Шейх Мустафа әл-Хайрий әл-Хисний әл-Мансури әл-Ханафи әл-Матуриди رحمه الله تعالى
Шейх Мустафа әл-Хайрий әл-Хисний әл-Мансури әл-Ханафи әл-Матуриди һижри 1307 (милләди 1889) жылы Анадолыдағы уәлаят орталығы болған Хисн әл-Мансур қаласында (қазіргі атауы — Адияман) дүниеге келді. Бастапқы және орта білімін туған жерінде алды. Әкесі аспаз болса да, ғылымды және ғалымдарды жақсы көретін адам еді. Ол ұлының білім иелерінен болуын қалап, оған аспаздықты үйретпеді, керісінше ғалым болуы үшін қаражат жұмсады. Сол себепті оны Айнтаб (Антеп) қаласына жіберді. Онда ол араб тілін үйреніп, заманындағы атақты ұстаз шейх Абдуллаһ Қожа қолында жоғары деңгейде меңгерді.
Кейін кейбір ұстаздарының кеңесімен Стамбұлға барып, уағызшылар медресесіне түсіп, онда екі жыл оқыды. Содан соң Қазылар мектебіне (Медресету әл-Қуда) қабылданды. Осы оқу орнын тәмамдағаннан кейін ұлттық әскери қызметке — артиллерия бөліміне (топшы) шақырылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Чанаккале шайқасына және Македониядағы, Ирактағы өзге де майдандарға қатысты. Соғыс аяқталмай тұрып, көптеген сарбаздармен бірге тұтқынға түсіп, бірнеше жыл бойы түрлі елдерде тұтқында болды.
Тұтқыннан босап шыққан соң Шамсни медресесіндегі Нууаб мектебіне ұстаз болып тағайындалды. Онда сегіз жыл сабақ берді: бес жыл орта бөлімде, үш жыл жоғары бөлімде. Бұл оқу орнында араб тілі, парсы тілі, фиқһ, усул әл-фиқһ, мирас ілімі (фараид), құжаттану негіздері және уақып үкімдерін оқытты.
Ұстаздық қызметі кезінде 1922 жылы «әл-Муқтатафу фи әл-Фиқһ» атты кітабын жазды. Кейін Болгарияның София қаласындағы муфтиятқа ауыстырылды. Жоғары шариғи кеңестегі қызметі барысында «әл-Муқтатафу мин ғуиун әт-Тәфәсир» кітабын жазуды бастап, оған ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ақырында аяқтады. Сондай-ақ «Луғату ат-Тыиб» (медицина терминологиясы), мұсылман балаларына арналған «Илму әл-хал» кітабы, түрік және араб тілдеріндегі пайдалы жинақтары бар. Оның «әл-Муқтатафу фи әл-Фиқһ» кітабы басылып шыққан.
Қажы Мустафа әл-Хайрий әл-Хисний әл-Мансури — білімді, фиқһ ілімінде беделді, тақуа әрі дүниеге қызықпайтын ғалым еді. Дене бітімі мықты, жүзінен нұр төгілген, аз сөйлейтін, аз ұйықтайтын, бес уақыт намазды жамағатпен үзбей оқитын, үнемі кітап оқумен айналысатын адам болған. Кедейлерді, ғылым талапкерлерін және мұқтаждарды жақсы көретін. Түрік, араб және парсы тілдерінде жазып та, сөйлеп те еркін меңгерген.
Ол һижри 1390 (милләди 1970) жылы қайтыс болып, Стамбұл қаласындағы Қозлу зиратына жерленді. Қайтыс болғанда жасы 82-де еді. Аллаһ оны кең рақымына бөлеп, жәннат бақтарына орналастырсын. Аллаһ Тағала Пайғамбарымызға, оның әулеті мен сахабаларына салауат пен сәлем жолдасын.
«Әл-Муқтатафу мин ғуиун әт-Тәфәсир» тәпсірін ғылыми түрде тексеріп, баспаға дайындаған Шейх Әли ас-Сабуни әл-Ханафи кітаптың кіріспесінде айтты:
«Аллаһқа мадақ — Кітапты түсірген, ақыл иелері үшін ғибрат пен еске салу еткен. Салауат пен сәлем — нұрлы шам болған, Ұлы әрі Жоғары Аллаһтың сөзі түсірілген Елшіге болсын: ﴾(Біз ол пайғамбарларды) айқын дәлелдер (мұғжизалар) һәм өсиетке толы иләһи парақтар және кітаптармен жібердік﴿ («Нахл» сүресі, 44-аят).
