Ғұлама мухаддис Абдул-Хақ Сайфуд-Дин әл-Бухари әд-Дәһләуй әл-Ханафи әл-Матуриди ән-Нақшбанди رحمه الله تعالى
Ғұлама мухаддис Абдул-Хақ Сайфуд-Дин әл-Бухари әд-Дәһләуй әл-Ханафи әл-Матуриди ән-Нақшбанди (милләди 1551–1642 жж.), сондай-ақ «Абдул-Хақ Мухаддис Дәхләуи» деген атпен белгілі, Үндістандағы әйгілі ислам ғалымы, сопы, хадис ілімінің маманы және көп еңбектер жазған автор болды. Ол Моғолдар дәуірінің бастапқы кезеңінде, әсіресе хадис ілімі мен тасауфты жаңғыртуда маңызды рөл атқарды. 958 һижри жылы 1-Мухаррамда (1551 ж. 9 қаңтар) Дели қаласында ғалымдар отбасында дүниеге келген. Ол Оңтүстік Азиядағы Пайғамбарымыздың ﷺ хадистері саласындағы ең беделді ғалымдардың біріне айналды. Оның қалдырған еңбектерінің саны шамамен 60-тан 100-ден астам трактатқа дейін жетеді және олар 30-дан астам ғылым саласын қамтиды. Сонымен қатар, ол Моғол сарайындағы адасқан ағымдарға қарсы тұру үшін медресе құрды. Оның өмірі — ілім мен руханиятты үйлестірген үлгі болып, қайтыс болғанға дейін (1052 һ., 1642 ж., 91 жасында) Үндістан мұсылман ойшылдарына үлкен ықпал етті. Ол Дели қаласындағы Хаузи Шамси маңына жерленді.
Ерте жастан бастап әл-Дехләуи әкесінен — Шейх Сәйфуд-Дин әл-Бухари (967 һ./1559–1560 ж.) — жан-жақты ислам білімін алды. Әкесі сопы ақын әрі ғалым болған, оны Қадирия тариқатына енгізіп, Құранды үйреткен. Ол Құранды небәрі 2–3 айда жаттап шыққан. Әкесі ол 9 жасында қайтыс болды. Жасөспірім кезінде-ақ мантық, кәләм және ақида саласындағы негізгі еңбектерді, мысалы, «Шарху Шамсия» және «Шарху әл-Ақайд» сияқты кітаптарды меңгерді. 15–16 жасында «Мухтасар» секілді еңбектер арқылы фиқһтың терең мәселелеріне кірісті. Дели қаласындағы оның қалыптасу кезеңі саяси тұрақсыздыққа қарамастан, оны ханафи мәзһабы мен нақшбандия және қадирия тариқаттарына негізделген әһлу-сунна ұстанымына бекітті.
996 һижри жылы (1588 ж.), 38 жасында, ол Хижазға сапарға шығып, өміріндегі үлкен рухани өзгерісті бастан кешірді. Бұл сапарға шығуына Моғол патшасы Әкбар заманындағы діни босаңдық, әсіресе «Діни Илаһи» идеясын насихаттау себеп болды. Мекке мен Мәдинада ол хадис ілімін терең меңгеріп, сол кезеңнің ірі ғалымдарынан, соның ішінде Шейх Абдул-Уаһаб әл-Муттақи (1001 һ./1593 ж.) секілді ұстаздардан ижаза алды. Ол «Сахих әл-Бухари» мен «Сахих Муслим» сияқты кітаптарды риуаят етуге рұқсат алып, сопылық тәрбиеде де жоғары дәрежеге жетті. 1000 һижри жылы (1591–1592 ж.) Үндістанға қайтып оралып, Делиде Құран мен хадиске негізделген медресе ашып, Орта Азия мен Үндістан арасындағы ғылыми байланысты нығайтты.
