что этот ничем не примечательный и ничего не предвещавший день станет днем моей неотвратимой смерти. Я, оставшийся без отца, я, игравший ребенком в симметричном хайфынском садике, вот сейчас умру. Но тут я подумал, что ведь и все на свете к чему-то приводит сейчас, именно сейчас. Века проходят за веками, но лишь в настоящем что-то действительно совершается: столько людей в воздухе, на суше и на море, но единственное, что происходит на самом деле, — это происходящее со мной. Жуткое воспоминание о лошадином лице Мэддена развеяло мои умствования. С чувством ненависти и страха (что мне стоит признаться теперь в своем страхе: теперь, когда я перехитрил Ричарда Мэддена и жду, чтобы меня скорей повесили) я подумал: а ведь этот грубый и, должно быть, упивающийся счастьем солдафон и не подозревает, что я знаю Тайну — точное название места в долине Анкра, где расположен новый парк британской артиллерии. По серому небу черкнула птица и представилась мне самолетом, роем самолетов над Францией, громящих своими бомбами артиллерийский парк. О, если бы раньше, чем рот мне разнесет пулей, я смог выкрикнуть это известие так, чтобы его расслышали в Германии… Мой человеческий голос был слишком слаб. Как сделать, чтобы он дошел до слуха шефа? До слуха этого слабогрудого, ненавистного человечка, который только и знает обо мне и Рунеберге, что мы в Стаффордшире, и понапрасну ждет от нас известий в своем унылом берлинском кабинете, день за днем изучая газеты… „Бежать“, — подумал я вслух. Я бесшумно поднялся, стараясь двигаться так тихо, словно Мэдден уже подстерегал меня. Что-то — наверно, простое желание убедиться в ничтожности своих ресурсов — подтолкнуло меня осмотреть карманы. Там нашлось только то, что я и думал найти. Американские часы, никелированная цепочка с квадратной монетой, связка уличающих и уже бесполезных ключей от квартиры Рунеберга, записная книжка, письмо, которое я собрался тут же уничтожить, но так и не уничтожил, крона, два шиллинга и несколько пенсов, красно-синий карандаш, платок, револьвер с одной пулей. Я зачем-то сжал его и, придавая себе решимости, взвесил в руке. Тут у меня мелькнула смутная мысль, что выстрел услышат издалека. Через десять минут план был готов. По телефонному справочнику я разыскал имя единственного человека, способного передать мое известие: он жил в предместье Фэнтона, с полчаса езды по железной дороге.
Я не из храброго десятка. Могу сознаться в этом сейчас — сейчас, когда довел до конца замысел, который вряд ли сочтут смелым. Но я-то знаю: его осуществление было ужасно. И сделал я это не ради Германии, вовсе нет. Я ничуть не дорожу этой варварской страной, принудившей меня опуститься до шпионажа. И потом, я знал в Англии одного человека, простого человека, который значит для меня не меньше Гёте. Я с ним и часа не проговорил, но в тот час он был равен самому Гёте… Так вот, я исполнил свой замысел потому, что чувствовал: шеф презирает людей моей крови — тех бесчисленных предков, которые слиты во мне. Я хотел доказать ему, что желтолицый может спасти германскую армию. И наконец, мне надо было бежать от капитана. Его голос и кулачища могли вот-вот загреметь за дверью. Я бесшумно оделся, на прощанье кивнул зеркалу, спустился, оглядел улочку и вышел. Станция была неподалеку, но я предпочел воспользоваться кебом. Убедил себя, будто так меньше рискую быть узнанным на пустынной улице: мне казалось, что я отовсюду заметен и абсолютно не защищен. Помню, я велел кебмену остановиться, не доезжая до центрального входа в вокзал, и сошел с нарочитой, мучительной неторопливостью. Ехал я до местечка под названием Эшгроув, но билет взял до более дальней станции. Поезд отправлялся через несколько минут, в восемь пятьдесят. Я ускорил шаг: следующий отходил только в половине десятого. Перрон был почти пуст. Я прошел по вагонам: помню нескольких фермеров, женщину в трауре, юношу, углубившегося в Тацитовы „Анналы“, забинтованного и довольного солдата. Вагоны наконец дернулись. Человек, которого я не мог не узнать, слишком поздно добежал до конца перрона. Это был капитан Ричард Мэдден. Уничтоженный, дрожащий, я скорчился на краю сиденья, подальше от страшного окна.
Но сознание собственного ничтожества скоро перешло в какую-то утробную радость. Я сказал себе, что поединок завязался и я выиграл первую схватку, пусть лишь на сорок минут, пусть милостью случая опередив нападающего противника. Я уверил себя, что эта маленькая победа предвещает окончательную. Уверил себя, что она не так уж мала: не подари мне расписание поездов бесценного разрыва во времени, я был бы теперь за решеткой, а то и мертв. Подобными же софизмами я внушил себе, что моя удачливость труса доказывает, будто я способен довести предприятие до благополучного конца. В этой слабости я почерпнул силы, не покинувшие меня позднее. Я предвижу время, когда людей принудят исполнять день за днем и более чудовищные замыслы; скоро на свете останутся одни вояки и головорезы. Мой им совет: исполнитель самого чудовищного замысла должен вообразить, что уже осуществил его, должен сделать свое будущее непреложным, как прошлое. Так я и поступил, а в моих глазах — глазах мертвеца — тем временем отражалось течение, возможно, последнего в моей жизни дня и медленное смешение его с ночью. Поезд мягко бежал мимо ясеней, потом остановился, казалось, — прямо в поле. Названия станции никто не объявил. „Это Эшгроув?“ — спросил я у мальчишек на перроне. „Эшгроув“, — отозвались они. Я сошел.
Платформу освещал фонарь, но лица ребят оставались в темноте. Один из них спросил: „Вам к дому доктора Стивена Альбера?“ Другой сказал, не дожидаясь ответа: „До дома неблизко, но вы не заблудитесь: ступайте вот этой дорогой налево и сворачивайте влево на каждой развилке“. Я бросил им последнюю монету, спустился по каменным ступенькам и вышел на безлюдную дорогу. Она полого вела вниз. Колея была грунтовая, над головой сплетались ветки, низкая полная луна словно провожала меня.
На миг мне показалось, будто Ричард Мэдден как-то догадался о моем отчаянном плане. Но я тут же успокоил себя, что это невозможно. Указание сворачивать всякий раз налево напомнило мне, что таков общепринятый способ отыскивать центральную площадку в некоторых лабиринтах. В лабиринтах я кое-что понимаю: не зря же я правнук того Цюй Пэна, что был правителем Юньнани и отрекся от бренного могущества, чтобы написать роман, который превзошел бы многолюдьем „Сон в красном тереме“, и создать лабиринт, где заблудился бы каждый. Тринадцать лет посвятил он двум этим трудам, пока не погиб от руки чужеземца, однако роман его остался сущей бессмыслицей, а лабиринта так и не нашли. Под купами английских деревьев я замечтался об этом утраченном лабиринте: нетронутый и безупречный, он представился мне стоящим на потаенной горной вершине, затерявшимся среди рисовых полей или в глубинах вод, беспредельным — не просто с восьмигранными киосками и дорожками, ведущими по кругу, но с целыми реками, провинциями, государствами. Я подумал о лабиринте лабиринтов, о петляющем и растущем лабиринте, который охватывал бы прошедшее и грядущее и каким-то чудом вмещал всю вселенную. Поглощенный призрачными образами, я забыл свою участь беглеца и, потеряв ощущение времени, почувствовал себя самим сознанием мира. Я попросту воспринимал это смутное, живущее своей жизнью поле, луну, последние отсветы заката и мягкий спуск, отгонявший даже мысль об усталости. Вечер стоял задушевный, бескрайний. Дорога сбегала и ветвилась по уже затуманившимся лугам. Высокие, будто скандируемые ноты то вдруг наплывали, то вновь отдалялись с колыханием ветра, скраденные листвой и расстоянием. Я подумал, что врагами человека могут быть только люди, люди той или иной земли, но не сама земля с ее светляками, звуками ее языка, садами, водами, закатами. Тем временем я вышел к высоким поржавелым воротам. За прутьями угадывалась аллея и нечто вроде павильона. И тут я понял: музыка доносилась отсюда, но что самое невероятное — она была китайская. Поэтому я и воспринимал ее не задумываясь, безотчетно. Не помню, был ли у ворот колокольчик, звонок или я просто постучал. Мелодия все переливалась.
Но из дома за оградой показался фонарь, в луче которого стволы то выступали из тьмы, то снова отшатывались, бумажный фонарь цвета луны и в форме литавр. Нес его рослый мужчина. Лица я не разглядел, поскольку свет бил мне в глаза. Он приоткрыл ворота и медленно произнес на моем родном языке:
— Я вижу, благочестивый Си Пэн почел своим долгом скрасить мое уединение. Наверное, вы хотите посмотреть сад?
Он назвал меня именем одного из наших посланников, и я в замешательстве повторил за ним:
— Сад?
— Ну да, сад расходящихся тропок.
Что-то всколыхнулось у меня в памяти, и с необъяснимой уверенностью я сказал:
— Это сад моего прадеда Цюй Нэна.
— Вашего прадеда? Так вы потомок этого прославленного человека? Прошу.
Сырая дорожка вилась, как тогда, в саду моего детства. Мы вошли в библиотеку с книгами на восточных и европейских языках. Я узнал несколько переплетенных в желтый шелк рукописных томов Утраченной Энциклопедии, изданием которой ведал Третий Император Лучезарной Династии и которую так и не отпечатали. Граммофон с крутящейся пластинкой стоял возле бронзового феникса. Помню еще вазон розового фарфора и другой, много древнее, того лазурного тона, который наши мастера переняли у персидских горшечников…
Стивен Альбер с улыбкой наблюдал за мной. Был он, как я уже говорил, очень рослый, с тонким лицом, серыми глазами и поседевшей бородой. Чудилось в нем что-то от пастора и в то же время от моряка; уже потом он рассказал мне, что был миссионером в Тенчуне, „пока не увлекся китаистикой“.
Мы сели; я — на длинную приземистую кушетку, а он — устроившись между окном и высокими круглыми часами. Я высчитал, что но крайней мере в ближайший час мой преследователь Ричард Мэдден сюда не явится. С непреложным решением можно было повременить.
