🇦🇲 Հայաստանի բոլշևիկական օկկուպացիա: Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն

Առաջին Հայաստանի Հանրապետություն

1920 թվականի նոյեմբերին Հայաստանի Առաջին Հանրապետության դրությունը դարձել էր ծայրահեղ ծանր։ Երկիրը միաժամանակ բախվել էր թուրքական զորքերի առաջխաղացմանը, ծանր ներքին ճգնաժամին և Ադրբեջանի կողմից Կարմիր բանակի առաջխաղացմանը։ Այդ ընթացքում Մոսկվայում քննարկվում էին Հայաստանի նկատմամբ հետագա քաղաքականության տարբեր տարբերակներ։

Խորհրդայնացման նախապատրաստությունը

1920 թվականի նոյեմբերի 6-ին ՌԽՖՍՀ արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսար Գեորգի Չիչերինը Կովկասյան բյուրո ուղարկեց հաղորդագրություն՝ նշելով, որ անհրաժեշտ է փրկել Հայաստանը՝ կա՛մ միջնորդության, կա՛մ խորհրդայնացման միջոցով։ Նա պահանջում էր արագ գործել, որպեսզի Անտանտի տերությունները չկարողանան խափանել այդ ծրագրերը։

Սակայն Մոսկվայից ստացվող հրահանգները հակասական էին և միշտ չէ, որ համապատասխանում էին Անդրկովկասում արագ փոփոխվող իրավիճակին։ Գրիգորի Օրջոնիկիձեն պնդում էր Կարմիր բանակի կողմից Հայաստանի գրավման անհրաժեշտությունը։ Նրա կարծիքով՝ դա անհրաժեշտ էր, որպեսզի թույլ չտրվեր թուրքական զորքերի առաջխաղացումը դեպի Ադրբեջան, որտեղ տարածվում էին հնարավոր լայնածավալ հակախորհրդային ապստամբության մասին լուրերը։

Նոյեմբերի 22-ին Օրջոնիկիձեն ՌԿ(բ)Կ Կենտրոնական կոմիտեին զեկուցում էր, որ Ադրբեջանի և Հայաստանի կոմունիստական կուսակցությունների միացյալ ղեկավարությունը եկել է այն եզրակացության, որ անհրաժեշտ են վճռական գործողություններ։ Նոյեմբերի 24-ին նա հաղորդում էր, որ հայ կոմունիստները և Ազրևկոմի նախագահ Նարիման Նարիմանովը պնդում են, որ այլևս սպասել չի կարելի, քանի որ թուրքերը ձգտում են ազատել իրենց ձեռքերը Հայաստանում, իսկ Դաշնակցությունը, նրանց գնահատմամբ, կորցրել է վերահսկողությունն ու ազդեցությունը։ Օրջոնիկիձեն Հայաստանի խորհրդայնացումը դիտարկում էր որպես Ադրբեջանի նկատմամբ թուրքական հետագա ծրագրերի դեմ երաշխիք։

Նոյեմբերի 22-ին Կովկասյան բյուրոյի հավանությամբ Բաքվում ստեղծվեց Հայաստանի Ռազմահեղափոխական կոմիտեն՝ Ռևկոմը։ Նրա նախագահ դարձավ Սարգիս Կասյանը, իսկ անդամներ՝ Ասքանազ Մռավյանը, Սահակ Տեր-Գաբրիելյանը, Ալեքսանդր Բեկզադյանը, Իսահակ Դովլաթյանը և Ավիս Նուրիջանյանը։

Երեք օր անց Կասյանն ու Նուրիջանյանը մեկնեցին Ղազախ։ Նրանք իրենց հետ տանում էին պարեն, վառելիք, ավտոմեքենաներ, հեղափոխական գրականություն, թուղթ, տպագրական մամլիչ և այլ անհրաժեշտ պարագաներ։ Հայաստանի խորհրդայնացման մասին հռչակագիրը նախապես պատրաստվել և տպագրվել էր, սակայն ճանապարհի ընթացքում տեղի ունեցած ցնցումների պատճառով այն ստիպված եղան վերատպել արդեն Ղազախում։

Առաջին Հանրապետության վերջին կառավարությունը

Միևնույն ժամանակ Հայաստանի կառավարության դրությունը արագորեն վատթարանում էր։

Նոյեմբերի 23-ին վարչապետ Հովհաննես Քաջազնունու կառավարությունը հրաժարական տվեց։ Նրան փոխարինեց Սիմոն Վրացյանը, որը դարձավ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության վերջին կառավարության վարչապետը։

