Առաջին Հայաստանի Հանրապետություն

Հայաստանի և Ադրբեջանի հակամարտությունը Ղարաբաղի և Զանգեզուրի շուրջ

1918 թվականի վերջին Հայաստանը և Ադրբեջանը հայտնվեցին սուր հակամարտության վիճակում՝ կապված Ղարաբաղի և Զանգեզուրի վիճելի կարգավիճակի հետ։ Երկու հանրապետություններն էլ հավակնում էին այդ տարածքներին և պատրաստ չէին փոխզիջման։ Ադրբեջանն ուներ առավելություն զինված ուժերի և լեռնային շրջաններին ավելի հարմար հասանելիության տեսանկյունից, սակայն այդ շրջանների հայ բնակչությունը ձգտում էր միավորվել Հայաստանի հետ։

1918 թվականի վերջում Զանգեզուրում գործում էր հայկական վարչակազմ՝ տեղական աշխարհազորի պաշտպանության ներքո, որը կապ ուներ գեներալ Անդրանիկի հետ։ Ղարաբաղում թուրքական ուժերի հեռացումից հետո ձևավորվել էր ժամանակավոր հայկական կառավարում՝ հիմնված տեղական ինքնակառավարման մարմինների վրա։ Սակայն այս երկու կառույցներն էլ գտնվում էին Բաքվում գտնվող բրիտանական ռազմական առաքելության վերահսկողության ներքո՝ գեներալ Ուիլյամ Թոմսոնի ղեկավարությամբ։

Բրիտանական քաղաքականությունը տարածաշրջանում

Սկզբում հայերը ողջունեցին բրիտանացիների ներկայությունը՝ հույս ունենալով արդար կարգավորման վրա։ Թոմսոնը խոստացել էր զբաղվել վիճելի տարածքների հարցով և աջակցել փախստականներին։ Սակայն շուտով Մեծ Բրիտանիայի դիրքորոշումը փոխվեց։

Բրիտանական հրամանատարությունը սկսեց աջակցել Ադրբեջանին և պահանջեց ճանաչել նրա իրավազորությունը Ղարաբաղի և Զանգեզուրի նկատմամբ։ Սա բացատրվում էր աշխարհաքաղաքական շահերով․ Լոնդոնը ձգտում էր ամրապնդել իր ազդեցությունը մուսուլմանական աշխարհում, թուլացնել Օսմանյան կայսրության ազդեցությունը, ինչպես նաև ստանալ մուտք դեպի Բաքվի նավթը։

Բանակցությունները և իրավիճակը Ղարաբաղում

1919 թվականի գարնանն ու ամռանը բանակցություններ էին ընթանում հայկական կողմի և Ադրբեջանի կառավարության միջև։ Սակայն Բաքուն բազմիցս վերանայում էր պայմանավորվածությունները՝ իր օգտին։

1919 թվականի օգոստոսին Շուշիում տեղի ունեցավ Ղարաբաղի հայերի համագումարը, որը մերժեց նոր պայմանները։ Ի պատասխան՝ նահանգապետ Խոսրով-բեկ Սուլթանովը վերջնագիր ներկայացրեց՝ պահանջելով ճանաչել Ադրբեջանի իշխանությունը։

Ռեալ արտաքին աջակցության բացակայության պայմաններում հայերը հայտնվեցին բարդ իրավիճակում։ Քննարկումներից հետո որոշվեց սկսել ժամանակավոր համաձայնագրի շուրջ բանակցություններ։

1919 թվականի օգոստոսի 22-ին Շուշիում ստորագրվեց համաձայնագիր, ըստ որի Ղարաբաղը ժամանակավորապես ճանաչվում էր Ադրբեջանի մաս, սակայն պահպանում էր հատուկ վարչական կարգավիճակ և մի շարք երաշխիքներ հայ բնակչության համար՝ ներառյալ մշակութային ինքնավարություն և մասնակցություն կառավարմանը։

Ղարաբաղի վերաբերյալ համաձայնագրի հետևանքները

Համաձայնագիրը ամրապնդեց Ադրբեջանի փաստացի վերահսկողությունը տարածաշրջանի նկատմամբ։ Ստեղծվեցին խառը վարչական մարմիններ, ներդրվեցին երաշխիքներ հայերի համար և խոստացվեց վերականգնել ենթակառուցվածքները։

Սակայն շատ հայեր այդ պայմանագիրը ընկալեցին որպես հարկադրված և ժամանակավոր։ Ադրբեջանի մամուլը շուտով հայտարարեց վերահսկողությունը այլ շրջանների վրա նույնպես ընդլայնելու հնարավորության մասին։

Իրավիճակը Զանգեզուրում

1918–1919 թվականների ձմռանը Զանգեզուրը հայտնվեց ծանր մեկուսացման պայմաններում։ Սրվեցին սովը, հիվանդությունները և փախստականների հոսքը։ Տարածաշրջանը բախվեց ռեսուրսների խիստ պակասի։

Հայկական ինքնապաշտպանական ուժերը պահպանում էին վերահսկողությունը, սակայն գտնվում էին կրիտիկական վիճակում։ Բրիտանական օգնությունը սահմանափակ էր։

Գեներալ Անդրանիկը ղեկավարում էր հայկական զինված խմբավորումները տարածաշրջանում, սակայն երկարատև դիմադրությունից և աջակցության բացակայությունից հետո որոշեց դուրս բերել զորքերը։ 1919 թվականի գարնանը նա լքեց Զանգեզուրը, որից հետո տարածաշրջանը մնաց տեղական հայկական կառույցների կառավարման ներքո։

Բրիտանական միջամտության ավարտը և հետևանքները

Հայկական ուժերի հեռացումից և բրիտանացիների անհաջող փորձերից հետո տարածաշրջանում վերահսկողություն հաստատելու, Զանգեզուրը փաստացի մնաց հայկական բնակչության կառավարման ներքո։

Բրիտանական առաքելությունները լքեցին լեռնային շրջանները՝ չհասնելով Ադրբեջանի իշխանության ճանաչմանը։ Արդյունքում 1919 թվականի կեսերին ձևավորվեց իրավիճակ․ Ղարաբաղը հայտնվեց Ադրբեջանի ժամանակավոր վերահսկողության տակ, մինչդեռ Զանգեզուրը մնաց հայկական ինքնակառավարման ներքո։

Այս հարցերի վերջնական լուծումը տեղափոխվեց միջազգային մակարդակ, սակայն հակամարտությունը շարունակեց մնալ չլուծված և լարված։