Да, судьба Цюй Пэна воистину поразительна, — начал Стивен Альбер. — Губернатор своей родной провинции, знаток астрономии и астрологии, неустанный толкователь канонических книг, блистательный игрок в шахматы, прославленный поэт и каллиграф, он бросил все, чтобы создать книгу и лабиринт. Он отрекся от радостей деспота и законодателя, от бесчисленных наложниц, пиров, даже от всех своих познаний и на тринадцать лет затворился в Павильоне Неомраченного Уединения. После его смерти наследники не обнаружили там ничего, кроме груды черновиков. Семья, как вам, конечно же, известно, намеревалась предать их огню, но его душеприказчик-монах — то ли даос, то ли буддист — настоял на публикации.
— Мы, потомки Цюй Пэна, — вставил я, — до сих пор проклинаем этого монаха. Он опубликовал сущую бессмыслицу. Эта книга попросту невразумительный ворох разноречивых набросков. Как-то я проглядывал ее: в третьей главе герой умирает, в четвертой — он снова жив. А что до другого замысла Цюй Пэна, его лабиринта…
— Этот лабиринт — здесь, — уронил Альбер, кивнув на высокую лаковую конторку.
— Игрушка из слоновой кости! — воскликнул я. — Лабиринт в миниатюре…
— Лабиринт символов, — поправил он. — Незримый лабиринт времени. Мне, варвару англичанину, удалось разгадать эту нехитрую тайну. Через сто с лишним лет подробностей уже не восстановишь, но можно предположить, что произошло. Видимо, однажды Цюй Пэн сказал: „Я ухожу, чтобы написать книгу“, а в другой раз: „Я ухожу, чтобы построить лабиринт“. Всем представлялись две разные вещи; никому не пришло в голову, что книга и лабиринт — одно и то же. Павильон Неомраченного Уединения стоял в центре сада, скорее всего запущенного; должно быть, это и внушило мысль, что лабиринт материален. Цюй Пэн умер; никто в его обширных владениях на лабиринт не натолкнулся; сумбурность романа навела меня на мысль, что это и есть лабиринт. Верное решение задачи мне подсказали два обстоятельства: первое — любопытное предание, будто Цюй Пэн задумал поистине бесконечный лабиринт, а второе — отрывок из письма, которое я обнаружил.
Альбер поднялся. На миг он стал ко мне спиной и выдвинул ящик черной с золотом конторки. Потом он обернулся, держа листок бумаги, когда-то алой, а теперь уже розоватой, истончившейся и потертой на сгибах. Слава Цюй Пэна-каллиграфа была заслуженной. С недоумением и дрожью вчитался я в эти слова, которые тончайшей кисточкой вывел некогда человек моей крови: „Оставляю разным (но не всем) будущим временам мой сад расходящихся тропок“ Я молча вернул листок. Альбер продолжал:
— Еще не докопавшись до этого письма, я спрашивал себя, как может книга быть бесконечной. В голову не приходило ничего, кроме циклического, идущего по кругу тома, тома, в котором последняя страница повторяет первую, что и позволяет ему продолжаться сколько угодно. Вспомнил я и ту ночь на середине „Тысячи и одной ночи“, когда царица Шахразада, по чудесной оплошности переписчика, принимается дословно пересказывать историю „Тысячи и одной ночи“, рискуя вновь добраться до той ночи, когда она ее пересказывает, и так до бесконечности. Еще мне представилось произведение в духе платоновских „идей“ — его замысел передавался бы по наследству, переходя из поколения в поколение, так что каждый новый наследник добавлял бы к нему свою положенную главу или со смиренной заботливостью правил страницу, написанную предшественниками. Эти выдумки тешили меня, но ни одна из них, очевидно, не имела даже отдаленного касательства к разноречивым главам Цюй Пэна. Теряясь в догадках, я получил из Оксфорда письмо, которое вы видели. Естественно, я задумался над фразой: „Оставляю разным (но не всем) будущим временам мой сад расходящихся тропок“. И тут я понял, что бессвязный роман и был „садом расходящихся тропок“, а слова „разным (но не всем) будущим временам“ натолкнули меня на мысль о развилках во времени, а не в пространстве. Бегло перечитав роман, я утвердился в этой мысли. Стоит герою любого романа очутиться перед несколькими возможностями, как он выбирает одну из них, отметая остальные; в неразрешимом романе Цюй Пэна он выбирает все разом. Тем самым он творит различные будущие времена, которые в свою очередь множатся и ветвятся. Отсюда и противоречия в романе. Скажем, Фан владеет тайной; к нему стучится неизвестный; Фан решает его убить. Есть, видимо, несколько вероятных исходов: Фан может убить незваного гостя; гость может убить Фана; оба могут уцелеть; оба могут погибнуть и так далее. Так вот, в книге Цюй Пэна реализуются все эти исходы, и каждый из них дает начало новым развилкам. Иногда тропки этого лабиринта пересекаются: вы, например, явились ко мне, но в каком-то из возможных вариантов прошлого вы — мой враг, а в ином — друг. Если вы извините мое неисправимое произношение, мы могли бы прочесть несколько страниц.
При ярком свете лампы лицо его было совсем старческим, но проступало в нем и что-то несокрушимое, даже вечное. Медленно и внятно он прочитал два варианта одной эпической главы. В первом из них воины идут в бой по пустынному нагорью. Под страхом обвала, среди ночного мрака жизнь немногого стоит, они не думают о себе и без труда одерживают победу. Во втором те же воины проходят по дворцу, где в разгаре праздник; огни боя кажутся им продолжением праздника, и они снова одерживают победу.
Я с надлежащей почтительностью слушал древние истории. Но, пожалуй, куда удивительнее их самих было то, что они придуманы когда-то моим предком, а воскрешены для меня теперь, во время моей отчаянной авантюры, на острове в другом конце света, человеком из далекой империи. Помню заключительные слова, повторявшиеся в обоих вариантах как тайная заповедь: „Так, с ярыми клинками и спокойствием в несравненных сердцах, сражались герои, готовые убить и умереть“.
Тут я почувствовал вокруг себя и в самом себе какое-то незримое бесплотное роение. Не роение расходящихся, марширующих параллельно и в конце концов сливающихся войск, но более неуловимое, более потаенное движение, чьим смутным прообразом были они сами. Стивен Альбер продолжал:
— Не думаю, чтобы ваш прославленный предок попросту забавлялся на досуге подобными вариациями. Посвятить тринадцать лет бесконечному риторическому эксперименту — это выглядит малоправдоподобно. Роман в вашей стране — жанр невысокого пошиба, а в те времена и вовсе презираемый. Конечно, Цюй Пэн — замечательный романист, но сверх того он был литератором, который навряд ли считал себя обыкновенным романистом. Свидетельства современников — а они подтверждаются всей его жизнью — говорят о метафизических, мистических устремлениях Цюй Пэна. Философские контроверзы занимают немалое место и в его романе. Я знаю что ни одна из проблем не волновала и не мучила его так как неисчерпаемая проблема времени. И что же? Это единственная проблема, не упомянутая им на страницах „Сада“. Он даже ни разу не употребляет слово „время“. Как вы объясните это упорное замалчивание?
Я предложил несколько гипотез — все до одной неубедительные. Мы взялись обсуждать их; наконец Стивен Альбер спросил:
— Какое единственное слово недопустимо в шараде с ключевым словом „шахматы“?
Я секунду подумал и сказал:
— Слово „шахматы“.
— Именно, — подхватил Альбер. — „Сад расходящихся тропок“ и есть грандиозная шарада, притча, ключ к которой — время; эта скрытая причина и запрещает о нем упоминать. А постоянно чураться какого-то слова, прибегая к неуклюжим метафорам и нарочитым перифразам, — это и есть, вероятно, самый выразительный способ его подчеркнуть. Такой окольный путь и предпочел уклончивый Цюй Пэн на каждом повороте своего нескончаемого романа. Я сличил сотни рукописей, выправил ошибки, занесенные в текст нерадивыми переписчиками, вроде бы упорядочил этот хаос, придал — надеюсь, что придал, — ему задуманный вид, перевел книгу целиком — и убедился: слово „время“ не встречается в ней ни разу. Отгадка очевидна: „Сад расходящихся тропок“ — это недоконченный, но и не искаженный образ мира, каким его видел Цюй Пэн. В отличие от Ньютона и Шопенгауэра ваш предок не верил в единое, абсолютное время. Он верил в бесчисленность временных рядов, в растущую, головокружительную сеть расходящихся, сходящихся и параллельных времен. И эта канва времен, которые сближаются, ветвятся, перекрещиваются или век за веком так и не соприкасаются, заключает в себе все мыслимые возможности. В большинстве этих времен мы с вами не существуем; в каких-то существуете вы, а я — нет; в других есть я, но нет вас; в иных существуем мы оба. В одном из них, когда счастливый случай выпал мне, вы явились в мой дом; в другом — вы проходя по саду, нашли меня мертвым; в третьем — я произношу эти же слова, но сам я — мираж, призрак.
— В любом времени, — выговорил я не без дрожи, — я благодарен и признателен вам за воскрешение сада Цюй Пэна.
— Не в любом, — с улыбкой пробормотал он. — Вечно разветвляясь, время ведет к неисчислимым вариантам будущего. В одном из них я — ваш враг.
Я снова ощутил то роение, о котором уже говорил. Мне почудилось, будто мокрый сад вокруг дома полон бесчисленных призрачных людей. Это были Альбер и я, только не-знакомые, умноженные и преображенные другими временными измерениями. Я поднял глаза, бесплотный кошмар рассеялся. В изжелта-черном саду я увидел лишь одного человека, но этот человек казался несокрушимым, как статуя, и приближался к нам по дорожке, и был капитаном Ричардом Мэдденом.
— Будущее уже на пороге, — возразил я, — и все же я — ваш друг. Позвольте мне еще раз взглянуть на письмо.
Альбер поднялся во весь рост. Он выдвинул ящик высокой конторки и на миг стал ко мне спиной. Мой револьвер был давно наготове. Я выстрелил, целясь как можно тщательнее: Альбер упал тут же, без единого стона. Клянусь, его смерть была мгновенной, как вспышка.
Остальное уже нереально и не имеет значения. Ворвался Мэдден, я был арестован. Меня приговорили к повешению. Как ни ужасно, я победил: передал в Берлин название города, где нужно было нанести удар. Вчера его разбомбили: я прочитал об этом в газетах, известивших Англию о загадочном убийстве признанного китаиста Стивена Альбера, которое совершил некий Ю Цун. Шеф справился с этой загадкой. Теперь он знает, что вопрос для меня был в том, как сообщить ему о городе под названием Альбер, и что мне, среди грохота войны, оставалось одно — убить человека, носящего это имя. Он только не знает — и никому не узнать, — как неизбывны моя боль и усталость».