Վրացյանի կառավարություն մտան՝

• ռազմական գործեր — Դրաստամատ Կանայան,
• ֆինանսներ — Համբարձում Տերտերյան,
• գյուղատնտեսություն և պետական գույք — Արշակ Հովհաննիսյան,
• իրավական գործեր — Արշամ Խոնդկարյան,
• լուսավորություն և մշակույթ — Վահան Մինախորյան։

Նոր իշխանությունը կանգնած էր չափազանց բարդ ընտրության առաջ։ Թուրքական զորքերն արդեն վերահսկում էին երկրի զգալի մասը, բանակը հյուծված էր, իսկ արևելքից մոտենում էին խորհրդային զորքերը։

Կարմիր բանակի հարձակման սկիզբը

Նոյեմբերի 26-ին Տասնմեկերորդ Կարմիր բանակին կցված հայկական հրաձգային գնդին հրամայվեց Գետաբեկի հանքերի շրջանից շարժվել դեպի Ղազախ։

Նոյեմբերի 28-ին Տասնմեկերորդ բանակի հրամանատար, գեներալ Անատոլի Գեկկերը ձևավորեց Երևանի արշավախումբը՝ գեներալ Միխայիլ Վելիկանովի հրամանատարությամբ։ Այն ներառում էր 178-րդ, 179-րդ և 180-րդ հրաձգային գնդերը, գեներալ Պյոտր Կուրիշկոյի 18-րդ հեծելազորային դիվիզիան, ինչպես նաև հրետանային, զրահապատ և օժանդակ ստորաբաժանումներ։

Ջոկատի խնդիրն էր «կյանքի կոչել վերջին քաղաքական հրահանգները»։ Վելիկանովը պետք է աջակցեր հայկական գնդին և տեղի ապստամբներին, կապ պահպաներ հրամանատարության հետ և հաստատեր բոլոր հրամանները։ Արշավախմբի հետ կապն ապահովում էր Ավիս Նուրիջանյանը։

Օրջոնիկիձեի հավանությամբ Ռևկոմը որոշեց գործողությունը սկսել նոյեմբերի 28-ի լույս 29-ի գիշերը։

Արշավախումբը Ղազախից դուրս եկավ երկու շարասյունով։ Առաջինն ուղղվեց դեպի Իջևան։

Նոյեմբերի 29-ին Օրջոնիկիձեն Ստալինի միջոցով Մոսկվային հաղորդեց, որ Հայաստանի Ռևկոմը, «արձագանքելով բազմաթիվ կոչերին և իմանալով հայկական բանակի քայքայման մասին», կեսգիշերի և լուսաբացի միջև անցել է սահմանը։

Խորհրդային Հայաստանի հռչակումը

1920 թվականի նոյեմբերի 29-ին Հայաստանի Ռևկոմը հրապարակեց նախապես պատրաստված հռչակագիրը՝ խորհրդային իշխանության հաստատման մասին։

Այն սկսվում էր հետևյալ խոսքերով.

«Հայաստանի ապստամբած աշխատավոր ժողովրդի կամքով և ցանկությամբ Հայաստանի Կոմունիստական (բոլշևիկյան) կուսակցությունը այսօրվանից Հայաստանը հայտարարում է Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետություն։ Այսուհետ Խորհրդային Հայաստանի Կարմիր դրոշը կպաշտպանի աշխատավորներին կեղեքիչների դարավոր լծից»։

Հռչակագրում խստորեն դատապարտվում էր Դաշնակցություն կուսակցության կառավարության քաղաքականությունը։ Նրան վերագրվում էր նոր զոհերի, քաղաքների և գյուղերի ավերման, երկաթուղիների կաթվածահար վիճակի և ազգամիջյան բախումներում երիտասարդների զոհվելու պատասխանատվությունը։

Ռևկոմը պնդում էր, որ Անտանտի կողմից լքված դաշնակցականները գրեթե առանց դիմադրության հանձնել են երկիրը՝ ձգտելով պահպանել իշխանությունը էսէռների և սոցիալ-դեմոկրատների հետ կոալիցիայի միջոցով։ Ըստ հռչակագրի՝ Խորհրդային Ռուսաստանը նախկինում փորձել էր փոխել Դաշնակցության քաղաքական ուղղվածությունը, սակայն բախվել էր կոմունիստների նկատմամբ իրականացվող բռնաճնշումներին։

Այժմ, Լեհաստանի հետ խաղաղության կնքումից և Վրանգելի բանակի պարտությունից հետո, Ռուսաստանը, ըստ հռչակագրի, Հայաստանին մեկնում էր «եղբայրական ձեռքը»։

Փաստաթուղթը հռչակում էր նոր դարաշրջանի սկիզբը.

