🇦🇲 Վուդրո Ուիլսոնի արբիտրաժային որոշում։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն

Առաջին Հայաստանի Հանրապետություն

1919–1920 թվականների Փարիզի խաղաղության համաժողովը դարձավ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Մերձավոր Արևելքի նոր կարգավորման և Օսմանյան կայսրության ապագայի որոշման կարևորագույն փուլերից մեկը։ Այս քննարկումներում առանձնահատուկ տեղ էր զբաղեցնում Հայաստանի հարցը։ Սկզբնական շրջանում Միացյալ Նահանգները դիտարկում էր Օսմանյան կայսրության և Հայաստանի գործերին նշանակալի մասնակցության հնարավորությունը, սակայն աստիճանաբար ամերիկյան քաղաքականությունը բախվեց լուրջ ֆինանսական, ռազմական և ներքաղաքական սահմանափակումների։

Փարիզի խաղաղության համաժողովի սկիզբը

1919 թվականի սկզբին ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը զգուշավոր դիրքորոշում ուներ Հայկական հարցի նկատմամբ։ Վաշինգտոնը ձգտում էր ամրապնդել իր դիրքերը նախկին Օսմանյան կայսրության տարածքներում՝ սերտ հարաբերություններ պահպանելով Մեծ Բրիտանիայի հետ և միաժամանակ Ռուսաստանի հետ շփումներում պահպանելով հաշտարար տոն։

Միևնույն ժամանակ Վիլսոնը չէր ցանկանում ամերիկյան բանակը ենթարկել նոր ռիսկերի կամ ստանձնել զգալի ֆինանսական պարտավորություններ՝ հօգուտ ավերված Հայաստանի, որի վերականգնման համար հսկայական ներդրումներ էին անհրաժեշտ։

1919 թվականի հունվարի 18-ին՝ Պողոս Նուբարի հետ կարևոր զրույցի ընթացքում, ԱՄՆ նախագահը դեմ արտահայտվեց համաժողովում հայկական կողմի անկախ պաշտոնական ներկայացուցչությանը։ Վիլսոնն իր դիրքորոշումը բացատրեց հետևյալ կերպ.

«Քաղաքակիրթ աշխարհը նրանց շահերը կպաշտպանի նույնքան ջանասիրաբար, որքան եթե նրանք դա անեին իրենք»։

Այս ժամանակաշրջանում Անտանտի առաջնորդները ընդհանուր համաձայնության էին եկել. եվրոպական տերությունները պետք է ստիպեին Օսմանյան կայսրությանը ստորագրել խաղաղության պայմանագիր, իսկ Միացյալ Նահանգները կարող էր հանդես գալ որպես միջնորդ և արբիտր՝ Թուրքիայի և Հայաստանի միջև նոր սահմանը որոշելու հարցում։

1919 թվականի հունվարի 30-ին ընդունվեց բանաձև, որը նախատեսում էր Արևմտյան Հայաստանի առանձնացումը Օսմանյան կայսրությունից։ Միևնույն ժամանակ Վիլսոնը հետաքրքրված էր Կոստանդնուպոլսի կամ Միջագետքի հնարավոր ամերիկյան օկուպացիայով։ Սակայն հայկական պատվիրակությունները մտահոգված էին, որ Միացյալ Նահանգները կարող էր կորցնել հետաքրքրությունը Հայաստանի նկատմամբ, եթե չստանար Անդրկովկասի նկատմամբ ավելի լայն մանդատ։ Ալեքսանդր Խատիսյանն այս առնչությամբ գրում էր.

«Հակառակ դեպքում՝ նրանք, թերևս, միայն Հայաստանով չհետաքրքրվեն»։

Վիլսոնը և ամերիկյան մանդատի գաղափարը

1919 թվականի գարնանը հնարավոր ամերիկյան մանդատի վերաբերյալ քննարկումներն ավելի կոնկրետ բնույթ ստացան։ Մարտի 20-ին Վիլսոնը բացահայտորեն քննարկեց Միացյալ Նահանգների կողմից ամբողջ Օսմանյան կայսրության նկատմամբ մանդատ ընդունելու հնարավորությունը։ Նախատեսվում էր առանձնացնել հայկական վեց վիլայեթները և Կիլիկիան։

1919 թվականի ապրիլի 17-ին Վիլսոնն ընդունեց հայկական պատվիրակությանը՝ Ալեքսանդր Ահարոնյանի, Պողոս Նուբարի և Ալեքսանդր Տեր-Հակոբյանի կազմով։ Հանդիպման ընթացքում նախագահը բավական լավատեսական հայտարարություն արեց.