Әл-Дәһләуидің еңбектері тәпсір, фиқһ және тасаввуф салаларын қамтиды. Оның ең атақты еңбектерінің бірі — «Ләмәғәт әт-Тәнқих фи Шарх әл-Мишкәт» (1616 ж.), бұл «Мишкәт әл-Масабих» хадис жинағына парсы тілінде жазылған үлкен түсіндірме. Сондай-ақ «Ахбар әл-Ахйар» (1599–1601 ж.) атты Үндістан сопыларының өмірбаянын қамтитын еңбек жазып, рухани мұраны сақтап қалды. Басқа маңызды еңбектеріне Пайғамбарымыздың ﷺ өмірін баяндайтын «Мадаридж ән-Нубууә» және шариғат пен тариқатты үйлестіретін «Мәраж әл-Бахрайн» жатады. Оның «әл-Мәкәтиб уә ар-Расәил» атты хаттар жинағында (68 хат) билеушілерге, ғалымдарға және сопыларға діни түзелу туралы кеңестер берілген.
Осы еңбектері арқылы әл-Дәһләуи Үндістанда хадис ілімін қайта жандандырып қана қоймай, мәтінге беріктік пен рухани тазалықты қатар ұстанған әмбебап ғалым ретінде үлкен мұра қалдырды. Оның ықпалы кейінгі деобандия қозғалысына және жалпы әһлу-сунна бағытындағы реформалық ағымдарға дейін жетті.
Ерте өмірі және білімі
Ол ислам ғылымдары мен сопылық дәстүрлері терең тамыр жайған беделді ғалымдар әулетінде дүниеге келген. Бұл әулет Орта Азиядағы Бұхарадан қоныс аударған ұрпақтардан тарайтын. Әкесі — Шейх Сәйфуд-Дин (940 һ./1534 ж. – 973 һ./1565–1566 ж.) — жергілікті атақты ғалым, сопы, ақын әрі ұстаз болған. Ол тақуалығы, даналығы және Құран оқытудың ерекше әдістерімен танылған.
Шейх Сәйфуд-Дин баласының алғашқы діни тәрбиесінде шешуші рөл атқарып, оған кішкентайынан-ақ дінге беріктік пен ілімге деген сүйіспеншілікті сіңірді. Бұл отбасы Делидегі мұсылман зиялылары арасында беделді орын алып, ғалымдар мен сопылардан құралған рухани ортаның бір бөлігі болды. Мұндай орта Деҳләуи әулетінің әһлу-сунна ілімін сақтап, дамытудағы орнын айқындады.
Абдул-Хақ Сайфуд-Дин әл-Бухари әд-Дәһләуй әл-Ханафи алғашқы білімін Делиде әкесінен алды. Ол қысқа уақыт ішінде Құран оқу, жазу, фиқһ негіздері және хадис ілімінің бастауын меңгерді. Құранды небәрі 2–3 айда жаттап шыққаны айтылады.
Одан кейін ол Делидегі белгілі ғалымдардан білімін жалғастырып, тәпсір, усул әл-фиқһ және араб грамматикасын терең оқыды. Бұл кезеңде оның ислам ғылымдарына деген қызығушылығы одан әрі нығайды.
1560–1580 жылдары ол Делидегі медреселерде және оған жақын оқу орындарында жоғары білім алып, «Сахих әл-Бухари» секілді негізгі хадис жинақтарының бастапқы бөлімдерін меңгерді. Осылайша, сапарға шықпас бұрын-ақ ол мухаддис ретінде танылып үлгерді.
Қажылық сапары және жоғары білім
996 һижри жылы (1587–1588 ж.), шамамен 38 жасында, Абдул-Хақ Сайфуд-Дин әл-Бухари әд-Дәһләуй әл-Ханафи Хижазға сапарға аттанды. Бұл сапардың мақсаты — хадисті сенімді түрде жеткізу тізбектерін (иснад) алу және рухани білімін тереңдету болды. Сонымен қатар, Моғол сарайындағы діни босаңдыққа көңілі толмауы да бұл шешімге әсер етті.
Оның жолы Делиден басталып, Мальва арқылы Гуджаратқа дейін жетті. Сол жерден теңіз арқылы Хижазға өтуді жоспарлады. Алайда кеме ерте кетіп қалғандықтан, ол Ахмедабадта бір жыл бойы жергілікті адамдардың қамқорлығында тұруға мәжбүр болды. Мұндай қиындықтар ол дәуірдегі қажылар үшін қалыпты жағдай еді: жолдағы қарақшылар, ауа райының ауырлығы және сапардың ұйымдастырылуындағы қиындықтар саяхатшылардың сабырын сынайтын.