«Ազատ Խորհրդային Հայաստանի Կարմիր դրոշը իր աշխատավոր զավակներին բարձրացնում է հուսահատության և դառնության անդունդից։ «Ինտերնացիոնալի» առաջին հնչյունների հետ Հայաստանում ռասայական և էթնիկական բաժանումը կվերանա՝ իր տեղը զիջելով ժողովուրդների եղբայրությանը»։

Առանձին անդրադարձ էր կատարվում Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ հարաբերությունների փոփոխությանը։ Ռևկոմը հայտարարում էր արյունահեղությունը դադարեցնելու և վիճելի հարցերը լուծելու անհրաժեշտության մասին։

Ադրբեջանի կոմունիստներին ուղղվում էին «հեղափոխական ողջույններ», իսկ Թուրքիայի նկատմամբ արտահայտվում էր Անտանտի դեմ դաշինքի հույս։

Կարմիր բանակի առաջխաղացումը

Միևնույն ժամանակ խորհրդային զորքերը շարունակում էին առաջխաղացումը։

Առաջին շարասյունը, Ուզունթալայում թույլ դիմադրության հանդիպելուց հետո, նոյեմբերի 29-ի ցերեկը մտավ Իջևան։ Դրանից կարճ ժամանակ անց այնտեղ ժամանեցին Սարգիս Կասյանն ու Ավիս Նուրիջանյանը։

Երկրորդ շարասյունը երեկոյան հասավ Սևքար։

Նուրիջանյանը Օրջոնիկիձեին հաղորդում էր, որ բնակչությունը, իբր, ուրախությամբ է դիմավորում Կարմիր բանակին։ Նա նաև խնդրում էր Ադրբեջանում գտնվող հայ բոլշևիկներին մոբիլիզացնել քաղաքական աշխատանքի համար և լայնորեն տարածել հռչակագրերը։

Առաջին Հանրապետության կառավարության համար տեղի ունեցողը անակնկալ էր։ Հարձակումը անսպասելի էր նույնիսկ Հայաստանում խորհրդային դիվանագիտական ներկայացուցիչ Բորիս Լեգրանի համար։

Գեներալ Նազարբեկյանը Դիլիջանում գտնվող Սեբուհին հրամայեց ձևավորել հարվածային խումբ՝ Կարմիր բանակին դուրս մղելու համար։ Լեգրանն իր հերթին ներողություն խնդրեց վարչապետ Վրացյանից՝ հայտարարելով, որ տեղի ունեցածը թյուրիմացություն է։ Նա առաջարկեց ուղարկել ռազմական կցորդ Բոբրիշչևին և Օրջոնիկիձեին տեղեկացրեց Վրացյանի, Դրոյի և Տերտերյանի հետ իշխանության խաղաղ փոխանցման շուրջ բանակցությունների մասին։

Սակայն Օրջոնիկիձեն պատասխանեց, որ Ռևկոմը կանգնեցնել հնարավոր չէ, իսկ հայկական բանակը, իբր, անցնում է ապստամբների կողմը։

Նոյեմբերի 30-ին Սեբուհի ջոկատը առանց կռվի հանձնվեց Դիլիջանից մոտ ութ կիլոմետր հեռավորության վրա։ Երեկոյան քաղաք մտան խորհրդային հեծելազորային ստորաբաժանումներ, հայկական գունդ և մարտկոց։

Օրջոնիկիձեն թույլատրեց հետագա առաջխաղացումը՝ միաժամանակ պահանջելով բնակչության նկատմամբ ճիշտ վերաբերմունք և դժգոհություն հայտնելով խախտումների մասին հաղորդումներից։

Իշխանության փոխանցման շուրջ բանակցությունները

Նոյեմբերի 30-ին Բորիս Լեգրանը կրկին բանակցությունների մեջ մտավ Հայաստանի ղեկավարության հետ։ Նրան հանձնարարվել էր Դաշնակցության ձախ թևը ներգրավել նոր կառավարության կողմը։ Դրոյին և Տերտերյանին առաջարկվում էին պաշտոններ Ռևկոմում և անձեռնմխելիության երաշխիքներ։

