Шейх Исмаил Хаққи ибн Мустафа әл-Ханафи әл-Матуриди әл-Истамбули رحمه الله تعالى

Ол — ұлы имам, ғұлама шейх Исмаил Хаққи ибн Мустафа әл-Ханафи әл-Матуриди әл-Бурсауи, Әбу әл-Фида лақап атымен танылған, сопы, тәпсірші, түрік текті, араб тілін жетік меңгерген ғалым.

Һижри 1063 (милләди 1652) жылы (қазіргі Болгариядағы) Айтос қаласында дүниеге келген. Кейін Қостантинияда (Стамбұлда) тұрған, одан соң Бурсаға қоныс аударған. Джәлутийа тариқатының өкілі болғандықтан, Текфур тауына жер аударылып, түрлі қиындықтар мен сынақтарға ұшырады. Кейін қайтадан Бурсаға оралып, 1137 һижри (милләди 1724) жылы сол жерде қайтыс болды. Аллаһ оның сырын қасиетті етсін.

Еңбектері:

— «Руху әл-Баян фи тәфсир әл-Қуран» (бірнеше рет басылып шыққан)
— «Тәмәм әл-Фәйд» (қолжазба, Аллаһ қаласа, оны зерттеп жариялау нәсіп болсын)

Оның араб және түрік тілдерінде жазылған көптеген еңбектері бар. Араб тіліндегі еңбектерінен:

— «Руху әл-Баян фи тәфсир әл-Қуран» — 1117 һижри (милләди 1705) жылы жазылып біткен
— «Ар-Рисалату әл-Халилийя» — сопылық жайында
— «Асрару әл-Хадж»
— «Усул әл-Хадис»
— «Руху әл-Кәләм фи шарх салауат әл-Мәшиши»
— «Руху әл-Мәснәуи»
— «Китабу ән-Нәджат»
— «әл-Усулу ли тәйсир әл-уусул фи тасаууф»
— «әл-Арбағин фи әл-хадис»

«Руху әл-Баян фи тәфсир әл-Қуран» тәпсірін ықшамдаған Шейх Әли ас-Сабуни әл-Ханафи кітаптың кіріспесінде айтты:

«Рух әл-Баян» тәпсірі — һижри он екінші ғасыр ғалымдарының бірі, ұлы имам шейх Исмаил Хаққи әл-Бурсауидің еңбегі. Бұл — Ислам елдеріндегі көптеген ғалымдардың жоғары бағасына ие болған әйгілі тәпсірлердің бірі. Шын мәнінде, ол — өте көлемді, үлкен энциклопедиялық еңбек. Онда шейх көптеген риуаяттар мен хабарларды, даналық сөздер мен ғибраттарды, қызықты қиссаларды тәпсірмен қатар қамтыған. Сонымен бірге ол араб тілін терең меңгерумен қатар, парсы және түрік тілдерінде де кең білімге ие болған. Кітапта парсы тіліндегі көптеген пікірлер мен өлеңдерді де молынан келтірген. Осылайша бұл еңбек өте көлемді энциклопедияға айналып, оны оқу мен зерттеу көпшілікке қиынға соғады.

Онда бағалы інжу-маржандар мол болғанымен, олар көптеген нақылдар, пікірлер, тілдік және грамматикалық талдаулар арасындағы үлкен жүктің ішінде көмескі болып қалған. Сондықтан Құранға және оның ілімдеріне қызмет етуге құштар, қайырымдылық істерде белсенді Жидда қаласының беделді азаматтарының бірі — шейх Абдулла Әбу әл-Хасан (Аллаһ оған дүние мен ақыретте мол сауап берсін) — бұл кітапты ықшамдап, сұрыптап қайта өңдеу қажет деп санады. Мақсат — оны жаңа, көркем қалыпта шығарып, ғалымдар мен қарапайым халықтың бәрі пайдалана алатындай ету еді. Осы үлкен жұмысты маған тапсырды. Бұл — жылдар бойы еңбекті талап ететін іс болғандықтан, Аллаһқа тәуекел етіп, Оның көмегіне сүйендім: өмірім аяқталмай тұрып, осы жұмысты тәмамдауды нәсіп етсін деп.

Бұл тәпсірді дайындауда мен төмендегі әдісті ұстандым:

Қасиетті аяттарды түсіндірудегі ең қуатты әрі басым пікірлерді таңдау
Тәпсірге қатысты парсы тіліндегі барлық мәтіндерді алып тастау
Әлсіз хадистер мен риуаяттарды алып тастау
Келтірілген пайғамбарлық хадистердің дереккөздерін көрсету
Иғрабтың (грамматикалық талдаудың) қажетті бөлігін ғана қалдыру

Аллаһтан бұл еңбекті Өзінің разылығы үшін таза амал етуін, мұсылмандарға пайдалы болуын, әрі осы іске үлес қосқан және қаржы жұмсаған адамдардың сауап таразысына жазуын сұраймын. Расында, Ол — дұғаны естуші, қабыл етуші. Аллаһ Өзінің құлы әрі Елшісі Мұхаммедке, оның отбасына және барлық сахабаларына салауат пен сәлем жолдасын. Барлық мақтау — әлемдердің Раббысы Аллаһқа тән.

Мекке әл-Мукаррама20 Шағбан 1404 һижри
(милләди 1984 жыл, шамамен мамыр)