🇦🇲 1919 թվականի համապետական ընտրությունները։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն

Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն

Հայաստանի Հանրապետության առաջին խորհրդարանի ստեղծումը

1918 թվականի մայիսի 28-ին Հայաստանի անկախության հռչակումից հետո լիարժեք խորհրդարանական ընտրությունների անցկացումը անհնար դարձավ։ Երկիրը գտնվում էր ծայրահեղ ծանր վիճակում․ պատերազմը, սովը, համաճարակներն ու տնտեսական շրջափակումը թույլ չէին տալիս կազմակերպել համազգային քվեարկություն։

Այս պայմաններում ընդունվեց ժամանակավոր լուծում՝ ընդլայնել Թիֆլիսում գործող Հայկական ազգային խորհուրդը և այն վերափոխել Հայաստանի խորհրդարանի։ Նոր մարմինը կազմված էր 46 պատգամավորից․ 18 ներկայացուցիչ «Դաշնակցություն» կուսակցությունից, վեցական պատգամավոր սոցիալ-դեմոկրատներից, ժողովրդականներից և էսեռներից, երկու անկուսակցական պատգամավոր և ազգային փոքրամասնությունների ութ ներկայացուցիչ՝ վեց թաթար, մեկ ռուս և մեկ եզդի։ Խորհրդարանի նախագահ ընտրվեց Ավետիք Սահակյանը։

Սակայն շուտով ակնհայտ դարձավ, որ խորհրդարանը չի արտացոլում հասարակության իրական տրամադրությունները և չունի բավարար լեգիտիմություն։

Արևմտահայերի և արևելահայերի միջև պառակտումը

Երիտասարդ հանրապետության գլխավոր ներքին հակասություններից մեկը արևմտահայերի և արևելահայերի միջև հակամարտությունն էր։ 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունից հետո Օսմանյան կայսրությունից տասնյակ հազարավոր փախստականներ տեղափոխվել էին Արևելյան Հայաստան, սակայն նրանցից շատերը օտարված էին զգում իրենց հանրապետության քաղաքական կյանքից։

1919 թվականի Փարիզի խաղաղության համաժողովում Հայաստանի Հանրապետության շահերը ներկայացնում էր Ավետիս Ահարոնյանի գլխավորած պատվիրակությունը, սակայն արևմտահայերի զգալի մասը աջակցում էր Պողոս Նուբար փաշայի Ազգային պատվիրակությանը։

Շատ արևմտահայերի համար Հայաստանի Հանրապետությունը չէր ընկալվում որպես լիարժեք հայկական պետություն, այլ միայն որպես «Արարատյան Հանրապետություն»։ Իրական Հայաստանը նրանք շարունակում էին համարել պատմական Արևմտյան Հայաստանը։

Արևմտահայերը անվստահությամբ էին վերաբերվում հանրապետության պետական հաստատություններին, խուսափում էին բանակային ծառայությունից և Պողոս Նուբարի Ազգային պատվիրակությունն ավելի հեղինակավոր էին համարում, քան Երևանի կառավարությունը։

Արևմտահայերի երկրորդ համագումարը

1919 թվականի փետրվարին Երևանում գումարվեց արևմտահայերի երկրորդ համագումարը։ Դրա կազմակերպիչները հայտարարում էին, որ հենց արևմտահայերն իրենք պետք է խոսեն իրենց անունից և որոշեն ժողովրդի քաղաքական ապագան։

Համագումարը հռչակեց Միացյալ Հայաստանի անկախությունը, լիազորեց Պողոս Նուբար փաշային հանդես գալ արևմտահայերի անունից և կոչ արեց համագործակցել Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանի հետ։ Սակայն միավորման փոխարեն այս գործընթացն ավելի խորացրեց քաղաքական պառակտումը։