Դիլիջանից Ռևկոմը հեռագիր ուղարկեց Լենինին՝ ողջույններ հղելով և խնդրելով Կարմիր բանակի օգնությունը։

Մոսկվայում Վլադիմիր Լենինը ողջունեց իր բնորոշմամբ Հայաստանի ազատագրված աշխատավորներին և հույս հայտնեց Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ եղբայրական հարաբերությունների հաստատման վերաբերյալ։

Իոսիֆ Ստալինը նույնպես ողջունեց խորհրդային իշխանության հաստատումը՝ հայտարարելով, որ Հայաստանը, իր խոսքերով, «Անտանտի և դաշնակցական կուսակցության ողորմածությամբ հանձնվել էր սովի, ավերածության և դասալքության»։

Միաժամանակ խորհրդային ղեկավարությունը ձգտում էր ամրապնդել նոր իրավիճակը նաև Ադրբեջանի հետ հարաբերություններում։

Նոյեմբերի 30-ին Ադրբեջանի Կոմունիստական կուսակցության Կենտկոմի Քաղբյուրոն և Օրգբյուրոն որոշեցին Բաքվում գտնվող դաշնակցական առաքելությունը հանձնել հայ կոմունիստներին և ողջույն ուղարկել Հայաստանի նոր կառավարությանը։

Փաստաթղթում խոսվում էր խորհրդային հանրապետությունների միջև սահմանների բացակայության, Զանգեզուրի փոխանցման, Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշման իրավունքի և անխախտ միության մասին։

Նոյեմբերի 30-ի երկրորդ դեկրետում սա ձևակերպվում էր ավելի ուղղակի.

«Այսօրվանից Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանների վերաբերյալ վեճերը հայտարարվում են վերացված։ Լեռնային Ղարաբաղը, Զանգեզուրը և Նախիջևանը պետք է համարվեն Հայկական Սոցիալիստական Հանրապետության մաս»։

Դեկտեմբերի 1-ին Բաքվի թատրոնում տեղի ունեցած ժողովում Նարիման Նարիմանովը ընթերցեց Ադրբեջանի ղեկավարության որոշումները։ Օրջոնիկիձեն այդ ակտն անվանեց «պատմական ակտ, որը հավասարը չունի մարդկության պատմության մեջ»։

Վրացյանի կառավարության վերջին ընտրությունը

Սակայն Երևանում իշխանության փոխանցման հարցը դեռևս լուծված չէր։

Նոյեմբերի 30-ին Լեգրանը բանակցություններից հետո Վրացյանին և Դրոյին հայտարարեց, որ Ռուսաստանի Կոմունիստական կուսակցությունը որոշել է Հայաստանում հաստատել խորհրդային իշխանություն։ Իշխանության խաղաղ փոխանցման շուրջ բանակցությունները պետք է անմիջապես սկսվեին։

Օրվա երկրորդ կեսին Վրացյանը հրավիրեց կառավարության արտակարգ նիստ։

Կառավարության առջև ստեղծվել էր չափազանց ծանր իրավիճակ․ թուրքական զորքերը վերահսկում էին երկրի զգալի մասը, Կարմիր բանակը շարունակում էր առաջխաղացումը, իսկ հայկական զինված ուժերը բարոյալքված էին։

Միայն գյուղատնտեսության նախարար Արշակ Հովհաննիսյանն էր հանդես գալիս ակտիվ դիմադրության օգտին։ Մյուս նախարարները կարծում էին, որ միակ ելքը իշխանությունը զիջելն ու կոմունիստների մասնակցությամբ կոալիցիոն կառավարության շրջանակներում գոնե անվանական անկախությունը պահպանելու փորձն էր։

Երեկոյան տեղի ունեցավ Դաշնակցության ղեկավարության, Երևանի Կենտրոնական կոմիտեի, խորհրդարանական խմբակցության, քաղաքացիական առաջնորդների և կառավարության անդամների ընդլայնված խորհրդակցություն։

Հակաբոլշևիկյան թևը՝ Համազասպ Օհանջանյանը, Սարգիս Արարատյանը, Արշակ Հովհաննիսյանը և Արտաշես Չիլինգարյանը, դատապարտեց վերջնագիրը և կոչ արեց զինված դիմադրության։

Հովհաննիսյանը հայտարարեց.

