«Аллаһ Елшісінен ﷺ: «Қай амал ең абзал?» – деп сұралды. Ол ﷺ: «Аллаһқа және Оның Елшісіне иман келтіру», – деді. «Одан кейін қайсысы?» – делінді. Ол ﷺ: «Аллаһ жолындағы жиһад», – деді.
Әбу Һурайрадан (Аллаһ одан разы болсын) риуаят етіледі:
«Аллаһ Елшісінен ﷺ: «Қай амал ең абзал?» – деп сұралды. Ол ﷺ: «Аллаһқа және Оның Елшісіне иман келтіру», – деді. «Одан кейін қайсысы?» – делінді. Ол ﷺ: «Аллаһ жолындағы жиһад», – деді. «Одан кейін ше?» – делінді. Ол ﷺ: «Қабыл болған қажылық», – деп жауап берді».
Шейх Мухаммад Әли ас-Сабуни әл-Ханафи өзінің «әш-Шарх әл-муяссар ли-Сахих әл-Бухари» кітабында (26-шы) хадистің түсіндірмесінде айтты:
«(«Аллаһ Елшісінен ﷺ: «Қай амал ең абзал?» – деп сұралды) яғни Аллаһ Тағаланың алдында сауабы ең көп амал қайсы? Хадистегі «абзал» – кемшілік пен нұқсанның қарама-қарсысы. Мысалы: «пәленше жомарттау», «білімдірек», «тазарақ» деген секілді басымдықты көрсетеді. Бұл сұрақты қойған – Әбу Зарр әл-Ғифари (Аллаһ одан разы болсын). Оның осы хадисі «Иғтиқ» (құл азат ету) тарауында да риуаят етілген. (Ол ﷺ: «Аллаһқа және Оның Елшісіне иман келтіру», – деді. «Одан кейін қайсысы?» – делінді. Ол ﷺ: «Аллаһ жолындағы жиһад», – деді). Жиһадтың түбір мағынасы – Аллаһ дінін қолдау үшін бар күш-жігерін жұмсау. Мұнда негізгі мағынасы – Аллаһтың сөзін үстем ету үшін кәпірлермен соғысу.
«Аллаһ жолында» деп тіркестірілуі – дінді ұлықтау үшін, атақ-даңқ немесе дүниелік пайда үшін емес дегенді білдіреді. («Одан кейін ше?» – делінді. Ол ﷺ: «Қабыл болған қажылық», – деп жауап берді») яғни қабыл болған қажылық.
Онда рия да, атақ үшін істеу де болмайды. Күнә араласпаған қажылық.
Қабыл болған қажылықтың белгісі – адамның қайтып келгеннен кейін бұрынғысынан да жақсы халге түсуі.
Имам Бадруд-Дин әл-Ғайни: «Қабыл болғанының белгілерінің бірі – адам қажылықтан оралғанда, бұрынғы күйінен гөрі хәлі жақсарып, түзелген болуы», – деген.
Бірінші: Бұл хадис ізгі амалдар арқылы жоғары дәрежелерге, биік мәртебелерге жетуге болатынын көрсетеді.
Екінші: Аллаһқа және Оның Елшісіне ﷺ иман келтірудің барлық парыздардан бұрын қойылуы – иманның амалдардың қабыл болуындағы негіз екендігін білдіреді. Имансыз ешбір амал қабыл болмайды.
Үшінші: Хадис иманнан кейінгі ең абзал амал – Аллаһ жолындағы жиһад екенін, одан кейін қабыл болған қажылық екенін баяндайды.
Төртінші: Мұнда парыздар мен уәжіптердің өзара дәрежелері әртүрлі екеніне ишара бар. Амалдардың ең абзалы – иман, одан кейін жиһад, одан соң шамасы жеткен адам үшін қабыл болған қажылық.
Шарапатты хадистердің арасында ешқандай қайшылық жоқ.
Аллаһ Елшісінен ﷺ: «Қай амал ең абзал?» – деп сұралғанда, кейде Ол ﷺ: «Намазды уақытында оқу», – деп жауап берген. Бұл – намазды кешіктіріп жүретін адамның жағдайын білгендіктен.
Ал енді біреу: «Қай амал ең абзал?» – дегенде, Ол ﷺ: «Ата-анаға жақсылық жасау», – деген. Бұл – ата-анасына қарсы келіп жүргенін байқаған адамға қатысты.
Ал жас, күшті, қайраты тасып тұрған жас жігіт сұраса, оған: «Аллаһ жолындағы жиһад», – деп жауап берген.
Демек, «ең абзал амал» адамның жағдайына, ахуалына, жеке басына қарай өзгереді. Бұл – адамдардың хал-жағдайына сай жауап беру деген Пайғамбарымыздың ﷺ даналығының бір көрінісі.
Бұл әр науқасқа лайықты ем жазатын дәрігерге ұқсайды: әркімге бірдей дәрі бермейді, әрқайсысына өзіне қажет емді тағайындайды.
Даналық пен шешен сөз берілген Аллаһ Елшісіне ﷺ Раббымның салауаты мен сәлемі болсын».