🇦🇲 Հայ-թուրքական պատերազմ (1920): Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն
Առաջին Հայաստանի Հանրապետություն
1920 թվականի ամռանը քեմալական շարժման դրությունը շարունակում էր մնալ չափազանց բարդ։ Մուստաֆա Քեմալը հասկանում էր, որ առանց կանոնավոր բանակ ստեղծելու, այն ֆինանսավորելու, զինելու և մասնագիտական պատրաստություն ապահովելու՝ Թուրքիան չի կարող դիմակայել հունական առաջխաղացմանը և Անտանտի տերությունների հնարավոր միջամտությանը։ Միևնույն ժամանակ Անկարայում Հայաստանը ավելի ու ավելի էր դիտարկվում որպես Խորհրդային Ռուսաստանի հետ անմիջական կապ հաստատելու հնարավոր խոչընդոտ։
Քեմալական ղեկավարությունը աստիճանաբար սկսեց կողմնորոշվել բոլշևիկների հետ համագործակցության ուղղությամբ։ Հետպատերազմյան ավերածությունների և միջազգային մեկուսացման պայմաններում արտաքին աջակցությունը Անկարայի համար դառնում էր կենսական անհրաժեշտություն։ Այդ պատճառով 1920 թվականի ամռանը Մոսկվա ժամանեց Բեքիր Սամիի գլխավորած թուրքական պատվիրակությունը։ Բանակցություններն անցկացվեցին ՌՍՖՍՀ-ի ներկայացուցիչների, այդ թվում՝ արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսար Գեորգի Չիչերինի հետ։
Խորհրդային աջակցությունը քեմալական Թուրքիային
Խորհրդային Ռուսաստանի աջակցությունը քեմալական շարժմանը լայնածավալ և բազմակողմանի էր։ 1920–1922 թվականներին Թուրքիան ստացավ՝
- 39 000 հրացան,
- 327 գնդացիր,
- 54 հրետանային հրանոթ,
- 64 միլիոն փամփուշտ,
- 147 000 հրետանային արկ,
- ռուսական բանակի՝ 1918 թվականին Կովկասից հեռանալուց հետո այնտեղ մնացած ռուսական սպառազինությունը,
- երկու ականակիր,
- զինամթերքի արտադրության համար անհրաժեշտ սարքավորումներ և հումք,
- Թուրքիայի տարածքում կառուցված երկու վառոդի գործարանների սարքավորումներ։
Ռազմական մատակարարումներից բացի, Մոսկվան Թուրքիային տրամադրեց վառելիքով բեռնված հարյուրավոր երկաթուղային վագոններ, 600 000 տոննա հացահատիկ և 10 միլիոն ոսկե ռուբլի։
Կարևոր դեր ունեցան նաև խորհրդային ռազմական մասնագետները։ Թուրքիա ուղարկվեցին Միխայիլ Ֆրունզեն, Սեմյոն Արալովը, Բուդու Մդիվանին և խորհրդային հրամանատարության այլ ներկայացուցիչներ։ Նրանք մասնակցում էին կանոնավոր բանակի կազմակերպմանը, զինվորների պատրաստմանը և ռազմական գործողությունների պլանավորմանը։
Այսպիսով, 1920 թվականի աշնանը Անկարան Մոսկվայից ստացել էր ոչ միայն քաղաքական աջակցություն, այլև պատերազմը շարունակելու համար անհրաժեշտ նյութական միջոցներ։
Հայաստանը՝ Անկարայի և Մոսկվայի միջև ընկած խոչընդոտ
Միևնույն ժամանակ քեմալական ղեկավարության ներսում տարաձայնություններ կային Հայաստանի դեմ պատերազմի հարցում։
Հունիսին Մուստաֆա Քեմալը չեղարկեց Սարիղամիշը և Սողանլուղի լեռնանցքը գրավելու հրամանը։ Օգոստոսի 1-ին Գլխավոր շտաբի պետ Իսմեթ բեյը խստորեն քննադատեց Քյազիմ Կարաբեքիրին՝ ինքնուրույն գործողությունների համար։
Անկարայի կարծիքով՝ Հայաստանը, որն արդեն ներքաշված էր Ադրբեջանի դեմ պատերազմի մեջ, անմիջական սպառնալիք չէր ներկայացնում։ Իսմեթը առաջարկում էր արևելքում թողնել միայն մեկ դիվիզիա, իսկ հիմնական ուժերը տեղափոխել հույների դեմ։
Կարաբեքիրին ուղղված նամակում նա գրում էր.