«Ավելի լավ է կռվել և պարտվել, քան առանց կռվի հանձնել անկախությունը»։

Հակառակ դիրքորոշումն ունեին Դրոն, Տեր-Մինասյանը, Քաջազնունին և Վրացյանը։ Նրանք մատնանշում էին ժողովրդի հյուծվածությունը և Արևմուտքի կողմից աջակցության բացակայությունը։

Վրացյանը և նրա կողմնակիցները կարծում էին, որ հայ զինվորը չի կռվի ռուսների դեմ, իսկ պատերազմը շարունակելու փորձը արկածախնդրություն կլինի։

Կեսգիշերից հետո Ալեքսանդր Խատիսյանը Վրացյանին փոխանցեց Թուրքիայի խաղաղության խիստ պայմանները, որոնք, մասնավորապես, նախատեսում էին Սուրմալուի գավառի՝ Արարատ լեռով հանդերձ, հանձնումը։ Դա ներկաների շրջանում ծանր արձագանք առաջացրեց։

Արդյունքում որոշվեց Դրոյին և Համբարձում Տերտերյանին հանձնարարել բանակցել Լեգրանի հետ։ Հայկական կողմի պահանջների թվում էին Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից Հայաստանի անկախության ճանաչումը, նախապատերազմյան սահմանների վերականգնումը, նյութական օգնությունը, բռնաճնշումներից երաշխիքները և ձախ դաշնակցականների մասնակցությամբ կոալիցիոն կառավարության ստեղծումը։

Միաժամանակ Հայաստանի կառավարությունը որոշեց ընդունել թուրքական վերջնագիրը՝ հույս ունենալով ժամանակ շահել և կանխել թուրքական զորքերի հետագա առաջխաղացումը։

Թուրքիայի պայմանները և Խորհրդային Ռուսաստանի հետ համաձայնագիրը

Դեկտեմբերի 1-ին թուրքական պատվիրակությունը ներկայացրեց իր պայմանները։ Քարաբեքիր փաշան հայտարարեց, որ սահմանները վերջնական են, իսկ Հայաստանը պետք է հրաժարվի Արևելյան Անատոլիայի նահանգների նկատմամբ իր պահանջներից։

Կարսի, Կաղզվանի, Օլթիի և Սուրմալուի ճակատագիրը պետք է որոշվեր մեկ տարի անց անցկացվելիք պլեբիսցիտի միջոցով։ Շարուր-Նախիջևանի և Զանգեզուրի հարցերը նախատեսվում էր լուծել Թուրքիայի, Ռուսաստանի, Ադրբեջանի և Հայաստանի մասնակցությամբ։

Թուրքական զորքերը երկու շաբաթվա ընթացքում պետք է տարհանեին չմիացված տարածքները, իսկ երկաթուղային հաղորդակցությունը պետք է անմիջապես վերականգնվեր։

Միևնույն ժամանակ Երևանում Լեգրանը համաձայնեց Դրոյի և Տերտերյանի պահանջների մեծ մասի հետ։

Հայաստանը պետք է դառնար «անկախ» խորհրդային հանրապետություն։ Ռուսաստանը խոստանում էր վերականգնել այն սահմանները, որոնք գոյություն ունեին թուրքական ներխուժումից առաջ։ Դաշնակցության և մյուս սոցիալիստական կուսակցությունների անդամներին տրվում էր բռնաճնշումներից պաշտպանություն՝ բացառությամբ մայիսյան ապստամբության համար պատասխանատու անձանց։

Կոալիցիոն կառավարությունը մերժվեց, սակայն Դրոն և Տերտերյանը պետք է անհատական կարգով ընդգրկվեին նոր կառավարման կազմում։

Դեկտեմբերի 1-ին համաձայնագրի նախագիծը ներկայացվեց կառավարությանը, ապա՝ Դաշնակցության խորհրդարանական խմբակցությանը։ Վրացյանի և Դրոյի զեկուցումներից հետո տեղի ունեցավ քվեարկություն․ 22 պատգամավոր կողմ քվեարկեց, 7-ը՝ դեմ, իսկ 2-ը ձեռնպահ մնացին։

Դեկտեմբերի 2-ի համաձայնագիրը

1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Բորիս Լեգրանը՝ Խորհրդային Ռուսաստանի անունից, իսկ Դրոն և Տերտերյանը՝ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության անունից, ստորագրեցին իշխանության փոխանցման մասին համաձայնագիրը։