Мырзамыз Мухаммад — сүйіншілеуші әрі ескертуші. Аллаһ оның жіберілуімен пайғамбарлар мен елшілердің миссиясын тәмамдады. Бұл — хош иісті қорытынды болды. Сол сияқты Ұлы Құранмен аспани кітаптарды да тәмамдады. Осылайша дін кемеліне жетті, нығмет толық болды:
﴾Міне, бүгін діндеріңді кемеліне жеткіздім, сендерге деген нығметімді тамамдадым және сендер үшін дін ретінде Исламды таңдадым﴿ («Мәида» сүресі, 3-аят).
Аллаһтың игілігі мен сәлемі оған, оның әулетіне, сахабаларына және Қиямет күніне дейін оларға жақсылықпен ілескендерге болсын.
Мен Мекке қаласындағы (Меккедегі) Умм әл-Қура университетінің Ғылыми зерттеу және ислам мұрасын жаңғырту орталығында — Аллаһ оны қорғағай — зерттеуші профессор ретінде кейбір мұралық кітаптарды тексеріп жүргенімде, маған түрік ағайындардың бір құрметті бауыры келді. Ол өз туысы — түрік ғалымдарының бірі қалдырған, көлемді қолжазба томдарды алып келген еді. Ол ғалым — Аллаһ оны рақымына алсын — көп уақыт өтпей дүниеден өткен екен.
Бұл үлкен еңбектерді автор өз қолымен жазған, бірақ басылып жарық көрмей тұрып дүние салған. Сол себепті әлгі кісі бұл кітапты қайырымды жандардың қаражатына бастырып беретін біреуді табуымды өтінді. Өйткені автор олар үшін бұл қолжазбаларды «ғылыми қазына» ретінде қалдырған, алайда басылып шықпай жатып ажал жеткен.
Мен сол томдарды қарап шықтым да, оның толық бір тәпсір кітабы екенін көрдім — ислам мұрасындағы елеулі ғылыми байлық. Автор оны көп жыл бойы, қиын кезеңде жазған. Ол кезде материализм үстем болып, екіжүзділік күшейіп, шайтанның мүйізі (яғни, Ататүрік) шығып, оның жақтастары мен ізбасарлары дінге және дін иелеріне қарсы соғыс ашқан еді. Олар мұсылмандардың күшінің, бірлігінің және ынтымағының символы болған Ислам халифатын құлатты. Бұл істе оларға Еуропа мен Американың «шайтандары» да көмектесті. Олар осы жаман әрекеттерімен Исламды жойып, оның негіздерін шайқалтуды қалады.
Алайда Ислам олардан әлдеқайда күшті әрі берік болды. Өйткені Ислам өз күшін Қуатты әрі Мықты Раббысынан алады. Ол — Өз елшілеріне және иман келтірген әскеріне жеңіс беретін Құдірет Иесі. Сондықтан дін өзінің абыройы мен қуатын сақтап қалды, оны қорғап күрескен адамдар шықты, ал Исламның дұшпандары — сионистер, зайырлылар және атеистер — ақырында жеңіліс пен өкінішке ұшырады.
Фитналар өршіген, қайшылықтарға толы осы дәуірде Аллаһ бұл дінді қорғайтын іліміне амал ететін ғалымдарды шығарып отырды. Исламға қарсы осы қатал шабуылға қарсы тұрған ұлы шейхтар пайда болды. Солардың бірі — ұлық ғалым шейх Мустафа әл-Хайрий әл-Хисний әл-Мансури. Ол Құранға қызмет ету жолында үлкен еңбек сіңіріп, пайдалы әрі жеңіл тәпсір жазды. Бұл еңбегін тәпсірдің негізгі классикалық кітаптарынан іріктеп алып, «әл-Муқтатафу мин ғуиун әт-Тәфәсир» («Тәпсірлердің інжу-маржандарынан алынған үзінді») деп атады.
Ол оны араб тілінде жазып, Ислам мен мұсылмандарға қызмет етуді мақсат етті. Шынында, бұл атауына сай еңбек: тәпсір ғылымының бақтарынан жиналған гүлдер мен таңдаулы үзінділер.
Мен бұл кітапты Джидда қаласының беделді, жомарт азаматы — Құран мәдениетін таратуға ерекше көңіл бөлетін әрі діни қолжазбаларға қамқорлық жасайтын шейх Абдуллаһ Әбу әл-Хасанға ұсындым. Ол — Аллаһ оған игілік берсін — кітапты заманға сай көркем түрде басып шығаруды маған тапсырды. Аллаһ оның еңбегін қабыл етіп, сауаптарын молайтсын, Ислам мен мұсылмандар атынан ең жақсы сыймен марапаттасын.
Аллаһтың салауаты мен сәлемі Пайғамбарымыз Мухаммадқа, оның әулеті мен барлық сахабаларына болсын. Барлық мақтау — әлемдердің Раббысы Аллаһқа тән».