«Մեր թշնամիներն ու նրանց անիծյալ բարեկամները սպասում են մեր ուժերի բաժանմանը և ուրախանում են տարաձայնությունների յուրաքանչյուր դրսևորմամբ… Իրավիճակի ծանրությունը մեր պատմության մեջ աննախադեպ է, և մեզ առաջնորդում է ազգային ինքնապահպանման բնազդը»։
Սակայն Կարաբեքիրը շարունակում էր հանդես գալ արևելքում ակտիվ գործողությունների օգտին։ Անկարայում աստիճանաբար ամրապնդվում էր այն տեսակետը, որ Հայաստանը պետք է պարտության մատնել նախքան Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից այնտեղ սեփական վերահսկողության հաստատումը։
1920 թվականի ամռանը Նախիջևանում Կարմիր բանակի հեծելազորային գումարտակի հայտնվելը մեծ տպավորություն թողեց թուրքական ղեկավարության վրա։ Միևնույն ժամանակ թուրք և ադրբեջանցի ներկայացուցիչները փորձում էին Մոսկվային համոզել, որ Հայաստանը Անտանտի «ֆորպոստն» է։
Քեմալականների առջև մեկ այլ խնդիր էլ էր կանգնած․ եթե Խորհրդային Ռուսաստանը առաջինը վերահսկողություն հաստատեր Հայաստանի նկատմամբ, Թուրքիան կարող էր կորցնել 1914 թվականի սահմաններից դուրս գտնվող տարածքները վերադարձնելու հնարավորությունը։
Սեպտեմբերի սկզբին, հաշվի առնելով Կարմիր բանակի՝ Լեհաստանի և Վրանգելի դեմ պատերազմներում զբաղված լինելը, Մուստաֆա Քեմալը եկավ այն եզրակացության, որ հարձակման համար պահը բարենպաստ է։
Հայաստանը պատերազմի նախօրեին
Այս ժամանակ Հայաստանի բանակը գտնվում էր ծանր վիճակում։ Մայիսյան ապստամբության հետևանքները, կանոնավոր սպաների և պարտիզանական հրամանատարների միջև տարաձայնությունները, մշտական սահմանային բախումները և դասալքության տարածվածությունը թուլացրել էին նրա մարտունակությունը։
Այնուամենայնիվ, ամռանը հայկական ուժերը որոշ հաջողություններ էին գրանցել։ Շահմազյանի և Շելկովնիկովի հրամանատարության ներքո գործող ստորաբաժանումները գործողություններ էին իրականացնում Զանգիբասարում, Վեդիում և Շարուրում։
Հայաստանի կառավարությունը նույնպես հույսը դնում էր միջազգային աջակցության վրա։
1920 թվականի օգոստոսին Սևրի պայմանագիրը հույս առաջացրեց, որ մեծ տերությունները կապահովեն Հայաստանի վերաբերյալ դրա դրույթների իրականացումը։ Հատկապես կարևոր էր ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի սպասվող որոշումը սահմանների հարցի վերաբերյալ։
Հայաստանի ղեկավարությունը ձգտում էր վերահսկողություն հաստատել այն տարածքների նկատմամբ, որոնք դիտարկվում էին ապագա ընդարձակ Հայաստանի մաս։ Ամռանը հայկական բանակը գրավեց Փենյակի շրջանը Արարատի նահանգում և Արաքսի հովտի զգալի մասը։