Mutolaada bo‘ling:
https://t.me/e_kutubxona

Rus tilida o‘qish

Liddel Gart yozgan «Jahon urushi tarixi» kitobining yigirma ikkinchi sahifasida shunday ma’lumot berilgan: Britaniyaning 13 ta diviziyasi bir ming toʻrt yuzta zambarak yordamida Sen-Montoban jabhasiga 1916 yil 24 iyulga qilinadigan hujumni yigirma toʻqqizinchi iyul ertalabiga koʻchirishga toʻgʻri keldi. Kapitan Liddel Gartning fikricha, bunga kuchli yomgʻirlar sabab boʻlib, oʻz holicha bu unchalik muhim ahamiyatga molik emasdi. Sindar shahridagi Oliy maktabning sobiq ingliz tili oʻqituvchisi doktor Yu.Sun tomonidan aytib turib yozdirilgan va oʻqib chiqib imzolagan quyidagi bayonnoma shu voqeaga birdaniga oydinlik kiritdi. Matn boshlanishida ikki sahifa yetishmasdi.

«...Telefon goʻshagidan olmoncha javob qaytargan ovoz egasini tanidimu goʻshakni qoʻydim. Bu kapitan Richard Meddenning ovozi edi. Medden – Viktor Runebergning uyida! Demak, bizning barcha harakatlarimiz zoye ketdi, shu bilan birga – (garchi bu men uchun ikkinchi darajali boʻlib koʻrinsa ham) oʻzimiz ham tamom boʻldik, degani. Demak, Runeberg yo qamoqqa olingan yoki oʻldirilgan. Quyosh botmasdanoq mening ham shoʻrlik boshimga ish tushadi. Medden ayab oʻtirmaydi. Toʻgʻrirogʻi, u shunga majbur.

Derazadan, har doimgidek, tomlar va kechki botayotgan quyoshning xira nurlari koʻrinib turardi. Biror voqea sodir boʻlishini oldindan bilib boʻlmaydigan oddiygina begim kuni mening ajalim yetishiga sira ishongim kelmaydi. Men, otadan yetim qolgan, goʻzal va soʻlim Xayfin bogʻchasida oʻynab yurgan bola edim. Nahotki, hammasi tamom boʻlsa? Shu payt oʻylab qoldim: dunyodagi barcha odamlarga hozir nimalardir boʻlayapti, aynan hozir. Asrlar ketidan asrlar oʻtaveradi, voqealar sodir boʻlaveradi. Hozir ham qanchadan-qancha odamlar havoda, quruqlikda, dengizda, bir nimalar qilayapti, lekin u narsalarga mening aloqam yoʻq. Menda sodir boʻlayotgan narsa faqat mengagina taalluqli boʻlgan narsadir. Meddenning choʻziq uzunchoq basharasini eslashim bilanoq barcha oʻy-fikrlarim chalkashib ketdi. Qoʻrquv aralash nafrat bilan (qoʻrqoqligimni tan oldim, endi esa Richard Meddenni boplab aldagach, tez orada meni qatl qilishlarini kutayapman) oʻyladim: bu qoʻpol, oʻziga bino qoʻygan, oʻzicha baxt nashidasini surayotgan galvars mening bu sirni bilishimni, ya’ni Britaniya artilleriyasining Angor vodiysidagi yangi joylashgan manzili nomini aniq bilishimni xayoliga ham keltirmaydi.

«Qochish kerak», — dilimdagi tilimga chiqdi. Goʻyoki meni Medden ta’qib qilayotgandek, asta oʻrnimdan turib, sekingina yura boshladim. Oʻzimning ayanchli ahvolimga yana bir bora iqror boʻlish uchunmi, negadir choʻntaklarimda nimalar borligini koʻrmoqchi boʻldim. Kutganimdek, choʻntaklarimdan amerika soati, nikellangan zanjirga osilgan kvadrat shakldagi tanga, meni fosh qilishi mumkin boʻlgan, endi esa keraksiz boʻlib qolgan Runeberg uyining kalitlari, yon daftarcha, xat (men uni yoʻqotmoqchi edim, lekin negadir qoldirdim), bir krona, ikki shilling va bir necha pens, qizil-koʻk qalam, roʻmolcha, bir oʻqlangan toʻpponcha chiqdi. Nima uchundir, balki qat’iyatli boʻlish istagidadir, uni mahkam qisdim, salmoqlab koʻrdim. Miyamdan noaniq bir fikr oʻtdi: oʻq ovozi uzoqdan eshitiladi. Oʻn daqiqadan soʻng mening rejam tayyor boʻldi. Telefon daftarchasidan men beradigan xabarni yetkazishi mumkin boʻlgan yagona odamni topdim. U temir yoʻldan borilganda yarim soatli masofada — Fenton atrofida yashardi.

Unchalik dovyuraklardan emasman. Bunga hozir ham iqror boʻlishim mumkin. Moʻljallangan narsamni oxiriga yetkazdim, ammo bu qanchalik dahshatli kechgani oʻzimgagina ayon. Bu ishni Germaniya uchun sodir etmadim, aslo. Mendan josus sifatida foydalangan, xoʻrlagan bunday vahshiy mamlakatni hecham qadrlamayman. Angliyada bir oddiygina odamni bilardim, u men uchun Gyotedan kam emasdi. U bilan bir soatcha gaplashdim va u Gyote bilan teng ekanligiga amin boʻldim...

Boshligʻimiz men va menga oʻxshash toifadagi, tomirlarida behisob ajdodlari qoni oqib turgan odamlardan jirkanadi. Ohista kiyindim, vidolashgandek koʻzguga qaradim-da, uydan chiqdim. Bekat unchalik uzoq emasdi, lekin men keb[1]dan foydalanish ma’qul deb oʻyladim. Shunday qilmasam, bu kimsasiz koʻchada meni koʻrib, tanib qolishlari mumkinligiga oʻzimni ishontirdim, qolaversa, mutlaq himoyasiz ham edim. Yodimda: kebni vokzalning katta darvozasiga yetmasdan toʻxtatishni buyurdim, ataylab shoshmasdan tushdim. Eshgrou nomli manzilgacha borishim lozim edi, lekin chiptani undan uzoqroq boʻlgan bekatgacha oldim.

Poyezd sakkizu ellikda joʻnashi kerak, bir necha daqiqa qolgandi. Men qadamimni tezlatdim, keyingi poyezd toʻqqiz yarimda joʻnaydi. Perron deyarli boʻm-boʻsh edi. Vagonma-vagon oʻtib borar ekanman, bir necha fermerni, motam libosidagi ayolni, Tatsitning «Yilnomalar» kitobiga mukkasidan ketgan oʻsmirni, doka oʻralgan, ammo mamnun soldatni koʻrganim esimda. Nihoyat, vagonlar qoʻzgʻaldi. Bir kishi perronning oxirigacha yurib keldi, lekin u kech qolgandi: uni tanimasligim mumkin emasdi — u kapitan Richard Medden edi. Tamom boʻldim: qaltirab, qoʻrqinchli oynadan uzoqroqqa, oʻrindiq chetiga gʻujanak boʻlib oʻtirib oldim. Ruhimdagi ojizlik va qoʻrquv tez orada qandaydir ich-ichimdan kelgan quvonchga aylandi. Oʻz-oʻzimga dalda berdim: yakkama-yakka kurash boshlandi, birinchi olishuvda men gʻolib chiqdim, arzimas qirq daqiqa yutdim, menga tashlangan raqibimni, mayli, tasodif tufaylimi, dogʻda qoldirdim. Shu kichkinagina yutugʻim katta gʻalaba keltiradi, deb oʻzimga tasalli berdim.

Poyezdlar qatnovi jadvalidagi farq men uchun bebaho boʻlgan vaqt-ni in’om qildi, aks holda allaqachon qamoqqa olingan yoki oʻldirilgan boʻlardim, demak, bu yutuqni arzimas narsa deb boʻlmaydi. Shunga oʻxshash faylasufona fikrlarga berilib, oʻzimni-oʻzim ishontirdim: menga oʻxshash qoʻrqoqlarga ham omad kulib boqqanda har qanday ishni oxiriga yetkazish mumkin. Shu qilmishimdan oʻzimda kuch-quvvat topdim va u meni keyinchalik ham tark etmadi. Shunday zamon kelishini sezib turibman: kundan-kunga odamlarni bir-biridan dahshatliroq boʻlgan ishlarni bajarishga majbur qiladilar; tez orada dunyoda faqat jangchilaru, kallakesarlar qoladi. Mening ularga maslahatim: eng dahshatli ishga qoʻl urmoqchi boʻlgan odam shunday faraz qilsinki, goʻyo u oʻylaganini amalga oshirdi, kelajagi esa oʻtmish boʻlib qoldi, oʻtmishni esa qaytarib boʻlmaydi. Mening koʻzimda, xuddi oʻlikning qorachoʻgʻidek, boʻlib oʻtgan voqea va hodisalar muhrlanib qolgandek tuyulardi, balki bu hayotimning soʻnggi kunidir va u asta-sekin tun bilan almashayotgandir.