Абдул-Хақ әд-Дәһләуй 996 һижри жылы Рамазан айында Меккеге жетіп, Мекке мен Мәдинада үш жылдан астам уақыт (999 һ./1590–1591 ж. дейін) тұрақтады. Осы уақыт ішінде ол хадис ілімін терең меңгеріп, қасиетті қалалардың ғылыми ортасында білімін жетілдірді.
Оның күнделікті өмірі ғибадат пен ілімнің үйлесімінен тұрды: ол Харам мешітінде намаз оқып, Қағбаны тауап жасап, қажылық рәсімдеріне қатысты. Сондай-ақ Арафат пен Муздалифа алқаптарына барып, бұл сапар оның рухани дүниесіне терең әсер етті.
Бұл кезең тек қажылық парызын өтеумен шектелмей, оның ғылыми әрі рухани тұрғыдан жетілуіне үлкен серпін берді және оны Үндістандағы саяси алаңдаушылықтардан алшақтатып, толықтай ілім мен тазалыққа бағыттады.
Ижаза алу және ғылыми байланыстар
Абдул-Хақ әд-Дәһләуй Хижазда шамамен 1589–1592 жылдары болған ұзақ уақыт ішінде хадис ілімін терең меңгеріп, ірі ғалымдардан ижаза (хадисті риуаят етуге рұқсат) алды. Бұл оның негізгі хадис жинақтары бойынша беделін нығайтты.
Ол хадис ілімінің ірі ғалымы, атақты Әли әл-Муттақидің шәкірті болған Шейх Абдул-Уаһаб әл-Муттақидің жетекшілігімен «Мишкәт әл-Мәсәбих» кітабын толық меңгерді. Бұл кітап алты негізгі хадис жинағына негізделген маңызды еңбек. Оқуын Меккеде 996 һижри жылы Рамазан айында тәмамдап, сахих риуаяттарды тікелей үйреніп, дәл әрі сенімді иснадтар арқылы ижаза алды.
Сондай-ақ ол Меккеде хадис ғалымдарынан «Сахих әл-Бухари» мен «Сахих Муслим» кітаптары бойынша да ижаза алды. Бұл сабақтар кейде Арафат пен Муздалифа секілді қасиетті орындарда өткен, әрі бұл оның әһлу-сунна хадис іліміндегі білімін одан әрі күшейтті.
Хижазға сапарынан бұрын да Абдул-Хақ әд-Дәһләуй Ахмедабадта Уажиһуд-Дин әл-Гуджарати атты ғалымнан білім алған. Бұл ғалым Мысырдан көшіп келген, 67 жылдан астам хадис ілімін оқытқан тәжірибелі ұстаз еді. Ол Абдул-Хаққа негізгі хадис кітаптары бойынша алғашқы ижазаларды беріп, оны кейінгі терең зерттеулерге дайындады.
Меккеде оның басты ұстазы Абдул-Уаһаб әл-Муттақи Әли әл-Муттақи негізін қалаған ғылыми ортада қызмет еткен. Бұл орта хадис іліміндегі нақтылық пен сопылық тәрбиені біріктірген. Сол жерде Абдул-Хақ әд-Дәһләуй тек хадис бойынша ғана емес, сондай-ақ Қадирия, Шазилия және Мадания тариқаттары бойынша да ижаза алды.
Осы ижазалар мен білімдер оны Үндістан мен Араб әлемі арасындағы ғылыми көпірге айналдырды.
Хижаздағы кезеңінде ол тек жергілікті ғалымдармен ғана емес, Йемен, Мысыр және Шам аймақтарынан келген ғалымдармен де байланыс орнатты. Бұл байланыстар Осман мемлекеті қолдаған қажылық жолдары арқылы кеңейіп отырды. Осылайша, ол түрлі аймақтардың ғалымдарымен танысып, қолжазбалар жинап, хадисті тексеру мен тасауфты реформалау мәселелерінде кең ауқымды түсінік қалыптастырды.