«Եթե Ամերիկան երբևէ որևէ երկրի նկատմամբ մանդատ ընդունի, ապա դա անպայման կլինի Հայաստանը։ …Ես փորձում եմ ձեր ժողովրդի համար ապահովել ձեր ցանկալի չափերի տարածք և… հույս ունեմ հաջողության հասնել։ …Ձեր հարցը զարգանում է շատ բարենպաստ կերպով»։

Այս խոսքերը Հայաստանի ղեկավարության շրջանում լայնածավալ ամերիկյան աջակցության ակնկալիքներ ստեղծեցին։ Ահարոնյանը Երևան էր հաղորդում.

«Անգլիական զորքերը ամբողջությամբ չեն հեռանա մեր երկրից, քանի դեռ ամերիկացիները չեն եկել նրանց փոխարինելու»։

Սակայն արդեն մայիսի 5–6-ին Վիլսոնը սկսեց ավելի մեծ զգուշավորություն ցուցաբերել։ Նա մատնանշում էր, որ նման որոշում ինքնուրույն ընդունելու լիազորություն չունի, և որ վերջնական համաձայնությունը պետք է ստանա Կոնգրեսից։ Նախագահը շեշտում էր, որ չի կարող «այժմ որոշում կայացնել, թե արդյոք Միացյալ Նահանգները կարող է ստանձնել մանդատը»։

Վիլսոնը նաև պնդում էր ամբողջ Թուրքիայի միասնական կառավարման անհրաժեշտությունը։ Այդ պատճառով մայիսի 13–14-ին շարունակվեցին տարբեր տարբերակների քննարկումները, այդ թվում՝ Հայաստանը և Կոստանդնուպոլիսը մեկ ամերիկյան մանդատի ներքո միավորելու հնարավորությունը։

Ամերիկյան ոգևորության նվազումը

1919 թվականի ամռանը ամերիկյան սկզբնական ոգևորությունը սկսեց նկատելիորեն նվազել։ Միաժամանակ ԱՄՆ-ում աճում էր ներքաղաքական ընդդիմությունը՝ եվրոպական և մերձավորարևելյան գործերին ամերիկյան հետագա մասնակցության նկատմամբ։

Մայիսի 21-ին քննարկվեցին Նեղուցների, Արևմտյան Հայաստանի և Կիլիկիայի նկատմամբ ամերիկյան վերահսկողության ծրագրերը։ Սակայն հունիսի 26-ին Վիլսոնը մերժեց Բոսֆորի հարցը, որը մեծ նշանակություն ուներ նախատեսվող հայկական մանդատի համար։

Հուլիսի 1-ին Հերբերտ Հուվերը հայտարարեց, որ ամերիկյան մանդատը կարող է իրականացվել միայն Միջագետքի հետ կապված, քանի որ Նեղուցների կարգավիճակն անմիջականորեն կապված էր Ռուսաստանի հետ։ Միաժամանակ Միացյալ Նահանգները որոշեց ակտիվ քայլեր չձեռնարկել մինչև Հայաստանի «աշխարհագրական սահմանների ամբողջական և շատ մանրակրկիտ որոշումը»։

Խնդիրը սահմանափակված չէր միայն արտաքին քաղաքականությամբ։ Ամերիկյան հասարակական կարծիքը և Կոնգրեսը գնալով ավելի դժկամ էին նոր զորքեր ուղարկելու և նոր ֆինանսական պարտավորություններ ստանձնելու հարցում։

Օգոստոսի 12-ին դեսպան Ջեյմս Դևիսը նշել էր.

«Ամերիկյան զորքերի մշտական տեղակայումը… ռազմական և քաղաքական առումով անհնար է»։

Օգոստոսի 23-ին պետքարտուղար Ռոբերտ Լանսինգը նույնպես մատնանշեց ֆինանսական և քաղաքական խոչընդոտները.