Poyezd daraxtzor oldidan yumshoqqina oʻtib, nazarimda dalaning qoq oʻrtasida toʻxtadi. Bekat nomini hech kim e’lon qilmadi. «Bu Eshgroumi?» — deb soʻradim perronda turgan bolalardan. «Eshgrou», — deb javob berishdi ular. Poyezddan tushdim. Platformani fonus yoritar, lekin bolalarning koʻzlarini qorongʻulik toʻsib turardi. Bolalardan biri soʻradi: «Sizga doktor Stiven Alberning uyi kerakmi?» Javobimni kutmasdanoq, boshqasi tushuntira ketdi: «Uning uyigacha ancha bor, mana bu chap tomondagi yoʻldan boraverasiz va har gal yoʻl ajaralganda chapga qayrilasiz, adashmaysiz.»

Bolalarga oxirgi tangamni berdim-da, tosh zinalardan pastga, kimsasiz yoʻlga chiqdim. Yoʻl pastga qarab ketardi. Yolgʻizoyoq tuproq yoʻl, tepamda quyuq daraxt shoxlari soyabon boʻlib ketgan, toʻlin oy ufqdan koʻtarilib goʻyo meni kuzatib borardi. Birdan yaraqlab miyamdan bir fikr oʻtdi — Richard Medden goʻyo qaltis rejamni bilib olgandek tuyuldi. Darhol oʻzimga tasalli berdim — boʻlishi mumkin emas.

Har doim chapga burilasiz, deb menga berilgan koʻrsatma ayrim labirintlardagi kabi markaziy maydonchani topishda umum qabul qilingan usulga oʻxshab tuyuldi. Labirintlar haqida ancha-muncha narsani bilaman: axir men Yunan hukmdori Syuy Penning chevarasi boʻlaman. U qatnashuvchilar soni jihatidan «Qizil qasrdagi tushlar» kitobidan ham oʻtadigan roman yozish va har qanday kimsa adashib qoladigan darajada murakkab labirint yaratish uchun oʻzining ikkinchi kasbidan voz kechgan. Bu ikki maqsadni amalga oshirish uchun oʻn uch yillik umrini sarf etgan va bir begona qoʻlida halok boʻlgandi. Uning romani almoyi-aljoyi soʻzlardan iborat, ma’nosiz bir yozuv sifatida qolib ketgan. Labirintni esa topolmaganlar. Sersoya ingliz daraxtlari ostida oʻsha yoʻqolib ketgan labirint toʻgʻrisida xayol sura boshladim: tasavvurimda u pokiza holda, odam oyogʻi yetmagan allaqanday sirli togʻlar choʻqqisida, bepoyon sholizorlar oʻrtasida yoki chuqur suvlar tubida, nafaqat oʻzining sakkiz qirrali qubbalari-yu, aylanma yoʻllarini, balki butun boshli daryolar, viloyatlar, mamlakatlarni oʻz ichiga olgandek edi. Labirintlarning labirinti haqida, bora-bora chigallashib, kengayib boruvchi — oʻtmishni ham, kelajakni ham qamrab olgan moʻ‘jizaviy tarzda, hatto Koinotni ham oʻz bagʻriga singdirgan cheksiz labirint haqida oʻyladim. Tasavvurimda paydo boʻlgan bu shaffof roʻyolar ogʻushida men oʻzimning achchiq qismatimni ham unutib, vaqt oʻlchovini ham yoʻqotib, goʻyoki butun olamning shuuri mening ongimda mujassam boʻlgandek, oʻzimni olamning markazidek his qildim.

Shuurimga elas-elas koʻrinayotgan yashnab yotgan dalalar, botayotgan quyoshning soʻnggi shu’lalari, tepalikdan yumshoqqina tushish charchogʻimni ham quvib yuborgandi. Tarovatli va intihosiz bir oqshom edi. Yoʻl esa tumanli oʻtloqlar uzra uzoq-uzoqlarga yoyilib, tarmoqlanib ketgan. Allaqayerdan taralayotgan kuyni shamol goh olqishlayotgandek yuqori pardalarga olib chiqar, goh nola qilib uzoqlashar va yoʻlga toʻshalgan barglarning shitirlashi joʻr boʻlib, masofa ham huzur bagʻishlardi. Odamning dushmani faqat odamzodgina boʻlishi mumkin, deb oʻyladim. U ular yashayotgan zamin dushman emas. Zamin oʻzining yaltiroq qoʻngʻizchalariyu ularning tovushlari, bogʻ-rogʻlariyu suvlari, shu’lalari bilan barchaga barobardir. Shu asnoda zang bosgan baland darvoza oldidan chiqib qoldim. Toʻsiq ortida xiyobon va koʻshkka oʻxshash bino borligi sezilib turardi. Taralayotgan kuy shu yerdan kelayotganligini anglab yetdim: ajablanarlisi shundaki, bu xitoy musiqasi edi. Men kuyga berilib, boshqa narsalarni oʻylab ham oʻtirmadim. Yodimda yoʻq, darvozada qoʻngʻiroqcha bormidi yoki men qoʻngʻiroq tugmasini bosdimmi yoki oddiygina qilib taqillatdimmi? Kuy esa uzluksiz davom etardi.

Toʻsiq ortida fonus shu’lasi koʻrindi, uning yorugʻida azim daraxtlar tanasi goh paydo boʻlar, goh zimiston qa’riga singib ketardi. Oyga oʻxshash dumaloq fonus koʻtargan baland boʻyli erkak kishi kelardi. Fonus nurlari koʻzimga tushib turgani sababli uning yuzini koʻra olmadim. U darvozani qiya ochib, muloyimgina mening ona tilimda gap boshladi:
— Muhtaram Si Pen oʻzining bu tashrifi bilan yolgʻizlikda oʻtayotgan hayotimga biroz boʻlsa-da, quvonch kiritishga qaror qilibdilar-da. Ehtimol, siz bogʻni koʻrmoqchi boʻlgandirsiz?

U meni bir mahallar vakillarimizdan birining ismi bilan atadi. Biroz esankiragan holda uning soʻzini qaytardim:
— Bogʻ, deysizmi?
— Ha-da, yoyilib ketgan soʻqmoqlar bogʻi.

Xotiramda nimadir toʻsatdan qoʻzgʻaldi va men oʻzim ham tushuntirib bera olmaydigan darajadagi qat’iyat bilan aytdim:
— Bu mening bobokalonim Syuy Penning bogʻi.
— Sizning bobokaloningiz? Siz oʻsha mashhur insonning avlodimisiz? Marhamat qiling.

Xuddi bolaligimdagi kabi shudringli yoʻlka ilon izi boʻlib choʻzilib yotardi. Biz Sharq va Yevropa xalqlari tillaridagi kitoblar bilan toʻla kutubxonaga kirdik. Sariq shoyi bilan muqovalangan yoʻqolgan ensiklopediyaning bir necha nusxasini tanidim. Ushbu kitoblarning nashri bilan Munavvar Sulolaning Uchinchi imperatori shugʻullangandi, lekin nashr qilinmasdan qolib ketgandi. Bronzadan ishlangan humo qushining yonidagi grammofonda plastinka aylanardi. Pushti rangli chinni guldon yodimda, undan-da, qadimiyroq moviy ranglisi ham boʻlardi. Bizning ustalar Eron kulollaridan oʻrgangandilar...

Stiven Alber kulimsirab meni kuzatib turardi. Aytib oʻtganimdek, u novcha, ozgʻin, qoʻy koʻzli, oppoq soqolli kishi edi. Qiyofasidagi ayrim jihatlar ruhoniyni, ayni paytda dengizchini ham eslatardi: keyinchalik u menga xitoyshunoslik bilan shugʻullangunga qadar Ten-Chunda missioner boʻlganligi haqida hikoya qilib bergandi.

Oʻtirdik: men pastakkina uzun katga, u boʻlsa deraza bilan yumaloq soat oʻrtasiga joylashdi. Oʻzimcha hisoblab chiqdim: yaqin biror soat ichida meni ta’qib qilayotgan Richard Medden bu yerga yetib kelolmasa kerak. Qat’iy qarorimni biroz kechiktirsa ham boʻladi.
— Ha, Syuy Penning taqdiri juda ajoyib, — deb boshladi Stiven Alber, — oʻz yurtining hukmdori, astronomiya va astrologiya bilimdoni, qonunshunos olim, ajoyib shaxmat ustasi, mashhur shoir va xattot. U kitob va labirint yaratish uchun barcha narsalardan voz kechdi. Hukmdorlik, hukmronlik, hukmfarmolik lazzatlaridan, behisob goʻzal joriyalardan, bazmu jamshid, ayshu ishratlardan, hattoki, oʻzi egallagan barcha bilimlardan voz kechib, hayotining oʻn uch yilini yolgʻizlikda, Nurli Uzlat ayvonida oʻtkazdi. Uning oʻlimidan soʻng vorislari bir quchoq qoʻlyozmalardan boʻlak biror narsa topa olmadilar. Sizga, albatta, ma’lum boʻlsa kerak, oila a’zolari bu qogʻozlarni yoqib yubormoqchi boʻlganlar, lekin uning vasiyatlari ijrochisi boʻlgan dao maslagidami yoki buddaviylardanmi boʻlgan rohib bunga yoʻl qoʻymagan, nashr qilamiz, deb turib olgan.
— Biz, Syuy Penning avlodlari, — deb gap qistirdim, — shu payt-gacha oʻsha ruhoniyni soʻkib kelamiz. U qandaydir almoyi-aljoyi soʻzlardan iborat, ma’nosiz bir narsani nashr qildirdi. Bu kitob bir-biriga qovushmaydigan soʻzlardan iborat. Men u kitobni bir marta varaqlab chiqqanman: uchinchi bobda qahramon oʻlgan, toʻrtinchisida esa u yana tirik. Syuy Penning boshqa bir maqsadi boʻlgan labirintga kelsak...
— Labirint bu yerda, — dedi Alber baland, laklangan stolga ishora qilib.
— Fil suyagidan yasalgan oʻyinchoq, — deya xitob qildim. — Jajji labirintcha...
— Ramziy labirint, — dedi u gapimni toʻgʻrilab, — koʻzga koʻrinmas zamon labirinti. Men bir yovvoyi ingliz, oʻsha sodda jumboqning tagiga yetdim. Yuz yildan ortiq vaqt oʻtgach, tafsilotlarni qaytadan aniq tiklab boʻlmaydi. Lekin nimalar sodir boʻlganligini taxmin qilish mumkin. Menimcha, Syuy Pen bir paytda: «Men kitob yozish uchun ketaman», degan boʻlsa, boshqa bir paytda u: «Men labirint yaratish uchun ketaman», degan. Bu yerda gap bir narsa toʻgʻrisida ketayotganligi hech kimning xayoliga ham kelmaydi. — Kitob va labirint aynan bir narsaning oʻzi. Nurli Uzlat Ayvoni bogʻning oʻrtasida va ancha qarovsiz holda edi, shu sababli koʻpchilik labirintni moddiy narsa, deb oʻylaganlar. Syuy Pen oʻlgach, u hukm surgan saltanatning biror joyida ham labirintni uchratganlari yoʻq. Romanning almoyi-aljoyi — tushunib boʻlmas soʻzlardan iboratligi meni bir fikrga undadi: balki shuning oʻzi labirintdir. Bu muammoni hal etishda ikki muhim holat menga yordam berdi: birinchisi — bu Syuy Pen cheksiz-chegarasiz labirint qurmoqchi boʻlganligi haqidagi rivoyat boʻlsa, ikkinchisi — men topib olgan xatning bir boʻlagi.