1592 жылы Үндістанға оралған кезде, осы ижазалар мен ғылыми байланыстар оның беделін арттырып, оны хадис ілімін жаңғырта алатын үлкен мухаддис деңгейіне жеткізді.
Оқыту және ғылыми қызметі
Абдул-Хақ әд-Дәһләуй 1000 һижри жылы (1592 ж.) Хижаздан Делиге оралғаннан кейін, (сопылар зікір үшін оқшауланатын) ханакаһ пен медресені біріктірген ілім ордасын құрды. Бұл мекеме бір мезгілде әрі ғылыми білім беретін, әрі сопылық тәрбие жүргізетін орталық болды.
Бұл медресе Солтүстік Үндістанда шариғат пен сүннетті терең оқытуға бағытталған алғашқы ірі оқу орындарының бірі саналды. Мұнда ілім мен руханият қатар жүргізіліп, шәкірттер тікелей оның жетекшілігімен тәрбиеленді.
Оқу бағдарламасы хадис, фиқһ және тасауф сияқты негізгі ислам ғылымдарын қамтыды. Құран мен Пайғамбарымыздың ﷺ сүннеті білімнің негізі ретінде оқытылды. Осы себепті бұл медресеге Үндістанның түрлі аймақтарынан шәкірттер келіп, үлкен ғылыми орта қалыптасты.
Абдул-Хақ әд-Дәһләуй хадис кітаптарынан тұратын үлкен кітапхана да жинақтады. Бұл кітапхана сол кезеңдегі Үндістан үшін өте сирек әрі құнды ғылыми қор болды және терең мәтіндік зерттеулер жүргізуге мүмкіндік берді.
Оның құрған ханакаһ- медресесі қырық жылдан астам уақыт бойы жұмыс істеп, 1052 һижри жылы (1642 ж.) қайтыс болғанға дейін өз қызметін жалғастырды.
Белгілі шәкірттері
Абдул-Хақ әд-Дәһләуй Делидегі медресесінде елу жылдан астам уақыт бойы жүздеген шәкірт тәрбиеледі. Бұл медресе олардың негізгі білім алу орны болды. Шәкірттері Үндістанның түрлі аймақтарынан келіп, хадис, тәпсір, фиқһ және тасаввуфты қамтитын терең бағдарлама бойынша білім алды. Осы арқылы өңірде әһлу-сунна ілімі қайта жанданды.
Оның атақты шәкірттерінің қатарында Шах Әбул-Маали Қадири — оның рухани мұрагері әрі Қадирия тариқатын таратушы; Миян Абдуллаһ Ниязи — Чиштия жолындағы ізбасары; және Науаб Муртаза Хан Шейх Фарид — Моғол сарайында қызмет атқарған, Әкбар заманында бахши болып, кейін Гуджарат пен Пенжабтың уәлиі болған тұлға бар.
Бұл шәкірттердің барлығы хадисті риуаят етуге ижазаны тікелей ұстаздарынан алып, сенімді иснадтарды келесі ұрпаққа жеткізді.
Абдул-Хақ әд-Дәһләуйдің оқыту әдісі хадистерді ауызша түрде ұзақ сабақтар арқылы жеткізуге негізделген еді. Сонымен қатар ол шәкірттеріне тариқаттарға байғат беріп, Қадирия, Нақшбандия және Чиштия жолдарына енгізді. Бұл тәрбие тәсілі зікір (тәсбих), мұрақаба сияқты рухани жаттығулар арқылы шариғат пен тариқатты біріктіруге бағытталды.
Ол бұл иснадтарды өз еңбектерінде жазып қалдырып, олардың сақталуына және таралуына жағдай жасады.
Оның шәкірттеріне әсері өте үлкен болды: олардың көпшілігі Үндістанда хадис ілімін қайта жандандырған ірі мухаддистерге айналды, ал кейбірі сопылық жетекшілер ретінде Моғол билігінің діни саясатына ықпал етіп, сүннетке берік болуды насихаттады.
Оның хадиске берген мәні кейінгі Шах Уәлиуллаһ секілді ғалымдардың мектебіне де әсер етті.