«Նման նպատակի համար առկա միջոցներ չկան։ …Մի շարք սենատորների տրամադրվածությունը, ինչպես նաև նրանց թշնամական վերաբերմունքը նախագահի և նրա պաշտպանած ամեն ինչի նկատմամբ այնքան ուժեղ է, որ Կոնգրեսին դիմելը միայն յուղ կլցնի արդեն իսկ բորբոքված կրակի վրա»։

Միևնույն ժամանակ Հայաստանի կառավարությունը շարունակում էր հույսը դնել արտաքին օգնության վրա։ Հուլիսի 11-ին Ալեքսանդր Խատիսյանը դիմեց 30 հազար հայ զինվորների մատակարարման հարցում օգնություն ցուցաբերելու խնդրանքով։

Հարբորդի առաքելությունը և ռազմական պարտավորություններից հրաժարումը

1919 թվականի աշնանը ամերիկյան քաղաքականությունը վերջնականապես սկսեց շարժվել լայնածավալ ռազմական պարտավորություններից հրաժարվելու ուղղությամբ։

Նոյեմբերի 1-ին գեներալ Ջեյմս Հարբորդը ներկայացրեց Անկարայի հետ բանակցություններ սկսելու առաջարկ։ Նրա առաքելությունն ուսումնասիրեց ամերիկյան մանդատի հնարավորությունը և դրա հավանական արժեքը գնահատեց մոտ 756 միլիոն դոլար։ Առաքելության հաշվարկների համաձայն՝ դրա իրականացման համար կարող էր պահանջվել մինչև 200 հազար զինվոր՝ հինգ տարի ժամկետով։

Այս թվերը ցույց էին տալիս այն պարտավորությունների մասշտաբը, որոնք Միացյալ Նահանգները ստիպված կլիներ ստանձնել։

Ամերիկյան մասնակցության հեռանկարներին ևս մեկ հարված հասցրեց Սենատի որոշումը։ 1919 թվականի նոյեմբերի 19-ին Սենատը մերժեց Վերսալի պայմանագիրը՝ էապես սահմանափակելով նախագահի՝ եվրոպական հետպատերազմյան կարգավորման հետ կապված արտաքին քաղաքականություն իրականացնելու հնարավորությունները։

Դեռևս հոկտեմբերի 10-ին ԱՄՆ-ում անցկացված լսումների ժամանակ նախազգուշացումներ էին հնչել, որ նույնիսկ ամերիկյան զորքերի ժամանակավոր տեղակայումը՝ ապագա Սևրի պայմանագրի ապահովման համար, կարող էր հանգեցնել պատերազմի թուրք ազգայնականների հետ.

«Նույնիսկ ամերիկյան զորքերի ժամանակավոր մուտքը՝ ապագա Սևրի պայմանագիրն ապահովելու համար, կդառնա casus belli և անխուսափելիորեն կհանգեցնի թուրքական զանգվածային հարձակման՝ հակառակորդի համար ցանկացած հարմար պահի, նույնիսկ առանց հայերի կողմից թշնամական գործողությունների»։

Հայաստանի ղեկավարությունը շարունակում էր խնդրել առնվազն ռազմական օգնություն։ 1920 թվականի հունվարի 7-ին Արմեն Գարոն Ռոբերտ Լանսինգին գրում էր.

«Աններելի (indefensible) և չափազանց դաժան է Հայաստանի բարեկամների կողմից մեզ ինքնապաշտպանության միջոցներից զրկելը, եթե դուք ինքներդ ի վիճակի չեք մեզ պաշտպանելու»։

Հայաստանի ճանաչումը և Վիլսոնի արբիտրաժը

1920 թվականի գարնանը ամերիկյան քաղաքականությունը նոր ուղղություն ստացավ. Միացյալ Նահանգները պատրաստ էր դիվանագիտորեն ճանաչել Հայաստանը, սակայն չէր ցանկանում ռազմական պարտավորություններ ստանձնել նրա պաշտպանության համար։

Մարտի 19-ին Սենատը վերջնականապես մերժեց Օսմանյան կայսրության նկատմամբ առաջարկվող մանդատները։ Սակայն 1920 թվականի ապրիլի 23-ին Միացյալ Նահանգները ճանաչեց Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը։

Ապրիլի 24-ին Ալեքսանդր Ահարոնյանն առաջարկեց Հայաստանի սահմանները ընդլայնել մինչև Երզնկա՝ պնդելով, որ հայկական ուժերն ի վիճակի էին ինքնուրույն գրավել Էրզրումը, եթե դաշնակիցները տրամադրեին բավարար զենք, զինամթերք և բարոյական աջակցություն.

«Հայերը լիովին ի վիճակի էին ինքնուրույն գրավել Էրզրումը, եթե Դաշնակիցները տրամադրեին բավարար զենք, զինամթերք և բարոյական աջակցություն»։

Ապրիլի 26-ին Սան Ռեմոյի համաժողովը Վիլսոնին հրավիրեց հանդես գալ որպես Հայաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանի որոշման արբիտր։

Մայիսի 17-ին նախագահը համաձայնեց ստանձնել այդ դերը։ Մայիսի 24-ին նա դիմեց Կոնգրեսին՝ խնդրելով Միացյալ Նահանգներին տրամադրել Հայաստանի նկատմամբ մանդատ։ Սակայն ԱՄՆ Կոնգրեսը չաջակցեց այդ նախաձեռնությանը։ Ահարոնյանի գնահատմամբ.