Alber oʻrnidan turib orqasiga bir lahza oʻgirildi va zarhal hoshiyali laklangan qora stol tortmasidan bir narsa oldi. U menga oʻgirilganda, qoʻlida bir varaq qogʻoz bor edi. Qogʻoz ancha uringan, vaqt oʻtishi bilan rangi ketib, yupqalashgan, buklangan joylari titilib ketgandi. Xattot sifatida qozongan shuhratga Syuy Pen haqiqatdan ham loyiq edi. Dovdiragan va qaltiroq bosgan holatda, qachonlardir menga qondosh boʻlgan inson nozik moʻyqalam bilan yozgan quyidagi soʻzlarni oʻqidim: Turli kelajak zamonlarga oʻzimning tarmoqlangan soʻqmoqlar bogʻimni qoldiraman (barcha zamonlarga emas). Jimgina oʻqidim. Alber davom etdi:
— Men bu xatni topmasimdan oldin oʻzimga-oʻzim savol berdim: qanday qilib kitob cheksiz boʻlishi mumkin? Kitobdagi oxirgi sahifa birinchi sahifani qaytarib turuvchi, behisob tarzda takrorlanuvchi charxpalakdan boshqa biror arzigudek fikr miyamga kelmadi. «Ming bir kecha» ertaklarini esladim. Malika Shahrizoda keyingi hikoyasini boshlashdan oldin undan oldingisini qolgan joyidan qaytarib, keyingisini esa tamom boʻlmasdan toʻxtatardi. Va ertak shu zaylda uzluksiz davom etaveradi.

Yana Aflotunning «Gʻoyalar»i ruhida yozilgan asarlar haqida tasavvur qila boshladim. Undagi fikr avlodlardan-avlodlarga oʻtaveradi, yangi avlod oʻzining oldingi ajdodi tomonidan yozilgan fikrga amal qilib, oʻzi ham keyingi avlodlariga oʻz fikrini qoldiraveradi, bu shu zayda uzluksiz davom etaveradi. Oʻylaganlarim biroz boʻlsa-da, menga tasalli berdi, lekin baribir bulardan birortasi ham Syuy Penning kitobidagi bir-biriga zid boblarga yaqin ham kelmasdi. Bu muammoni qanday hal qilishni bilolmay yurgan kunlarimning birida men Oksforddan mana shu siz koʻrgan xatni oldim. Tabiiyki, unda ifodalangan soʻzlar meni oʻylatib qoʻydi: «Turli kelajak zamonlarga oʻzimning tarmoqlanib ketgan soʻqmoqlar bogʻimni qoldiraman (barcha zamonlarga emas). Shu yerda tushunib yetdim — bir-biriga qovushmaydigan soʻzlardan iborat boʻlgan shu romanning oʻzi «Tarmoqlangan soʻqmoqlar bogʻi» emasmikan: turli kelajak zamonlar (barcha zamonlarga emas) esa zamin soʻqmoqlarini emas, balki zamon soʻqmoqlarini bildiradi. Romanni yana bir karra oʻqib chiqib fikrim toʻgʻri ekanligiga amin boʻldim. Har qanday roman qahramoni oldida bir necha yoʻllar paydo boʻlsa, u albatta, bittasini tanlaydi, qolganlarini chetga surib qoʻyadi: Syuy Pen romanida esa qahramon barcha yoʻllardan oʻtadi va bu bilan u turli taqdirlarni, zamonlarni tasvirlaydi, oʻz navbatida ular ham yana turli zamonlarga tarqab ketadi. Romandagi qarama-qarshilik ham xuddi shu tufayli paydo boʻlgan. Aytaylik, Fen bir sirdan xabardor, qandaydir begona kimsa unikiga keladi: Fen uni oʻldirishga jazm qiladi. Yozuvchining oldida yana boshqa bir necha taqdir yoʻllari ham mavjud: Fen oʻsha chaqirilmagan mehmonni oʻldirishi mumkin; mehmon ham Fenni oʻldirishi mumkin; ikkalasi ham tirik qolishi mumkin; ikkalasi ham halok boʻlishi mumkin va hokazo. Syuy Pen oʻzining kitobida oʻsha yuz berish ehtimoli boʻlgan barcha oqibatlarni yoritib bergan, ularning har biri esa oʻz navbatida boshqa soʻqmoqlarga olib boravergan. Ayrim hollarda bu soʻqmoqlar bir-birini kesib oʻtishi ham mumkin: siz, ehtimol, mening oldimga keldingiz, lekin oʻtmishda boʻlib oʻtgan zamonlarning birida siz mening dushmanim, boshqa birida esa doʻstim boʻlgandirsiz. Agar siz mening xitoychaga oʻxshovsizroq talaffuzimga unchalik e’tibor bermasangiz, bir necha sahifani birga oʻqib chiqishimiz mumkin.

Chiroq yorugʻida uning yuzi qarimsiq boʻlib koʻrinardi, lekin ayrim yuz ifodalarida boqiylik sezilib turar, hatto mangulik muhrlanib qolgandek edi. U menga bir uzun bobning ikki xilini sekin, tushunarli qilib oʻqib berdi. Birinchisida jangchilar togʻ yon-bagʻridagi choʻldan jangga ketib borardi. Qoyalar koʻchib, bosib qolish xavfi ostida zimiston qa’riga kirib borishar, hayotlari qil ustida turganligini oʻylamasdan osongina gʻalabani qoʻlga kiritadilar. Boshqasida esa yana oʻsha jangchilar saroydan aysh-ishrat eng avjiga chiqqan paytda ziyofatni jangning davomi deb yoki jang yolqinlarini ziyofatning davomi deb oʻylab, yana gʻalabaga erishadilar.

Men bu qadimiy hikoyalarni chuqur hurmat va ehtirom bilan eshitdim, lekin ajablanarli joyi shundaki, bu roman allaqachon oʻtib ketgan buyuk ajdodim tomonidan yozilgandi va men oʻzimning qaltis ishimga qadam qoʻyish arafasida dunyoning uzoq boshqa bir tarafidagi orolda, olis bir imperiyaning kishisi men uchun romanni yana jonlantirgan edi. Har ikki matn yakunida huddi duoibaddek quyidagi soʻzlar xotiramda qolgan: «Qahramonlar qoʻllarida oʻtkir shamshirlar-u, beqiyos qalblarida osoyishtalik bilan, jasorat va mardlik ila dushmanni oʻldirishga ham, oʻzlari oʻlishga ham tayyor holda jang qilardilar».

Shu onda mening atrofim va ichki olamimda koʻzga koʻrinmas, allaqanday mavhum, jismsiz sharpalar yurganligini his etdim. Bu roʻyo shaxdam qadamlar bilan goh ajralib, goh qoʻshilib, goh yonma-yon ketayotgan qoʻshinlarni elas-elas eslatsa-da, lekin ularning harakatlari sirli, tutqich bermas va mavhumroq edi. Stiven Alber davom etdi:
— Sizning mashhur ajdodingiz bekorchilikdan, shunchaki oʻzini ovutish uchun bu taxminlarni oʻylab topgan deya olmayman. Hayotining oʻn uch yilini faqat soʻz oʻyinlariga sarflash haqiqatga unchalik toʻgʻri kelmaydi. Roman janri sizning mamlakatingizda unchalik yuqori darajada emas, ayniqsa, oʻsha davrlarda bu romanni yoqtirishmagan. Albatta, Syuy Pen ajoyib romannavis boʻlgan, buning ustiga u adabiyotshunos ham edi. Oʻzini oddiy bir romannavis deb hisoblagan boʻlsa kerak. Syuy Penning gʻoyibona intilishlari metafizikaga, mistikaga qaratilganligi haqida uning zamondoshlari yozib ketgan, qolaversa, oʻzining shaxsiy hayoti ham buni tasdiqlaydi. Uning falsafasidagi qarama-qarshiliklar romanda katta oʻrinni egallaydi. Bitmas-tuganmas zamon muammosiga doir boshqa biror jumboq uni bunchalik qiynamagan va hayajonlantirmagan. Nima boʻpti, dersiz? Shunisi hayron qolarliki, «Bogʻ» kitobining biror sahifasida ham bu muammo haqida biror marta eslatilmagan. Hatto, «zamon» soʻzini biror marta boʻlsa-da, ishlatmagan. Bu soʻz haqida shunchalik sukut saqlashni qanday tushunish mumkin?