Еңбектері
Хадиске қатысты түсіндірмелері
Абдул-Хақ әд-Дәһләуйдің хадис іліміндегі ең атақты еңбегі — «Әшғәт әл-Ләмәғәт». Бұл — «Мишкәт әл-Мәсәбих» кітабына жазылған парсы тіліндегі кең түсіндірме. Ол алты жыл ішінде жазылып, 1025 һижри жылы (1616 ж.) аяқталған. Бұл төрт томдық еңбек хадистерді терең талдап, олардың арасындағы қайшылықтарды риуаяттар мен иснадтарды салыстыру арқылы түсіндіреді және сол кезеңдегі Үндістан қоғамына қатысты мәселелермен байланыстырып баяндайды.
Бұл еңбекте хадис ілімінің негіздері, риуаятшылардың өмірбаяндары және хадистердің практикалық мағыналары кеңінен қамтылған. Осы арқылы ол классикалық мұраны жергілікті ғылыми қажеттіліктерге бейімдеген маңызды еңбекке айналды.
Сонымен қатар, ол араб тілінде «Ләмәғәт әт-Танқих фи Шарх Мишкәт әл-Масабих» атты екі томдық түсіндірме де жазды. Бұл еңбекте мәтіндік сын мен хадистердің сахихтығын анықтау мәселелері тереңірек қарастырылған.
Оның хадиске қатысты еңбектері «Сахих әл-Бухари», «Сахих Муслим» сияқты негізгі жинақтарды зерттеуді, сондай-ақ «Сунан Әбу Дауд» және «Сунан әт-Тирмизи» сияқты кітаптарға түсіндірмелер мен ескертпелер жасауды да қамтиды. Бұл жұмыстарында ол Хижаз ғалымдарынан алған ижазаларын пайдаланып, иснадтардың сенімділігін күшейтті.
Абдул-Хақ әд-Дәһләуйдің әдісі — Үндістандағы хадис ілімін қайта жандандырып, оны халықаралық иснад жүйесімен байланыстыру болды. Ол жүзден астам ижаза алып, 50-ден астам хадиске қатысты еңбек жазды, ал жалпы еңбектерінің саны 100-ден асады.
Ол хадисті медресе бағдарламасына енгізіп, кейбір бөлімдерін парсы тіліне аудару арқылы оны кең аудиторияға қолжетімді етті. Сонымен қатар, ол өз дәуіріндегі кейбір ғалымдар сияқты философиялық талқылауларға көп берілмей, хадистің дәлдігі мен сенімділігіне басымдық берді.
Осы еңбектері арқылы ол Үндістанда алғаш рет жүйелі хадис кітапханасын қалыптастырып, ғылыми түсіндірме дәстүрін дамытты және кейінгі ұрпаққа үлкен ықпал қалдырды.
Тарихи және өмірбаяндық еңбектері
Абдул-Хақ әд-Дәһләуйдің тарихи және өмірбаяндық еңбектері Үндістандағы ислам тарихнамасына үлкен үлес қосты. Бұл еңбектерінде ол пайғамбарлар, әулиелер және исламдағы маңызды орындар туралы жазып, оқырманға рухани әрі тәрбиелік сабақ беруді мақсат етті. Ол хадисті негізгі дереккөз ретінде пайдаланып, адамгершілікке бағыттайтын мазмұнға ерекше мән берді. Жалпы шамамен 20-ға жуық осындай еңбек жазып, исламның рухани мұрасын танытты.
Оның ең маңызды еңбектерінің бірі — «Ахбар әл-Ахйар фи Асрар әл-Абрар». Бұл парсы тілінде жазылған кең көлемді тазкира (өмірбаяндық жинақ) болып табылады. Ол шамамен 1580–1590 жылдары жазылып, кейін 1619 жылға дейін толықтырылып отырған. Бұл еңбекте XIII–XVI ғасырлар аралығында өмір сүрген 272 үнділік сопы мен ғалымның өмірі қамтылған.