Սեպտեմբերի 7-ին Իգդիրից Սասունցի Մանուկի գլխավորած փոքր պարտիզանական ջոկատը սկսեց առաջխաղացում դեպի Սուրմալուի գավառի բարձունքները։ Սեպտեմբերի 9-ի երեկոյան գրավվել էին մի շարք բնակավայրեր։ Սասունցի Մանուկը հակագրոհի ժամանակ մահացու վիրավորվեց, սակայն նրա ջոկատը շարունակեց առաջխաղացումը և սեպտեմբերի 13-ին վերահսկողություն հաստատեց գավառի հարավարևմտյան հատվածի նկատմամբ։
Միևնույն ժամանակ թուրքական բանակը պատրաստվում էր հարձակման։
Պատերազմի սկիզբը
Քյազիմ Կարաբեքիրը իր ուժերը կենտրոնացրեց Կովկասյան ճակատում։ Օգոստոսի վերջին և սեպտեմբերի սկզբին 9-րդ կովկասյան դիվիզիայի ստորաբաժանումները հրետանային փոխհրաձգության մեջ էին հայկական ուժերի հետ Օլթիի և Սարիղամիշի միջև։
Սեպտեմբերի 2-ին Կարաբեքիրը Էրզրումում հանդիպեց Յան Ուպմալ-Անգարսկու գլխավորած խորհրդային առաջին պատվիրակությանը, որը բերել էր 200 կիլոգրամ ոսկի։ Կարաբեքիրը պահանջում էր վերացնել Թուրքիան Խորհրդային Ռուսաստանից բաժանող «դաշնակցական պատնեշը»։
Նույն ժամանակահատվածում Իսմեթ բեյը Մուստաֆա Քեմալին և Կարաբեքիրին առաջարկեց Ադրբեջանի հետ համաձայնեցնել Հայաստանի դեմ համատեղ արշավանքը։
Սեպտեմբերի 13-ին սկսվեց թուրքական հարձակումը Փենյակի վրա։ Կանոնավոր բանակի հինգ գումարտակներ՝ տեղական ջոկատների աջակցությամբ, գիշերով հարձակվեցին հայկական դիրքերի վրա։ Հայերը անակնկալի եկան և նահանջեցին։
Սեպտեմբերի 20-ին Մուստաֆա Քեմալը պաշտոնապես թույլատրեց Կարաբեքիրին գրավել Կարսի շրջանը մինչև Կաղզվան, Նովո-Սելիմ և Մերդենեկ։ Գլխավոր նպատակը հայտարարվեց հայկական բանակի ոչնչացումը։
Կարաբեքիրը պատրաստեց ավելի քան 25 000 զինվորից բաղկացած ուժ։
Սեպտեմբերի 24-ին նա հրամանատարներին հայտնեց.
«Դաշնակցական հայերի կողմից մահմեդական բնակչության նկատմամբ ճնշումներին վերջ տալու համար Մեծ ազգային ժողովը որոշել է պատասխան միջոցներ ձեռնարկել, և մեր գործողության անհրաժեշտությունը համաձայնեցվել է Ռուսաստանի կառավարության հետ»։
Սեպտեմբերի 28-ի առավոտյան ժամը երեքին սկսվեց ընդհանուր հարձակումը։
9-րդ կովկասյան դիվիզիան պետք է կտրեր Սարիղամիշ–Կարս ճանապարհը, իսկ 12-րդ դիվիզիան՝ հարավից մտներ Սարիղամիշ։ Հայկական ստորաբաժանումները սկսեցին նահանջել։
Սեպտեմբերի 29-ին հայերը տարհանեցին Սարիղամիշը։ Հաջորդ օրը թուրքական ուժերը գրավեցին քաղաքը և տիրացան թողնված պահեստներին։
Հոկտեմբերի 2-ին հայկական ուժերը վերջնականապես լքեցին Նովո-Սելիմը։
Հայկական զորահավաքը
Պարտությունները անմիջապես արձագանք առաջացրին Երևանում։
Սեպտեմբերի 30-ին կառավարությունը հայտարարեց պաշարման դրություն։ Վարչապետ Համազասպ Օհանջանյանը կոչ արեց բնակչությանը թողնել առօրյա գործերը և մեկնել ռազմաճակատ.