Քաղաքական ճգնաժամ և անկարգություններ խորհրդարանում

1919 թվականի սկզբին խորհրդարանը հայտնվել էր խոր ճգնաժամի մեջ։ Ընդդիմադիր ուժերը՝ ժողովրդականները, սոցիալ-դեմոկրատները և էսեռները, իշխող «Դաշնակցություն» կուսակցությանը մեղադրում էին իշխանության մենաշնորհման մեջ։

1919 թվականի փետրվարի 28-ին խորհրդարանի նիստը վերածվեց բացահայտ սկանդալի։ Դահլիճում հնչում էին խորհրդարանը ցրելու և նոր ընտրություններ անցկացնելու պահանջներ։ Նախագահը ստիպված եղավ ընդհատել նիստը, իսկ փոխնախագահ Զուբյանին ուժով իջեցրին ամբիոնից։

Միջադեպը ցույց տվեց, որ գործող խորհրդարանը սպառել է իրեն և կարիք ունի վերաընտրվելու։

Նոր ընտրական օրենքը

1919 թվականի մարտի 31-ին ընդունվեց նոր ընտրական օրենք։ Այն սահմանում էր համամասնական ընտրակարգ, փակ կուսակցական ցուցակներ, գաղտնի քվեարկություն և 20 տարեկանից բարձր տղամարդկանց ու կանանց մասնակցություն ընտրություններին։ Խորհրդարանը պետք է կազմված լիներ 80 պատգամավորից։

Քվեարկության կազմակերպման համար ստեղծվեց ընտրական հանձնաժողովների բազմաստիճան համակարգ՝ կենտրոնական, նահանգային, շրջանային, քաղաքային, գյուղական և տեղական հանձնաժողովներ։

1919 թվականի ապրիլին խորհրդարանը ժամանակավորապես դադարեցրեց իր գործունեությունը և ընտրությունների նախապատրաստման ընթացքում լիազորությունները փոխանցեց կառավարությանը։ Ընտրարշավի անցկացման համար հատկացվեց 200 հազար ռուբլի։ Քվեարկության օր նշանակվեց 1919 թվականի հունիսի 21-ը։

Մայիսի 28-ի ակտի շուրջ վեճերը

1919 թվականի գարնանը իշխանությունները որոշեցին հանդիսավոր կերպով նշել անկախության տարեդարձը և ընդունել հայկական հողերի միավորման մասին հայտարարություն։ Այս որոշումը նոր քաղաքական հակամարտությունների ալիք առաջացրեց։

Սկզբում ընդդիմության մի մասը աջակցում էր Միացյալ Հայաստանի գաղափարին, սակայն հետագայում վերաբերմունքը փոխվեց։ Ժողովրդականները պահանջեցին ստեղծել ժամանակավոր համատեղ կառավարություն՝ Պողոս Նուբար փաշայի պատվիրակության մասնակցությամբ։

«Դաշնակցություն» կուսակցությունը մերժեց այդ առաջարկը։ Ի պատասխան՝ ժողովրդականները դուրս եկան կոալիցիայից և հայտարարեցին ընտրությունների բոյկոտ։

Արևմտահայերի որոշ ներկայացուցիչներ ևս հանդես եկան խորհրդարանի ընդլայնման դեմ և խիստ քննադատեցին նոր պատգամավորների ընդգրկումը։

Խորհրդարանականության քննադատություն և ընտրությունների բոյկոտ

Դժգոհությունը աճում էր ոչ միայն կուսակցությունների, այլև հասարակության շրջանում։ Խորհրդարանն ավելի ու ավելի հաճախ անվանում էին «Շաղակրատների տուն», իսկ պատգամավորներին մեղադրում էին կառավարման եվրոպական մոդելները կուրորեն ընդօրինակելու մեջ՝ առանց տեղական պայմանները հաշվի առնելու։

Նույնիսկ խորհրդարանի ներսում հնչում էին գործող օրենսդրական համակարգից հրաժարվելու և «հեղափոխական իրավունքի» հաստատման կոչեր։