Փաստաթղթի համաձայն՝

• Հայաստանը հռչակվում էր անկախ Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետություն։
• Մինչև Խորհուրդների համագումարի գումարումը իշխանությունը փոխանցվում էր ժամանակավոր Ռազմահեղափոխական կոմիտեին։
• Խորհրդային Ռուսաստանը Խորհրդային Հայաստանի կազմում ճանաչում էր մի շարք տարածքներ, այդ թվում՝ Երևանի նահանգը, Կարսի մարզի մի մասը, Զանգեզուրի գավառը, Ելիզավետպոլի նահանգի Ղազախի գավառի մի մասը և Թիֆլիսի նահանգի այն մասը, որը մինչև 1920 թվականի հոկտեմբերի 23-ը գտնվել էր հայկական իրավասության ներքո։
• Հայկական ռազմական հրամանատարությունն ազատվում էր խորհրդային իշխանության հաստատումից առաջ կատարված գործողությունների համար պատասխանատվությունից։
• Դաշնակցության և մյուս սոցիալիստական կուսակցությունների անդամները չպետք է ենթարկվեին բռնաճնշումների։
• Ռևկոմի կազմում պետք է ընդգրկվեին հինգ կոմունիստ և ձախ դաշնակցականների երկու ներկայացուցիչ։
• Խորհրդային Ռուսաստանը պարտավորվում էր ռազմական ուժով պաշտպանել Խորհրդային Հայաստանը։
• Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը հեռացվում էր իշխանությունից, իսկ ժամանակավոր կառավարումը փոխանցվում էր Դրոյի գլխավորած ռազմական հրամանատարությանը՝ ՌԽՖՍՀ-ի կողմից նշանակվող կոմիսարի մասնակցությամբ։

Համաձայնագրի ստորագրումից հետո Արշամ Խոնդկարյանը և Համբարձում Տերտերյանը կազմեցին Հայաստանի կառավարության վերջնական ակտը։

Այնտեղ ասվում էր.

«Երկրում արտաքին գործոնների հետևանքով ստեղծված իրավիճակի պատճառով Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը 1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ի իր նիստում որոշեց հրաժարական տալ և ամբողջ ռազմական ու քաղաքացիական իշխանությունը փոխանցել զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարին, որի պաշտոնում նշանակված է ռազմական նախարար Դրոն»։

Առաջին Հանրապետության վերջը

Դեկտեմբերի 2-ի երեկոյան ժամը հինգին Սիմոն Վրացյանը և նրա նախարարները փակեցին իրենց աշխատասենյակները և հեռացան կառավարության շենքից։

Ավելի ուշ Վրացյանը հիշում էր այդ պահը.

«Մենք լուռ ցրվեցինք տներով։Լուռ ու խաղաղ էր նաև քաղաքը։ Լուռ էր նաև Մասիսը [Արարատը], թանձր ամպերով պարուրված, աշխարհի ունայնության մասին խորհելով։Սա, ավա՜ղ, այն է, ինչ բոլշևիկները հետագայում հռչակեցին որպես բանվորների և գյուղացիների «արյունոտ հեղաշրջում»»։

Իշխանության փոխանցումից հետո Դրոն հրամայեց պաշտոնյաներին մնալ իրենց պաշտոններում։ Բանակը վերափոխվեց Խորհրդային Հայաստանի Կարմիր բանակի, զինվորական կոչումները վերացվեցին, իսկ խախտումների համար սահմանվեցին խիստ պատիժներ։

Ազատ արձակվեցին բանտարկված բոլշևիկները, որից հետո տեղի ունեցավ ընդունելություն՝ Դաշնակցության դեմ ուղղված ելույթներով։

Լեգրանը Կարմիր բանակին և Ռևկոմին խորհուրդ տվեց շարժվել դեպի մայրաքաղաք։ Օրջոնիկիձեն զեկուցում էր տարածքների ճանաչման և տրված երաշխիքների մասին։

Դեկտեմբերի 3-ին Մոսկվան թույլատրեց հետագա գործողությունները՝ միաժամանակ նախազգուշացնելով հնարավոր արկածախնդրության դեմ։

Դեկտեմբերի 4-ի երեկոյան Դրոն, Տերտերյանը և Լեգրանը Սևանի մոտ դիմավորեցին Ռևկոմին։

Դեկտեմբերի 5-ին լույս տեսավ «Կոմունիստ» թերթի առաջին համարը։

Իսկ 1920 թվականի դեկտեմբերի 6-ին արշավախմբային ուժերը՝ երկու հեծելազորային բրիգադ և հայկական գունդ, Աբովյան պողոտայով անցան Երևանի կենտրոն։

Այսպիսով ավարտվեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պատմությունը, և սկսվեց հայոց պատմության նոր փուլը՝ Խորհրդային Հայաստանի ժամանակաշրջանը։