Кітап үш буынға (табақат) бөлінген:
- бірінші бөлім — Қожа Муинуддин Чишти және оның шәкірттері,
- екінші бөлім — Шейх Фаридуддин Ганж-и Шакар және оның ізбасарлары,
- үшінші бөлім — Шейх Насируддин Махмуд Чирағ-и Деҳләуиден бастап автордың заманына дейінгі тұлғалар.
Бұл еңбек Үндістандағы әулиелерге арналған алғашқы ірі тазкира болып саналады. Онда сенімді дереккөздерге сүйене отырып, олардың өмірі, ілімі, кереметтері және қоғамға ықпалы талданады. Сонымен қатар, Чиштия, Қадирия және Нақшбандия тариқаттарының рөлі көрсетіледі.
Тағы бір маңызды еңбегі — «Мәдәридж ән-Нубууә». Бұл Пайғамбарымыздың ﷺ өміріне арналған көп томдық еңбек. Онда хадистерге сүйене отырып, Пайғамбарымыздың өмірі сопылық көзқараспен баяндалады. Кітапта рухани хәлдер, Пайғамбарымыздың көркем сипаттары және Құран аяттары мен хадистердің ішкі мағыналары қарастырылады. Бұл еңбекте тарихи баяндаудан гөрі рухани және тәрбиелік мәнге басымдық берілген.
Сондай-ақ «Жазбу әл-Қулуб ила Дияр әл-Махбуб» («Мәдина тарихы» деп те аталады) атты еңбегінде Мәдина қаласының тарихын, ондағы ғалымдарды және қасиетті орындарды жан-жақты баяндайды. Бұл кітап сапарнама мен рухани нұсқаулықтың үйлесімі ретінде жазылған.
Сопылық және ақидаға қатысты еңбектері
Абдул-Хақ әд-Дәһләуйдің «Тәкмил әл-Иман» («Имандылықты кемелдендіру») атты еңбегі — оның негізгі ақида кітаптарының бірі. Бұл еңбекте иманға қатысты 101 мәселе қысқаша әрі түсінікті түрде баяндалған. Ол Имам Ғазалидің «Ихя ғулумуд-Дин» кітабына сүйеніп жазылғанымен, Үндістан мұсылмандарына түсінікті болатындай етіп бейімделген.
Сонымен қатар ол сопылық және ақида тақырыптарында көптеген рисалалар жазды. Мысалы:
- «Рисала әт-Таухид» — Аллаһтың жалғыздығы туралы,
- «Рисала әл-Карамат» — әулиелердің кереметтері туралы,
- «Рисала әл-Ахлақ» — сопылық әдеп пен мінез-құлық туралы.
Бұл еңбектер оның шамамен 30-ға жуық тасаввуф пен ақидаға қатысты шығармаларының бір бөлігі. Басқа еңбектерінде де зікір, рухани тәрбие және нәпсіні тәрбиелеу мәселелері Құран мен сүннетке негізделіп түсіндіріледі.
Абдул-Хақ әд-Дәһләуйдің ұстанымы — хадиске берік болу мен сопылық тәжірибені үйлестіру. Ол зікірді дауыстап айту, Пайғамбарымыздың мәулітін атап өту сияқты амалдарды Құран мен хадиске сүйене отырып негіздеген.
Жалпы, оның еңбектері жүзден асады және олардың ішінде сопылық пен ақидаға қатысты жазбалары Үндістандағы әһлу-суннаға негізделген таза тасаввуфтың таралуында маңызды рөл атқарды.
Сопылық жолы және рухани қызметі
Абдул-Хақ әд-Дәһләуй алғаш рет Қадирия тариқатына бала кезінде-ақ, Делиде әкесі Шейх Сәйфуд-Диннің тәрбиесі арқылы кірді. Әкесі өзі де Қадирия жолындағы сопы ғалым болған. Кейін бұл байланыс үнділік шейх Жамалуд-Дин Муса Жилани арқылы одан әрі нығайды.
1570 жылдары, жастық шағында, ол осы тариқат аясында рухани тәрбиесін бастап, құлшылық пен әдепті жетілдіруге ерекше көңіл бөлді. Әртүрлі сопылық жолдармен байланыста болғанына қарамастан, оның негізгі бағыты Қадирия болып қалды. Ол көбіне шәкірт тәрбиелеуші шейхтан гөрі, ғалым әрі тарихшы ретінде көбірек танылды.