Men bir necha farazlarni taklif qildim, lekin ularning birortasi ham ishonchli emasdi. Biz masalani muhokama qila boshladik. Oxiri Stiven Alber soʻradi:
— Topishmoqning kaliti «shaxmat» soʻzi boʻlgan taqdirda, uni yechish uchun foydalanadigan soʻzlar ichida qaysi bir yagona soʻz uchramaydi?

Bir daqiqa oʻylab turib javob berdim.
— «Shaxmat» soʻzi.
— Xuddi shunday, — Alber soʻzimni ilib ketdi. — «Tarmoqlangan soʻqmoqlar bogʻi» — ulkan topishmoqning oʻzi — «zamon» uning kaliti — asarda u sir tutilgan, eslatish ham taqiqlangan. Qandaydir bir soʻz atrofida soʻz oʻyini qilish, unga turli metaforalar orqali ishora qilish usuli, bu oʻsha soʻzga e’tiborni qaratish yoʻllaridan biri boʻlishi, ehtimol. Syuy Pen oʻzining tuganmas romanidagi har bir burilishda shunga oʻxshagan aylanma yoʻllar qoʻllashni lozim koʻrgan. Men bu asarning yuzlab qoʻlyozmalarini taqqoslab chiqdim, koʻchirishda noshud kotiblarning e’tiborsizligi tufayli yoʻl qoʻyilgan xatolarni qoʻlimdan kelgancha tuzatdim, tartibga keltirdim va umid qilamanki, oʻylaganimdek, hozirgi koʻrinishda muallif koʻzlagan shaklga keldi. Kitobni toʻla tarjima qildim va amin boʻldimki, «zamon» soʻzi biror marta ham tilga olinmagan. Jumboqning yechimi tayyor: «Tarmoqlangan soʻqmoqlar bogʻi» — olamning oʻzgartirilmagan haqiqiy koʻrinishidir. Syuy Pen olamni xuddi shu tarzda koʻrgan, idrok qilgan. Bobokaloningiz bizning Nyuton va Shopengauerdan farqli oʻlaroq vaqt yagona va mutlaq ekanligiga ishonmagan. Zamonni son-sanoqsiz tizimlardan iboratligi, uning oʻsishi, aql bovar qilmas darajada tarqaluvi, birlashuvi, yonma-yon mavjud boʻlishiga ishongan. Zamonning bunday jilolanishi — uning birlashuvi, tarqaluvi, kesishuvi yoki asrlar davomida umuman kesishmasligi — aql-idrokimiz yetgan darajadagi ehtimolliklarni oʻz qamroviga oladi. Koʻp zamonlarda biz siz bilan mavjud boʻlmaganmiz, ayrimlarida siz boʻlgansiz, men esa boʻlmaganman, men bor, siz yoʻq, boshqasida har ikkimiz ham boʻlganmiz. Zamonlarning birida, ya’ni baxtli tasodif menga kulib boqqanda, siz mening uyim-ga keldingiz, boshqasida bogʻdan oʻtayotib mening jasadimni topdingiz, uchinchi bir zamonda esa men sizga shu soʻzlarni aytib turibman-u, lekin oʻzim esa sarobman, sharpaman.
— Har qanday zamonda ham, — dedim, titrogʻimni bazoʻr yashirgan holda. — Syuy Penning bogʻini qayta jonlantirganligingiz uchun minnatdorchiligimni izhor qilaman.

— Har qanday zamonda emas, — tabassum ila gʻuldiradi u. — Abadiy yoyila borib zamon bizni kelajakda son-sanoqsiz variantlarga yetaklaydi. Ularning birida men sizning dushmaningizga aylanganman.

Men yuqoridagi holatimga yana qaytib tushdim: uy atrofidagi rutubatli bogʻ son-sanoqsiz shaffof odamlarga toʻla tuyuldi. Bular Alber bilan men edim, faqat boshqa zamonlar oʻlchamlarida harakat qilayotgan oʻzgargan, tanib boʻlmas holda edik. Bogʻning sargʻimtil-qorongʻi joyidan bir kishi kelayotganini koʻrdim. U Richard Medden edi.
— Kelajak ostonasida turibmiz, — dedim uning gapini inkor qilib, — harqalay, men sizning doʻstingizman. Oʻsha xatga yana bir bora koʻz tashlashga ruxsat eting.

Alber oʻrnidan turib qora stol tortmasini surdi va bir lahza menga orqasini oʻgirdi. Toʻpponcham allaqachon tayyor holda edi. Mumkin qadar moʻljalni toʻgʻri olib oʻq uzdim. Alber shu ondayoq unsiz yiqildi. Qasam ichamanki, xuddi chaqmoq urgandek, shu lahzadayoq jon berdi.

Qolgan narsalarning unchalik ahamiyati yoʻq. Bostirib kirgan Medden meni shu yerdayoq qamoqqa oldi. Meni osib oʻldirishga hukm qilishdi. Voqea qanchalik dahshatli boʻlmasin, men gʻalaba qozondim: hujum qilish kerak boʻlgan joy nomini Berlinga xabar berishga ulgurdim. Kecha u joyni bombardimon qilishdi. Taniqli xitoyshunos olim Stiven Alberga nisbatan uyushtirilgan sirli qotillik haqida, uni allaqanday Yu Sun ismli kimsa sodir etganligi haqidagi xabar butun Angliya boʻylab gazetalarda tarqatilganligini bildim. Boshligʻimiz bu jumboqni hal qildi. Men yechishim lozim boʻlgan asosiy masala — Alber shaharchasi nomini unga yetkazish ekanligi endi unga ma’lum. Atrofda boʻlayotgan urushning dahshatli aks-sadolari ostida shunday ismli odamni oʻldirishdan boshqa choram yoʻq edi. Faqat yengib boʻlmas ogʻriq va charchoq qanchalik meni qiynayotganligidan uning xabari yoʻq. Buni hech kim va hech qachon bila olmasa ham kerak...

1. ↑ Keb – faytun.

Mutolaada bo‘ling:

https://t.me/e_kutubxona

Sohibqiron Amir Temur shaxsi jahonning ko‘pgina ijodkorlarini doimo qiziqtirib kelgan va bu jarayon davom etayotir. Frantsiyalik adib Marsel Brion ham Amir Temurni frantsuzlarga tanitishga o‘z hissasini qo‘shgan ijodkorlardan. Bu mavzuda u imkoni qadar yozgan, Sohibqiron hayotidan hikoya qiluvchi tarixiy asarlardan parchalarni frantsuz tiliga tarjima qilgan.

Yaqinda M.Brionning “Menkim, Sohibqiron – jahongir Temur” nomli kitobi rus tilidan o‘zbekchaga tarjima qilinib nashr etildi. Ammo bu kitob ruschasida va o‘zbekchasida M.Brionning yozganlariga qanchalik mos keladi? Quyida shu xususda mulohazalarimizni bildirmoqchimiz.

Marsel Brion 1895 yil 21 noyabrda Frantsiya janubidagi Marsel shahrida advokat oilasida tug‘ilgan. Dastlab Shveytsariyaning Lozanna shahridagi kollejda, so‘ng Marseldagi Tiyer litseyida falsafa yo‘nalishida va Eks-an-Provans universitetining huquqshunoslik fakultetida tahsil olgan. 1920-1924 yillarda Marsel shahar sudida advokat bo‘lib ishlagan adib keyin bu xizmatdan voz kechib, o‘zini adabiyot va san’atga bag‘ishlagan. M.Brion 1964 yili Frantsiya Fanlar akademiyasiga haqiqiy a’zolikka saylangan. 1984 yil 23 oktyabrda Parijda olamdan o‘tgan.

Vatani oldidagi xizmatlari, moziyshunoslik, san’atshunoslik va badiiy adabiyotni rivojlantirishga qo‘shgan hissasi uchun Frantsiyaning yuksak mukofotlariga sazovor bo‘lgan: “Faxriy Legion”, “1914-1918 yillar urushidagi jasorati uchun”, “Adabiyot va san’atni rivojlantirishga qo‘shgan hissasi uchun” singari ordenlar bilan taqdirlangan.

M.Brion buyuk vatandoshimiz Amir Temur hayoti va faoliyatiga katta qiziqish bilan qaragan. Uning “Amir Temur” (“Tamerlan”) nomli kitobi 1942 yilda e’lon qilingan. Bu asar 1963 yili to‘ldirilgan holda “Le Memorial des Siecles” (“Asrlar solnomasi”) turkumida “XIV siecle. les hommes qui ont fait le siecle” (“XIV asr. Tarixni yaratgan insonlar”) nomi bilan nashr etilgan. Kitobning kattagina “Kirish” qismini akademik Jerar Valter yozgan (9–48-betlar). Kitobdan, asosan, M.Brionning “Amir Temur portreti” nomli ocherki (84x1081/32 formatdagi 85 sahifa) joy olgan bo‘lib, asar “Buyuk Insonlar. Amir Temur tuzuklari asosida” (151–188-betlar), “Amir Temurning Ibn Xaldun bilan uchrashuvi. Damashq, 1401 yil” (189–203-betlar), “Amir Temur g‘anim ko‘zi bilan: Ibn Arabshohning “Temur tarixida taqdir ajoyibotlari” asari“ (211–236-betlar), “Amir Temur tuzuklari” (237–274-betlar), “Amir Temur Marshal Busiko nigohi bilan” (275–278-betlar), “Amir Temur va uning saroyi Sultoniya arxiyepiskopi nazarida” (279–302-betlar), “Amir Temur va uning saroyi ispan elchisi Rui Gonsales de Klavixo tasvirida” (303–356-betlar) kabi bo‘limlardan tarkib topgan. Bu bo‘limlar turli asarlarning asliyatlaridan frantsuz tiliga qilingan tarjimalardan iborat. Kitobning umumiy hajmi 381 sahifa.