«Ամեն ինչ և բոլորը՝ ռազմաճակատ։ Հայաստանում ոչ մի դասալիք չպետք է մնա։ Ոչ մի երիտասարդ չպետք է տանը նստի»։
Կառավարությունը կոչ էր անում համընդհանուր զորահավաքի.
«Քաղաքացինե՛ր, զենքի՛, ռազմաճակա՛տ, դեպի հաղթե՛լը»։
Կոչին միացավ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը։ Հոկտեմբերի 1-ին տարբեր քաղաքական ուժերի ներկայացուցիչներ՝ Ժողովրդական կուսակցությունից և Ռամկավարներից մինչև Հնչակյան և սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություններ, միավորվեցին միջկուսակցական խորհրդում։
Հայաստանի և Վրաստանի տարածքով տարածվեց հայրենասիրական ցույցերի ալիք։ Տղամարդիկ թողնում էին գյուղատնտեսական աշխատանքները և կամավորագրվում բանակ։ Շատ դասալիքներ վերադառնում էին իրենց զորամասերը։ Զորակոչի կետերը դժվարանում էին ընդունել կամավորների հոսքը։
Մեծ թվով կանայք նույնպես կամավորագրվում էին բժշկական ծառայության մեջ։
Կառավարության անդամները մեկնում էին ռազմաճակատ՝ մարտական ոգին բարձրացնելու համար։ Սիմոն Վրացյանը և Արտաշես Բաբալյանը մեկնեցին Կարս, Աբրահամ Գյուլխանդանյանը՝ Ղազախ-Իջևան, Սարգիս Արարատյանը՝ Սուրմալու, իսկ Արշակ Ջամալյանը և Գևորգ Ղազարյանը՝ Ալեքսանդրապոլ։
Սակայն կամավորական ոգևորությունը չէր կարող արագ վերացնել հայկական բանակի կառուցվածքային խնդիրները։
Արևմտյան օգնության հույսերը
Հայաստանի կառավարությունը կրկին դիմեց Անտանտի տերություններին։
Հոկտեմբերի 6-ին Թիֆլիսում հայկական առաքելության շենքի մոտ հավաքվեց հազարավոր մարդկանց բազմություն։ Երիտասարդ հայերը կամավորագրվում էին և պահանջում դաշնակիցների աջակցությունը։
Ֆրանսիայի ներկայացուցիչ Կորբեյը Փարիզին կոչ էր անում արագացնել զենքի մատակարարումները և քննարկում էր Տրապիզոնի մոտ դաշնակիցների դեսանտի հնարավորությունը։
Բրիտանական գլխավոր հանձնակատար, գնդապետ Սթոքսը նույնպես խորհուրդ էր տալիս աջակցել Հայաստանին։ Կարսի ճակատ կատարած այցի ընթացքում նա տպավորված էր հայկական բանակի բարոյական վիճակով և Լոնդոնին հաղորդում էր, որ հայկական կուսակցություններն ու ժողովուրդը միավորված են թուրքերի և բոլշևիկների դեմ։
Սակայն Լոնդոնում վերաբերմունքը շատ ավելի զգուշավոր էր։
Բրիտանական ԱԳՆ-ն կասկածի տակ էր դնում թուրքական հարձակման մասշտաբները և չէր ցանկանում լուրջ պարտավորություններ ստանձնել։ Քերզոնը նույնիսկ հրաժարվեց Մոսկվային ուղղված խորհրդանշական բողոքից՝ նշելով.