1588–1592 жылдары Хижазға жасаған сапары оның сопылық түсінігін одан әрі тереңдетті. Меккеде ол Абдул-Уаһаб әл-Муттақиден тәлім алып, Шазилия тариқатына қатысты ілімдерді меңгерді. Бұл оның Үндістанға осы жолдың кейбір элементтерін жеткізуіне ықпал етті.
Сондай-ақ ол Чиштия және Мадания тариқаттары бойынша да рухани байланыстар алып, әртүрлі сопылық силсилаларды үйренді.
1591–1592 жылдары Делиге оралғаннан кейін, ол Орта Азиядан келген шейх Хожа Баки Биллаһтан Нақшбандия тариқатын қабылдап, рухани сұхбат және тәрбие (тарбия) арқылы өзін жетілдірді. Сонымен қатар, Шаттария жолының кейбір элементтерімен де танысты.
Ол өз еңбектерінде Қадирия, Чиштия, Шазилия, Мадания және Нақшбандия тариқаттарының силсилаларын жинақтап, оларды негізінен Қадирия бағыты аясында біріктірді.
Үндістандағы сопылықтағы рөлі
Абдул-Хақ әд-Дәһләуй Моғолдар дәуірінде Үндістандағы сопылықты қайта жандандыруда маңызды рөл атқарды. Ол тасауфты хадиске негіздеуді басты қағида ретінде ұстанып, сопылық тәжірибені Пайғамбарымыздың ﷺ сүннетімен тығыз байланыстыруды көздеді.
Философиялық және ақылға ғана сүйенетін ағымдар күшейген кезеңде, әсіресе Әкбар заманындағы діни өзгерістерге қарсы, ол Құран мен хадисті басты өлшем ретінде қойды. Осы арқылы сопылықтағы кейбір жаңалықтар мен шектен шығушылықтарды тежеп, әһлу-сунна негізіндегі тепе-тең руханиятты қалыптастырды.
Оның Делидегі ханакаһы рухани тәрбие орталығы болды. Мұнда зікір, рухани тыңдау (самағ) және әдеп тәрбиесі шариғат талаптарына сай жүргізілді. Әсіресе жамағатпен дауыстап зікір айту тәжірибесі Құран аяттары мен хадистерге сүйене отырып жүзеге асырылды.
Ол сопылықта ұстамдылықты басты қағида етіп, шектен шыққан эмоциялық көріністерді сынға алды. Сонымен қатар, Қадирия жолының қатаң тәртібін Чиштия жолындағы рухани ықыласпен үйлестірді.
Оның «Әшғәт әл-Ләмәғәт» және «Мәраж әл-Бахрайн» сияқты еңбектері шариғат пен хақиқаттың бір-біріне қайшы емес екенін дәлелдеп, шынайы сопылық тек Пайғамбарымыздың ﷺ жолынан шығуы керек екенін көрсетті.
Абдул-Хақ әд-Дәһләуйдің ең үлкен қызметтерінің бірі — ғалымдар мен әулиелер арасындағы алшақтықты жою болды. Ол ілім мен руханиятты біріктіріп, шәкірттерін әрі мухаддис, әрі сопы ретінде тәрбиеледі.
Осы арқылы ол Үндістанда әһлу-сунна негізіндегі таза сопылықтың сақталуына және дамуына үлкен үлес қосты.
Мұрасы
Үндістандағы ислам ғылымына ықпалы
Абдул-Хақ әд-Дәһләуй Моңғол шапқыншылығынан кейін әлсіреген ислам ғылымдарын, әсіресе хадис ілімін Үндістанда қайта жандандыруда шешуші рөл атқарды. Ол Хижаздан толық иснадтарды алып келген және оларды Делиде жүйелі түрде оқытқан алғашқы ірі ғалымдардың бірі болды.
