🇦🇲 Միացյալ Հայաստանի հռչակագիր։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն
Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն
Փախստականները և արևմտահայերի վիճակը ցեղասպանությունից հետո
1918 թվականի մայիսին Հայաստանի Առաջին Հանրապետության անկախության հռչակման պահին նրա բնակչության զգալի մասը կազմում էին Արևմտյան Հայաստանից եկած փախստականները, որոնք վերապրել էին Օսմանյան կայսրությունում իրականացված Հայոց ցեղասպանությունը։ Հազարավոր մարդիկ ստիպված էին լքել իրենց տները և ապաստան գտնել Արևելյան Հայաստանի տարածքում։
1917 թվականի գարնանը արևմտահայերի Առաջին համագումարը փորձեց կազմակերպել փախստականների կյանքը և ստեղծել ինքնակառավարման կառույցներ։ 1916–1917 թվականներին արևմտահայերի մի մասը ժամանակավորապես վերադարձավ հայրենի բնակավայրեր, որոնք այդ ժամանակ գտնվում էին Ռուսական կայսրության վերահսկողության տակ։ Սակայն Ռուսական հեղափոխությունից հետո իրավիճակը կտրուկ փոխվեց․ Կովկասյան ճակատը փլուզվեց, իսկ օսմանյան զորքերի առաջխաղացումը հայերին կրկին ստիպեց փախչել դեպի արևելք։ Սա փաստացի ոչնչացրեց նախկինում ստեղծված կազմակերպչական համակարգը։
Արևմտահայերի Երկրորդ համագումարի նախապատրաստումը
1918 թվականի դեկտեմբերին արևմտահայերի միջկուսակցական խորհուրդը ստեղծեց հատուկ հանձնաժողով՝ նոր ժողովի նախապատրաստման համար։ Արևմտահայերի Երկրորդ համագումարը տեղի ունեցավ Երևանում՝ 1919 թվականի փետրվարի 6-ից 13-ը։
Համագումարի գլխավոր խնդիրը հայ ժողովրդի քաղաքական ապագայի և Արևելյան ու Արևմտյան Հայաստանի միավորման հարցի որոշումն էր՝ մեկ միասնական պետության շրջանակներում։
Միացյալ Հայաստանի ստեղծման մասին բանաձևը
1919 թվականի փետրվարի 12-ին համագումարը ընդունեց բանաձև, որտեղ ձևակերպված էին արևմտահայերի հիմնական քաղաքական նպատակները։ Փաստաթղթում հռչակվում էր Հայաստանի անկախության աջակցությունը և ընդգծվում էր բոլոր հայկական հողերը մեկ միասնական պետության մեջ միավորելու անհրաժեշտությունը։
- ողջունում էր Ազատ և Միացյալ Հայաստանի անկախությունը,
- հայտարարում էր միասնական քաղաքական և պետական կազմավորում ստեղծելու հաստատակամ մտադրության մասին,
- հանձնարարում էր Գործադիր մարմնին համագործակցել Երևանի Հանրապետության կառավարության և խորհրդարանի հետ՝ Միացյալ Հայաստանի հռչակման նպատակով։
Որոշումների իրականացման համար ստեղծվեց ինը հոգուց բաղկացած Գործադիր մարմին, որը պետք է գործեր մինչև միացյալ կառավարության ձևավորումը։
Հայաստանի միավորման ուղղությամբ քայլերը
1919 թվականի փետրվարի 25-ին Գործադիր մարմնի միջնորդությունը հաստատվեց կոալիցիոն կառավարության կողմից, որը ձևավորվել էր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության և Ժողովրդական կուսակցության մասնակցությամբ։
Մայիսի 26-ին նախարարների կաբինետը պաշտոնապես ընդունեց Հայաստանի միավորման մասին հռչակագիրը, իսկ արդեն հաջորդ օրը Գործադիր մարմնին թույլատրվեց արևմտահայերից ընտրել տասներկու ներկայացուցիչ խորհրդարանում։
1919 թվականի մայիսի 28-ի հռչակագիրը
1919 թվականի մայիսի 28-ին՝ Հայաստանի Հանրապետության գոյության առաջին տարեդարձի օրը, վարչապետ Ալեքսանդր Խատիսյանը հանդիսավոր կերպով ընթերցեց Հայաստանի միավորման մասին հռչակագիրը։
Փաստաթղթում հռչակվում էր հայկական հողերի ամբողջականության վերականգնումը և անկախ միացյալ պետության ստեղծումը։ Կառավարությունը հայտարարում էր, որ Հայաստանի բաժանված հատվածներն այսուհետ միավորվում են մեկ միասնական քաղաքական կազմավորման մեջ, իսկ պետական կառուցվածքի ձևը դառնում է ժողովրդավարական հանրապետությունը։
Հռչակագիրը նաև ընդգծում էր, որ Հայաստանի ժողովուրդը իր միացյալ հայրենիքի գերագույն տերն է, իսկ խորհրդարանն ու կառավարությունը հանդես են գալիս որպես բարձրագույն օրենսդիր և գործադիր իշխանություն։
Արևմտահայերի ընդգրկումը խորհրդարանում
Հռչակագրի հրապարակումից հետո Ալեքսանդր Խատիսյանը հրավիրեց արևմտահայերից ընտրված տասներկու պատգամավորներին զբաղեցնել իրենց տեղերը խորհրդարանում։ Նրանց անունից Վահան Քրմոյանը հայտարարեց պետական կառավարմանը ակտիվորեն մասնակցելու պատրաստակամության մասին։
Հանդիսավոր արարողությունն ուղեկցվում էր խորհրդարանի նախագահ Ավետիք Սահակյանի, Կաթողիկոս Գևորգ Ե-ի ելույթներով, ինչպես նաև Վրաստանի, Ադրբեջանի, Ղարաբաղի և այլ պատվիրակությունների ներկայացուցիչների շնորհավորանքներով։ Ավելի ուշ Խատիսյանը խորհրդարանի պատշգամբից ժողովրդի առաջ ընթերցեց հռչակագիրը։
Հռչակագրի քաղաքական հետևանքները
Չնայած հռչակագրի խորհրդանշական նշանակությանը, այն չհանգեցրեց հայկական հասարակության համախմբմանը։ Փաստաթուղթը, որը կոչված էր ընդգծելու հայ ժողովրդի միասնությունը և պատմական սահմանների վերականգնման ձգտումը, հակառակը՝ խորացրեց ներքին հակասությունները։
Սրվեցին տարաձայնությունները ռուսահայերի և թուրքահայերի միջև, ինչպես նաև Դաշնակցություն կուսակցության կողմնակիցների և ընդդիմախոսների միջև։ Քաղաքական կայունությանը լրացուցիչ հարված հասցրեց Ժողովրդական կուսակցության դիրքորոշման փոփոխությունը տոնակատարություններից անմիջապես հետո, ինչը լրջորեն թուլացրեց կոալիցիոն կառավարությունը։