«Դրանում որևէ օգուտ չեմ տեսնում»։
ԱՄՆ գերագույն հանձնակատար Մարկ Բրիստոլը նույնպես թերահավատ էր Հայաստանի կառավարության հաղորդումների նկատմամբ։ Նա կարծում էր, որ հայկական հաղորդագրությունները կարող էին ճշմարտացի լինել, սակայն միևնույն ժամանակ չափազանցված պատկերացում էին ստեղծում իրավիճակի մասին։
Հայաստանի վերջին դիվանագիտական ջանքերը՝ ներառյալ գեներալ Բագրատունու և Ավետիս Ահարոնյանի դիմումները, չկարողացան ապահովել էական ռազմական օգնություն։
Մոսկվայի հետ համաձայնության փորձը
Հասկանալով արևմտյան աջակցության սահմանափակ լինելը՝ Օհանջանյանի կառավարությունը փորձեց վերսկսել բանակցությունները Խորհրդային Ռուսաստանի հետ։
Սեպտեմբերի 19-ին Հայաստանի կառավարությունը պաշտոնապես հրավիրեց Բորիս Լեգրանին Երևան։ Սակայն խորհրդային կողմը ձգձգեց նրա մեկնումը։
Մոսկվան Հայաստանը դիտարկում էր որպես Անտանտի «ֆորպոստ» և կասկածում էր դաշնակցական կառավարության հետ երկարաժամկետ համագործակցության հնարավորությանը։
Չիչերինն այլևս չէր համարում Հայաստանի հետ պայմանագրի կնքումը հրատապ։ Զանգեզուրը և Նախիջևանը չէին նախատեսվում անվերապահորեն փոխանցել Երևանին, իսկ դրանց կարգավիճակի հարցը մնում էր բաց։
Խորհրդային ղեկավարությունը նաև կարծում էր, որ Հայաստանի կառավարությունը կամովին չի ապահովի ռազմական բեռների տարանցումը դեպի Անատոլիա։
Այնուամենայնիվ, Բորիս Լեգրանը շարունակում էր հույս ունենալ փոխզիջման հասնելու վրա։
Նա առաջարկում էր Երևանից պահանջել հրաժարվել Սևրի պայմանագրով նախատեսված տարածքները ուժով գրավելուց, համաձայնել սահմանների որոշման հարցում խորհրդային միջնորդությանը և երաշխավորել խորհրդային ռազմական բեռների տարանցումը։
Փոխարենը Մոսկվան կարող էր Թուրքիայից պահանջել դադարեցնել հարձակումը։
Լեգրանը նաև դեմ էր Հայաստանի անհապաղ խորհրդայնացմանը՝ վախենալով, որ հայ բնակչությունը Կարմիր բանակը կընկալի որպես թուրքական զորքերի դաշնակից։
Միայն հոկտեմբերի 9–10-ի գիշերը խորհրդային առաքելությունը մեկնեց Երևան։
Հոկտեմբերի 11-ին Լեգրանին հանդիսավոր կերպով ընդունեցին Հայաստանի մայրաքաղաքում։ Հոկտեմբերի 28-ին կողմերը նախաստորագրեցին խորհրդա-հայկական պայմանագրի նախագիծը։
Փաստաթուղթը ճանաչում էր Հայաստանի անկախությունը, նախատեսում էր նրա իրավունքները Նախիջևանի և Զանգեզուրի նկատմամբ և պարունակում էր լայն երաշխիքներ։
Սակայն նախագիծը երբեք ուժի մեջ չմտավ։ Արդեն նոյեմբերի սկզբին՝ թուրքական նոր հարձակման և Մոսկվայի քաղաքականության փոփոխության պայմաններում, այն մերժվեց։
Կարսի ճակատամարտը
Մինչ դիվանագետները փորձում էին ճգնաժամից ելք գտնել, ռազմական դրությունը շարունակում էր վատթարանալ։
Հոկտեմբերի 12-ին եպիսկոպոս Գարեգին Հովսեփյանը Սուրբ Առաքելոց եկեղեցում օրհնեց հայկական զորքերը։ Հայկական ծրագիրը նախատեսում էր հարձակում թուրքական դիրքերի վրա հոկտեմբերի 14-ի լուսաբացից առաջ։