Պողոս Նուբարն ևս հանդես եկավ ընտրությունների դեմ՝ հայտարարելով, որ արևմտահայերի մասնակցությունը քվեարկությանը անտեղի է։ Նրա դիրքորոշումը լուրջ ազդեցություն ունեցավ ժողովրդականների կողմից ընտրությունները բոյկոտելու որոշման վրա։

Ընտրական քարոզարշավը

Չնայած ճգնաժամին՝ ընտրությունների նախապատրաստությունը շարունակվում էր։ «Դաշնակցություն» կուսակցության քարոզարշավը հիմնված էր սոցիալական և ազգային կարգախոսների վրա՝ ներառյալ անկախ և միացյալ Հայաստանի գաղափարները և աշխատավոր ժողովրդի պաշտպանության խոստումները։

Էսեռները մասնակցեցին ընտրություններին և քննադատեցին իշխող կուսակցությանը բարեփոխումների բացակայության և սոցիալական խնդիրները լուծելու անկարողության համար։

Քվեարկությունն անցկացվեց 1919 թվականի հունիսի 21-ից 23-ը։

Ընտրություններին գրանցվել էին հետևյալ ցուցակները․

1. «Դաշնակցություն»
2. Ժողովրդականներ
3. Էսեռներ
4. Քրդական ցուցակ
5. Ասորական ցուցակ
6. Գյուղացիական միություն
7. Մուսուլմանական ցուցակ

Ընտրությունների արդյունքները

Ընտրություններն ավարտվեցին «Դաշնակցություն» կուսակցության համոզիչ հաղթանակով։

Արդյունքները հետևյալն էին․

• «Դաշնակցություն» — 230 271 ձայն և 72 մանդատ
• Էսեռներ — 13 239 ձայն և 4 մանդատ
• Մուսուլմանական ցուցակ — 8 187 ձայն և 3 մանդատ
• Գյուղացիական միություն — 4 224 ձայն և 1 մանդատ
• Քրդական ցուցակ — 1 305 ձայն
• Ժողովրդականներ — 481 ձայն
• Ասորական ցուցակ — 173 ձայն

Ժողովրդականների և արևմտահայերի մի մասի կողմից հայտարարված բոյկոտը զգալիորեն հեշտացրեց իշխող կուսակցության հաղթանակը։

Նոր կառավարության ձևավորումը

Ընտրություններից հետո երկրորդ գումարման Ազգային ժողովը հանձնարարեց Ալեքսանդր Խատիսյանին ձևավորել նոր կառավարություն։ Կառավարությունը հաստատվեց 1919 թվականի օգոստոսի 10-ին։

Կառավարության կազմում ընդգրկվեցին․

• Ալեքսանդր Խատիսյան — վարչապետ և արտաքին գործերի նախարար
• Աբրահամ Գյուլխանդանյան — արդարադատության և ներքին գործերի նախարար
• Սարգիս Արարատյան — ֆինանսների և մատակարարման նախարար
• Ավետիք Սահակյան — հանրային խնամակալության, երկրագործության և պետական գույքի նախարար
• Նիկոլ Աղբալյան — լուսավորության նախարար
• Քրիստափոր Արարատյան — ռազմական նախարար

Բոլոր նախարարները, բացի Քրիստափոր Արարատյանից, «Դաշնակցություն» կուսակցության անդամներ էին։

1919 թվականի ընտրությունները դարձան Հայաստանի Հանրապետության պատմության առաջին համընդհանուր խորհրդարանական ընտրությունները։ Դրանք ցույց տվեցին երիտասարդ հանրապետության ձգտումը դեպի խորհրդարանական համակարգ, սակայն միաժամանակ բացահայտեցին խոր քաղաքական, սոցիալական և ազգային հակասություններ, որոնք շարունակեցին սրվել հետագա տարիներին։