M.Brion Amir Temurga odilona baho beradi: “Temurdan oldin o‘tgan birorta ham mo‘g‘ul yoki turk fotihi u kabi dono va madaniyatli bo‘lgan emas. Atilla va Aleksandr Makedonskiyda alohida-alohida mavjud bo‘lgan xislatlar Temur shaxsida g‘alati bir uyg‘unlik hosil qilganini ko‘rib hayratga tushadi kishi”. Adib Sohibqironning tashqi va ichki siyosatini yuksak baholaydi, Amir Temurni “mohir strateg, omadli sarkarda”, deb ta’riflaydi va uning e’tiqodi, saltanatida dinlarning o‘rni, holati xususida quyidagilarni yozadi: “Saltanatda diniy huquq hukmron bo‘lsa-da, Amir Temur shu qadar dono ish yuritar ediki, o‘zini islomning sodiq bandasi ekanligini ko‘rsatar va shu bilan birga, Ollohdan o‘zga tangrilarga e’tiqod qo‘ygan fuqarolariga ham qarshilik bildirmasdi”.

Frantsuz adibining ta’kidlashicha, “Temur olimlar, ulamolar, shoirlar va san’atkorlarni o‘z himoyasiga olar, ularga g‘amxo‘rlik qilardi. Uning ushbu harakati ma’lum maqsadga yo‘naltirilgan bo‘lib, unga ilm va san’at ahli posboni, yuksak darajada madaniyatli hukmdor degan shuhrat keltirdi”.

Amir Temurning ismi tarixda abadiy qolajakligiga chuqur ishonch bilan qaragan M.Brion shunday yozadi: “Jasur jangchilarni taqdirlashdagi saxovati, bahodirlarga iltifoti, jangohlarda ko‘rsatgan shaxsiy jasoratlari xalqlar orasida uning obro‘-e’tiborini oshirib, ismini afsonalarga jo qildi. Uning ilohiy beqiyosligi haqidagi behisob qo‘shiqlar, balki Markaziy Osiyoda bugun ham jaranglayotgandir. U qudratli sarkarda, mohir siyosatchi, buyuk bunyodkor, barlos urug‘i vakillari oddiy xislatlarini yuksak madaniyat belgilariga mushtaraklashtirgan inson sifatida tarixda qoldi”.

2011 yili “Yangi asr avlodi” nashriyotida M.Brionning “Menkim, Sohibqiron – jahongir Temur” nomli kitobi o‘zbek tilida chop etildi. Bu “yangi asar”ni Farhod Ro‘ziyev va Fozil Tilovatov o‘zbekchalashtirgan. Biroq kitob qaysi tildan tarjima qilingani ko‘rsatilmagan. Biz uning rus tilidan o‘girilganini aniqladik. M.Brion asarining ruscha varianti Tehrondagi “Mastoufi” nashriyotida bosilgan, kitob nashri bilan bog‘liq barcha huquqni ushbu nashriyot go‘yo “M.Brion meros­xo‘rlaridan sotib olgan”.

Asarning o‘zbekcha nashriga yozilgan so‘zboshi va tarjimada talaygina anglashilmovchiliklar bor. Jumladan, “Ulug‘lashga loyiq inson, sarkarda va davlat arbobi haqida asar” sarlav­hali so‘zboshida (mualliflar: tarix fanlari doktori, professor Shodmon Vohidov, iqtisod fanlari nomzodi Farhod Ro‘ziyev) “Tamerlan” asarining birinchi tahririni M.Brion 1942 yili, to‘ldirilgan va qayta ishlangan ushbu romanini 1963 yili Parijdagi Albin Mishelga qarashli “Wraitten in French” bosmaxonasida chop ettirgan”, deyiladi.

Birinchidan, M.Brionning “Tamerlan”i roman emas, balki “Amir Temurning portreti” ocherki, “Temur tuzuklari” va turli manbalardan olingan parchalardan iborat to‘plamdir. Ikkinchidan, “Menkim, Sohibqiron — jahongir Temur”ning o‘zbekcha tarjima so‘zboshisi mualliflari ta’kidlaganidek, asarning 1963 yildagi nashri Albin Mishelga qarashli “Wraitten in French”da emas, “Alben Mishel” (“Albin Michel”) nomli nashriyotda chop etilgan. “Wraitten in French” esa bosmaxonaning nomi emas, balki Frantsiyada nashr etiladigan aksariyat kitoblarning oxirida yozib qo‘yiladigan eslatma bo‘lib, ingliz tilidan o‘zbekchaga “Frantsuz tilida yozilgan” deb tarjima qilinadi.

“Menkim, Sohibqiron — jahongir Temur”ning “Bolalik yillarim va shayx Shamsiddindan saboq olgan davrlarim” deb nomlangan birinchi bobining so‘nggi xatboshisi quyidagicha yakunlanadi: “Otamdan iltimos qilib, shu masalani bir-ikki yil to‘xtatib turishlarini so‘radim. Chunki uylanish yigitning kuchini kesib, uni zaif qilib qo‘yadi, deb hisoblar edim. Biroq keyinchalik Sultoniya shahrining nasroniy yepiskopi bilan qilgan suhbatim asnosida bildimki, o‘z vaqtida uylanish yigitning jismoniy quvvatini kamaytirmas ekan” (18-bet).

Bu gaplarga tarjimonlar quyidagicha izoh berishgan: “Sultoniya shahrining nasroniy yepiskopi Amir Temur Ko‘ragon bilan qilgan qizg‘in suhbatlari ta’sirida juda qimmatli esdalik yozdirib qoldirgan. Biz ayni shu joyda mazkur memuarni e’tiboringizga havola etamiz va u Marsel Brion tomonidan Frantsiya Milliy kutubxonasidan topilganini va o‘zbek tilida ilk bor o‘quvchilar etiboriga havola etilayotganini eslatib o‘tmoqchimiz”.

Aslida esa Sultoniya shahrining arxiyepiskopi Ioann Amir Temur tomonidan Frantsiya qiroli Karl VI huzuriga elchi sifatida yuborilgan va qirolga Sohibqironning maktubini yetkazgan. Ruhoniy Ioann 1403 yil may oyi­ning boshida Parijda paydo bo‘ladi. U Amir Temurning mo‘jazgina tamg‘asi bosilib, zarhal harflar bilan bitilgan ishonch yorlig‘ini — maktubini Frantsiya qiroli Karl VIga topshiradi. Arxiyepiskop qirol saroyida Karl VI va Frantsiyaning beshta — Berri, Burgundiya, Orlean, Burbon va Britaniya gertsoglari hamda ko‘plab boshqa yuqori mansabli shaxslar huzurida nutq so‘zlab, tashrifining ikki sababini bayon qiladi: birinchisi, Amir Temurning Boyazid ustidan qozongan g‘alabasini ma’lum qilish, ikkinchisi, Frantsiya qirolini o‘z ko‘zi bilan ko‘rish va u haqida Amir Temurga so‘zlab berish. Arxiyepiskop Karl VIning topshirig‘iga binoan “Amir Temur va uning saroyi haqida xotiralar”ini bitgan.

“Xotiralar”ning Frantsiya Milliy kutubxonasining frantsuz fondida 5624 (fol.63 Ve) va 12201 (fol.84 Ie) raqamlari ostida saqlanayotgan ikki frantsuzcha qo‘lyozmasini 1894 yil frantsuz sharqshunosi Xenri de Moranvile topgan va bu haqida Frantsiya Akademiyasida ma’ruza qilgan (N.Moranville. Memoire sur Tamerlan et sa cour par un Dominicain en 1403, Bibliotheque de l’Ecole des Chartes. — Paris, 1894). X.Moranvilening guvohlik berishicha, arxiyepiskop o‘zining “Amir Temur va uning saroyi haqida xotiralar”ini frantsuz tilida bitib, frantsuz tilida ma’ruza qilgan.

Ko‘rinib turibdiki, o‘zbek tarjimonlari “Sultoniya shahrining nasroniy yepiskopi Amir Temur Ko‘ragon bilan qilgan qizg‘in suhbatlari ta’sirida yozilgan juda qimmatli esdalik… Marsel Brion tomonidan Frantsiya Milliy kutubxonasidan topilganini va o‘zbek tilida ilk bor o‘quvchilar etiboriga havola etilayotganini” ma’lum qilib, kitobxonlarni chalg‘itadi. Mutarjimlar Sultoniya arxiyepiskopi Ioannning “Xotiralar”i ancha ilgari o‘zbek tiliga eski frantsuz tilidan bevosita tarjima qilinib, respublikamizda uch bora e’lon qilinganidan xabarlari yo‘qqa o‘xshaydi (tarjimon B.Ermatov). Zero, bu “Xotiralar” ilk bor “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” haftaligida (“Amir Temur va uning saroyi”, 2005 yil, 13 may soni), so‘ng “Jahon adabiyoti” jurnalida (“Amir Temur va uning saroyi haqida xotiralar”, “Jahon adabiyoti”, 2007 yil, 4-son) va to‘ldirilgan varianti G‘afur G‘ulom nomidagi NMIUda chop etilgan “Amir Temur Yevropa elchilari nigohida” kitobida (2007 yil, 169–195-betlar) bosilgan.

Bundan tashqari, asarning birinchi bobi so‘ngida “Sultoniya yepiskopining esdaligi” keltiriladi. Unda, jumladan: “Samarqandda Ispaniya elchisi Klavixoni hurmat-ehtirom bilan qabul qilib, undan: “Bizning sevimli o‘g‘limiz Kastiliya qirolining ahvoli qanday?” — deb so‘raganini o‘zim eshitdim” (22-bet) deyiladi.