Սակայն որոշ ստորաբաժանումներ ուշացան իրենց դիրքերը հասնելուց։ Արդյունքում հայկական ուժերը բախվեցին 9-րդ թուրքական դիվիզիայի պատրաստված պաշտպանությանը։
5-րդ գնդի երկու վաշտ խուճապի մատնվեցին և նահանջեցին։ Գիշերը հայկական ուժերը ստիպված եղան հետ քաշվել։ Նրանց կորուստները կազմեցին մոտ 600 մարդ։
Հոկտեմբերի 20-ին Իսմեթ բեյը Կարաբեքիրին տեղեկացրեց, որ եկել է Կարսի վրա վերջնական հարձակման պահը։
Հոկտեմբերի 23-ին Մուստաֆա Քեմալը հայտարարեց, որ Թուրքիան չի ձգտում ագրեսիայի Հայաստանի դեմ և պատերազմի պատասխանատվությունը դրեց Հայաստանի ղեկավարության և նրա դաշնակիցների վրա։
Հոկտեմբերի 27-ին Կարաբեքիրը սկսեց նոր հարձակում։
Մարտերը ծավալվեցին Սուրմալուի շրջանում և Կարսի մատույցներում։ Չնայած հայկական ստորաբաժանումների դիմադրությանը՝ թուրքական օղակը Կարսի շուրջ աստիճանաբար սեղմվում էր։
Կարսի անկումը
Կարաբեքիրը Կարսի գրոհը նշանակեց հոկտեմբերի 30-ին։
Առավոտյան գեներալ Փիրումյանի շտաբի և թիկունքի միջև կապը ընդհատվեց։ Թուրքական 17-րդ գունդը անսպասելիորեն գրավեց Լազարևի բերդը։
Առավոտյան ժամը 10:30-ին թուրքական 34-րդ գունդը գրեթե առանց դիմադրության մտավ քաղաք։
Քաոս սկսվեց։ Որոշ զինվորներ նետում էին համազգեստները և փորձում թաքնվել։ Կեսօրին Կարսի միջնաբերդն ընկավ։
Գերեվարվեցին գեներալներ Փիրումյանը, Ղազարյանը և Արարատյանը, ինչպես նաև նախարար Արտաշես Բաբալյանը։
Մուստաֆա Քեմալը շնորհավորեց Կարաբեքիրին.
«Կարսի նման ամրոցի գրավումը ցանկացած ազգության զինվորի համար մեծ հպարտության և պատվի գործ է»։
Նոյեմբերի 2-ին Կարաբեքիրը դիմեց հայ բնակչությանը՝ աղետի և երկու ժողովուրդների միջև թշնամության համար մեղադրելով Դաշնակցությանը։
Կարսի անկումից հետո հայկական բանակը նահանջեց դեպի Ալեքսանդրապոլ։ Նոյեմբերի 7-ին թուրքական զորքերը գրավեցին քաղաքը։
Պատերազմի վերջին փուլը
Նոյեմբերի 8-ին Կարաբեքիրը Հայաստանի կառավարությանը փոխանցեց Մուստաֆա Քեմալի վերջնագիրը։
Հայաստանը թուրքական հրամանատարությանը պետք է հանձներ՝
- 2000 արագաձիգ հրացան,
- 20 ծանր և 40 թեթև գնդացիր,
- ծանր հրետանու երեք մարտկոց,
- 4000 արկղ հրացանի փամփուշտ,
- 6000 հրետանային արկ,
- մեկ շոգեքարշ,
- 50 վագոն։
Հայկական բանակից պահանջվում էր նաև նահանջել Սուրմալու–Նալբանդ–Վորոնցովկա գծից այն կողմ։
Հայաստանի կառավարությունը փորձեց հասնել խաղաղության։
Նոյեմբերի 10-ին Օհանջանյանը հայտարարեց.
«Իմ կառավարությունը հավաստիացնում է ձեզ, որ Մեծ ազգային ժողովի կառավարության հետ միասին լիովին պատրաստ է կնքելու տևական խաղաղություն, որը կհամապատասխանի երկու պետությունների կենսական շահերին»։
Սակայն թուրքական հարձակումը շարունակվեց։
Նոյեմբերի 11-ին Օհանջանյանը ելույթ ունեցավ խորհրդարանում.