1587–1590 жылдары Мекке мен Мәдинада Шейх Абд әл-Уаһаб әл-Муттақи сияқты хадис ғалымдарынан білім алып, Үндістанға оралғаннан кейін сахих хадис жинақтарына негізделген оқу жүйесін қалыптастырды. «Мишкәт әл-Масабих» сияқты кітаптарды терең оқытып, оған «Ашʿат әл-Ламаʿат» атты кең түсіндірме жазды (1616 ж.).
Бұл қызмет Үндістандағы хадис іліміндегі әлсіздікті жойып, бұрын толық иснадтарға қол жеткізе алмаған ортада жүйелі хадис ғылымын орнықтырды. Сонымен қатар, ол жергілікті әдет-ғұрыптардан гөрі сүннетке басымдық беріп, Әкбар заманындағы діни аралас бағыттарға қарсы тұрды.
Оның ғылыми бағыты кейінгі ғалымдарға да әсер етті. Әсіресе Шах Уәлиуллаһ әд-Дәһләуй оның еңбектерін жалғастырып, хадиске қайта оралу идеясын одан әрі дамытты. Абдул-Хақтың шәкірттері мен ұрпақтары оның әдісін таратып, XVIII–XIX ғасырларда Үндістанда шариғат пен хадиске негізделген реформалық қозғалыстардың қалыптасуына ықпал етті.
Оның Делиде құрған медресе мен ханакаһты біріктірген жүйесі кейінгі оқу орындарына үлгі болды. Бұл модель ілім мен руханиятты бірге оқытуды негізге алып, кейінірек «Мадраса Рахимия» және «Дарул Улум Деобанд» сияқты ірі білім ошақтарының қалыптасуына әсер етті.
Абдул-Хақ әд-Дәһләуйдің еңбегі арқылы Дели қаласы хадис ілімінің маңызды орталығына айналды. Ол хадис кітаптарының үлкен кітапханасын жинақтап, 100-ден астам еңбек жазды. Оның еңбектері шәкірттері арқылы көшіріліп, кеңінен таралды.
Осы еңбектері арқылы ол ислам ғылымдарын сақтап қана қоймай, мәтінге негізделген дәлдікке басымдық беретін ғылыми дәстүрді қалыптастырды. Бұл дәстүр кейінгі фиқһ, білім беру жүйесі және жалпы ислам ойына ұзақ уақыт әсер етті.
Қайтыс болуы және жерленуі
Абдул-Хақ әд-Дәһләуй өмірінің соңғы кезеңінде де ілім үйрету мен кітап жазуды тоқтатпады. Ол 1040-жылдары һижри (1630-жылдары) дейін өзінің ханакаһында осы қызметін жалғастырып, жасының ұлғаюына қарамастан ғылыммен айналысуды үзбеді.
Ол Моғол патшалары Жахангир мен Шах Жахан дәуірінде сараймен байланыста болып, олардың қолдауына ие болды. Сонымен қатар, ол ислам ілімі мен сопылық саласында беделді ғалым ретінде діни мәселелерде кеңес беріп отырды.
1050 һижри шамасында (1640–1641 ж.) ол өзінің хадис және сопылыққа қатысты негізгі еңбектерін қайта қарап, түзетулер енгізді.
Жасы ұлғайған сайын денсаулығы әлсіреп, ақыры 1052 һижри жылы 22 Рабиʿ әл-Әууәлде (1642 ж. 20 маусым) 91 жасында дүниеден өтті.
Қабірі
Абдул-Хақ әд-Дәһләуйдің қабірі Делидегі Хауз-и Шамси көлінің маңында, Қутб Минарға жақын орналасқан. Ол осы жерде жерленген.
Оның мазары қарапайым әрі күтіп ұсталған орын болып табылады. Ғимаратында жартылай доғалы өрнектер, торлы терезелер және ішкі бөлмені қоршап тұрған тас тіректер бар.
Жыл сайын 22 Рабиʿ әл-Әууәл күні оның қайтыс болған күніне орай арнайы жиын (урс) өткізіледі. Бұл жиынға ғалымдар мен ізбасарлар жиналып, дұғалар оқылып, оның еңбектері еске алынады.
Бұл орын бүгінгі күнге дейін сақталып, зиярат ететін мекен ретінде белгілі. Жыл бойы көптеген адамдар рухани мақсатта келіп тұрады.