Bunga quyidagicha e’tirozimiz bor. Birinchidan, “Sultoniya arxiyepiskopi Ioannning Amir Temur haqidagi esdaliklari” asarning ruscha nashrida ilova tarzida berilgan. Unda Amir Temur so‘zi so‘ngidagi “…deb so‘raganini o‘zim eshitdim” jumlasi yo‘q. Ikkinchidan, Sultoniya arxiyepiskopi Ioann hech qachon Samarqandda bo‘lmagan (garchi ruscha variantda “Ya bыl v Samarkande” deb yozilgan bo‘lsa ham) va shu sababli Sohibqiron bilan Klavixo o‘rtasidagi suhbatni “o‘zi eshitishi” mumkin emas. Uchinchidan, “Sultoniya yepiskopining esdaligi”ning ruscha varianti — “Vospominaniya yepiskopa Sultanii o Timurlange” g‘irt bo‘htondan iborat. Bunga ishonch hosil qilish uchun X.Moranvilening yuqorida keltirilgan asariga hamda arxiyepiskop Ioann xotiralarining o‘zbek tilida e’lon qilingan nashrlariga murojaat etish kifoya. Sultoniya yepiskopi Amir Temurning Yevropadagi elchisi bo‘lgan. Qaysi bir elchi o‘z davlatining rahbari haqida bo‘hton gaplarni aytishi yoki ularga chidab turishi mumkin?!

Kitobda tarixiy haqiqatga zid bir qancha voqealar, jumlalar keltirilgan. Jumladan, Samarqandga Amir Temur huzuriga Shomdan “mashhur sayyohlar, taniqli olimlar” tashrif buyurishadi. Kitobda yozilishicha, “Keyinroq ma’lum bo‘ldiki, mehmonlarning biri — Halab fuqarosi, ikkinchisi esa damashqlik ekan… o‘sha kuni Samarqandda ko‘rishganim ikki sayyohning avlodidan ikkita olim chiqib, ikkisi ham men haqimda kitob yozishi xayolimga ham kelgan emas… Sayyohlardan biri shomlik Kamoliddin xonadonida ulg‘aygan Nizomiddin Shomiy men haqimda “Zafarnoma” kitobini yozdi. Damashqlik Arabshoh xonadonida dunyoga kelgan farzand, hozirda Ibn Arabshoh nomi bilan mashhur olim esa men haqimda kitob boshlab, hali yozib tugatgani yo‘q. Men bu kitobni ko‘rganim yo‘q, ammo uning o‘zi bu kitobni “Ajoyib al-maqdur fi tarixi Taymur” (“Temur tarixida taqdir ajoyibotlari”) deb nomlamoqchi ekanini aytdi” (64-bet).

Bu yerda ham yolg‘on bor. Ibn Arabshoh “Ajo­yib al-maqdur fi tarixi Taymur” asarini 1436-1437 yillarda bitgan (Ibn Arabshoh, “Amir Temur tarixi”, 1-jild, 1992, 6-bet) va unda Ibn Arabshohning Sohibqiron bilan uchrashgani haqida biror so‘z yo‘q.

“Menkim, Sohibqiron — jahongir Temur” kitobining haqqoniyligi bizdan ilgari ham yurtimizning taniqli adib va olimlari tomonidan shubha ostiga olingan edi. Asar “Menkim, fotih Temur” nomi bilan qisqartirilgan holda 1995 yilda “Sharq yulduzi” jurnalining 1–2-sonlarida bosilgan. Unga tezlik bilan o‘z fikrini bildirgan adib Muhammad Ali (1995 yil, 26 may), jumladan, shunday yozadi: “Ibn Arabshohning kitob yozgani haqida gapirish noo‘rin, chunki 1436 yilda yozilgan kitob haqida Amir Temurning ma’lumot berishi anaxronizmdan boshqa narsa emas. Xulosa shulki, ushbu asar Amir Temur tomonidan emas, balki anonim avtor tomonidan yozilgan, degan fikrga boradi kishi. Bunga asarning kelish yo‘li – turkiysi topilmagach, inglizchadan frantsuzchaga, undan forschaga, undan o‘zbekchaga tarjima qilinishi — dalolatday tuyuladi” (Muhammad Ali, “Amir Temur chamani”, 2006, 128-bet). Hakim Sattoriyning fikricha ham bu kitob “…Sohibqironning haqiqiy hayotidan chala xabardor kishi tomonidan yozilganga o‘xshaydi” (H.Sattoriy, “Oltin silsila”, 2006, 37-bet).

Pirimqul Qodirov “Menkim, Sohibqiron — jahongir Temur”ning 1971 yili Tehronda nashr etilgan forscha “Manam Temuri Jahonkusho” matnini o‘qigan. Adibning ta’kidlashicha: “…M.Brionning mazkur kitobida haqiqatga to‘g‘ri kelmaydigan xayoliy uydirmalar ko‘p uchraydi” (P.Qodirov, “Amir Temur siymosi”, 2007, 11-bet).

Eng asosiysi, Marsel Brion “Men kim, Sohibqiron — jahongir Temur” nomli kitobni yozgan ham, “tuzgan” (ruscha nashrda “sostavitel” deyilgan) ham emas. Kitobning noshiri Zabiulla Mansuri mashhur adib Marsel Brion nomidan ustalik bilan foydalangan. Asarning ruscha matniga so‘zboshi bitgan Abdul Jalil Abdul Rashid va noma’lum tarjimon esa unga “… Marsel Brion bilmagan ayrim faktlarni kiritib, to‘ldirganlar”. Natijada M.Brionning 84x1081/32 formatdagi 85 sahifali “Amir Temur portreti” ocherki ruscha Tehron nashrida 511, uning o‘zbekcha tarjimasida esa 571 sahifaga aylangan. Demak, o‘zbekcha tarjimadagi 426 sahifa Marsel Brion qalamiga tegishli emas! Forscha, ruscha tarjimalardagi mutarjimlar qo‘shgan boblar M.Brion nomidan ketgan. Bu esa o‘quvchilarni chalg‘itadi, adib haqida noto‘g‘ri fikrlarga olib boradi.

Endilikda bu kitob bilan bog‘liq yana bir talay ajablanarli holatlar ham kuzatilmoqda. Yaqinda “Yoshlar” telekanali tomonidan efirga uzatiladigan “Yoshlik navolari” dasturida yosh xonanda Bahriddin Zuhriddinovning bir qo‘shig‘i berildi. Saviyasi haminqadar bu qo‘shiqqa ishlangan klipda qizning izidan qolmay yurgan yigit, yetib olgach qizning qo‘lidagi kitobni so‘raydi. Qizning qo‘lidagi kitob esa, biz so‘z yuritayotgan “Menkim, Sohibqiron — jahongir Temur” kitobi. Bu qanday reklama bo‘ldi?

Yoki “Yoshlik” jurnalining 2015 yil, 4-sonida yosh tadqiqotchi T.Mo‘minov “Adolat saltanati” maqolasida shunday yozadi: “Frantsiya­lik temurshunoslar yozgan asarlar ichida professor Marsel Brion kitoblari alohida o‘rin tutadi. Uning asarlarida Sohibqiron Amir Temur bobomiz shaxsi, hayotiy faoliyati, siyosiy va harbiy sohalarda tutgan yo‘liga oid ma’lumotlar o‘rin olgan. Bunday mufassal ma’lumotlar boshqa nasriy manbalarda kam uchraydi. Voqealar Amir Temur nomidan hikoya qilinib, ommabop uslubda yozilgan” (34-bet). M.Brionning qaysi kitob­lari, asarlari nazarda tutilayotir? “Mufassal ma’lumotlar…” deya urg‘ulashning o‘zi munozarali. Umuman, maqolada M.Brion kitobiga ilmiy manbadek qaralgan, vaholanki, bunday yondashish xatoligi kitobning kirish qismida aytilgan.

Yuqorida aytganimizdek M.Brionning bunday kitobni tuzmaganligini Shveytsariyaning Vod kantonida (Lozanna shahrida) joylashgan “Marsel Brion kutubxonasi” jamg‘armasi ham tasdiqlaydi. Jamg‘arma e’lon qilgan “Marsel Brion asarlari ro‘yxati”da ham “Menkim, Sohibqiron — jahongir Temur” nomli kitob yo‘q. Buni Jamg‘arma mutasaddilari bilan bog‘lanib, aniqlash qiyin emas. Jamg‘arma manzili: Fondation Bibliotheque Marcel Brion, c/o College Champittet, chemin de Champittet, 1009 Pully, Suisse. Jamg‘arma telefon raqami: 021 721 05 53.

Yuqoridagilardan shunday xulosaga kelish mumkin:

1. Marsel Brion asarining nomi o‘zgartirilgan.
2. M.Brion yozganlari tarjimada besh barobardan ko‘proq bo‘lib ketgan (o‘zbekchada 570 sahifa), ya’ni uning nomidan 411 sahifa qo‘shib yuborilgan. Bu esa ma’lum maqsadni ko‘zlab qilingan bo‘lishi mumkin.
3. M.Brion asosiy asarlari ro‘yxatida “Tamerlan” asarining ko‘rsatilmagani ham uning M.Brion ilmiy, adabiy merosidagi o‘rnidan dalolat.
4. Ruscha nashrda Sultoniya arxiyepiskopining xotiralariga asliyatda yo‘q voqealar qo‘shilgan. Demak, frantsuzcha nashrdagi xotiralar bilan ruscha nashrdagisi mos emas.

So‘zimiz so‘ngida shuni alohida ta’kidlamoqchimizki, atoqli temurshunos olim va adiblar, shuningdek, G‘arb adabiyoti mutaxassislari tomonidan tan olinmagan, eng asosiysi, milliy tariximiz va ulug‘ ajdodimiz faoliyati buzib tasvirlangan bu kabi soxta asarlarning yangidan tarjima qilinib, qayta-qayta nashr etilishini hech narsa bilan oqlab bo‘lmaydi.

Bahodir Ermatov, O‘zbekiston Milliy universiteti dotsenti,

Adhambek Alimbekov, Toshkent davlat sharqshunoslik instituti dotsenti

“O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasi, 2015 yil 43-son

Manba

Mutolaada bo‘ling:

https://t.me/e_kutubxona