«Կամ պետք է կռվենք, կամ թուրքերը անողոքաբար կբնաջնջեն մեզ։ Կառավարությունը, սպառելով խաղաղության բոլոր միջոցները, ստիպված է կրկին ապավինել զենքին»։
Միևնույն ժամանակ թուրքական զորքերը շարունակում էին առաջխաղացումը։ Հայկական ուժերը լքեցին Իգդիրը, Սուրմալուն և Շահթախտը և նահանջեցին Արաքսից այն կողմ։
Նոյեմբերի 15-ին Հայաստանի կառավարությունը որոշեց կապիտուլյացիայի գնալ։
Նոյեմբերի 17-ին Կարաբեքիրը հրամայեց դադարեցնել կրակը։
Նոյեմբերի 18-ին Սարգիս Արարատյանը Ալեքսանդրապոլում ստորագրեց զինադադարը։
Հետևանքները
1920 թվականի նոյեմբերի վերջին Հայաստանը հայտնվեց ամռան համեմատությամբ ամբողջովին այլ աշխարհաքաղաքական իրավիճակում։
Սևրի պայմանագիրը, որը ընդամենը մի քանի ամիս առաջ Հայաստանի ղեկավարությունը դիտարկում էր որպես ապագա տարածքային կարգավորման հիմք, փաստացի դարձավ անիրագործելի առանց մեծ տերությունների ռազմական աջակցության։
Արևմտյան կառավարությունները համակրանք էին արտահայտում Հայաստանի նկատմամբ, սակայն չտրամադրեցին այնպիսի ռազմական օգնություն, որը կարող էր փոխել պատերազմի ընթացքը։
Խորհրդային Ռուսաստանը, ընդհակառակը, քեմալական շարժմանը աջակցում էր զենքով, ոսկով, սննդամթերքով և ռազմական մասնագետներով։ Միևնույն ժամանակ Մոսկվան ձգտում էր հաստատել սեփական ազդեցությունը Կովկասում և Անկարայի հետ հարաբերությունները դիտարկում էր որպես իր տարածաշրջանային քաղաքականության կարևոր տարր։
Թուրքիայի համար պատերազմն ավարտվեց ռազմական հաղթանակով և ամրապնդեց քեմալական կառավարության դիրքերը Անտանտի և Խորհրդային Ռուսաստանի հետ հետագա բանակցություններից առաջ։
Հայաստանի համար պարտությունը նշանակում էր Կարսի, Սուրմալուի և այլ տարածքների կորուստ, ծանր ռազմական և քաղաքական հարված, ինչպես նաև Սևրի պայմանագրի տարածքային դրույթների իրագործման հույսերի փլուզում։
Նոյեմբերի 20-ին Դաշնակցութեան Բյուրոյի պաշտոնաթերթ «Յառաջ»-ը գրում էր.
«Թող Հայաստանը փոքր լինի, շատ փոքր լինի, բայց թող անկախ լինի»։
Սակայն այդ պահին անկախ Հայաստանը արդեն կանգնած էր ամբողջովին նոր քաղաքական ուղի փնտրելու անհրաժեշտության առաջ։
1920 թվականի հայ-թուրքական պատերազմը պարզապես երկու պետությունների ռազմական բախում չէր։ Այն Կովկասի շուրջ ավելի լայն պայքարի մի մասն էր, որում հատվում էին քեմալական Թուրքիայի, Խորհրդային Ռուսաստանի, Ադրբեջանի, Վրաստանի և Անտանտի տերությունների շահերը։ Այս պայմաններում Հայաստանի ճակատագիրը կախված էր ոչ միայն ռազմաճակատում տիրող իրավիճակից, այլև նրանից, թե արտաքին ուժերից որոնք էին պատրաստ քաղաքական և ռազմական աջակցություն ցուցաբերել Հայաստանին։