«Վիլսոնը, լավ հասկանալով, որ իր առաջարկը անպայման մերժվելու է, …այնուամենայնիվ դիմեց՝ պատասխանատվությունից ազատվելու համար»։

1920 թվականի հունիսի 1-ին Սենատը մերժեց մանդատի առաջարկը։ Արդյունքում Վիլսոնի դերում փաստացի մնաց արբիտրաժային գործառույթը։

Սևրի պայմանագիրը և հայ-թուրքական պատերազմը

1920 թվականի ամռանն ու աշնանը արբիտրաժային գործընթացը շարունակվում էր թուրքական ազգային շարժման արագ հզորացման պայմաններում։

Օգոստոսի 6-ին պետքարտուղար Բեյնբրիջ Քոլբին որոշման նախապատրաստման ձգձգումը բացատրեց հետևյալ կերպ.

«Տարբեր պատմական և քարտեզագրական փաստաթղթերի ուսումնասիրությունն ու ստուգումը… բավարար ժամանակ էին պահանջում»։

1920 թվականի օգոստոսի 10-ին հաղթանակած դաշնակից տերությունների և Օսմանյան կայսրության միջև ստորագրվեց Սևրի պայմանագիրը։ Պայմանագիրը նախատեսում էր Հայաստանի՝ որպես անկախ պետության ճանաչումը և Հայաստանի ու Թուրքիայի միջև սահմանի հարցը հանձնում էր Վիլսոնի արբիտրաժին։ Սակայն սահմանների վերաբերյալ վերջնական որոշումը դեռևս ընդունված չէր։

Հայկական կողմը շարունակում էր նախազգուշացնել դաշնակիցներին աճող վտանգի մասին՝ ընդգծելով, որ հանրապետությունը փաստացի «պայքարում էր իր գոյության համար»։

1920 թվականի սեպտեմբերի 28-ին սկսվեց հայ-թուրքական պատերազմը։ Այդ ժամանակ արբիտրաժային զեկույցն արդեն մոտենում էր ավարտին։

1920 թվականի նոյեմբերի 22-ին Վուդրո Վիլսոնը ստորագրեց արբիտրաժային որոշումը, որը հայտնի է որպես Հայաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանի վերաբերյալ Վիլսոնյան արբիտրաժային որոշում։ Փաստաթուղթը հիմնված էր ոչ միայն պատմական և ազգագրական նկատառումների վրա, այլև հաշվի էր առնում տնտեսական գործոններն ու անվտանգության հարցերը։ Այն նախատեսում էր նաև ապառազմականացված գոտու ստեղծում։

Սակայն որոշումն ընդունվեց հայ-թուրքական պատերազմի սկսվելուց հետո, այն պայմաններում, երբ ռազմաքաղաքական իրավիճակն արդեն կտրուկ փոխվել էր։ Միացյալ Նահանգները պատրաստ չէր և քաղաքականապես ի վիճակի չէր որոշումն ապահովել ռազմական միջոցներով։

Եզրակացություն

1919–1920 թվականներին Հայաստանի նկատմամբ ամերիկյան քաղաքականությունը լայնածավալ մանդատի քննարկումներից աստիճանաբար անցավ սահմանափակ դիվանագիտական աջակցության և միջազգային արբիտրաժի։

Փարիզի խաղաղության համաժողովի սկզբում Վիլսոնը դիտարկում էր Օսմանյան կայսրության և Հայաստանի գործերին ամերիկյան լայնածավալ մասնակցության հնարավորությունը։ 1919 թվականի գարնանը նա նույնիսկ հրապարակայնորեն քննարկում էր Հայաստանի նկատմամբ մանդատ ընդունելու հնարավորությունը և խոստանում էր օգնել հայերի համար տարածք ապահովելու՝ «ձեր ցանկալի չափերի» սահմաններում։

Սակայն ֆինանսական ծախսերը, զգալի ռազմական ուժեր տեղակայելու անհրաժեշտությունը, Կոնգրեսի դիմադրությունը, ամերիկյան հասարակական կարծիքի փոփոխությունը և Միացյալ Նահանգների ներսում քաղաքական համաձայնության բացակայությունը աստիճանաբար լիարժեք մանդատը դարձրեցին գործնականում անհնար։

Ի վերջո, Միացյալ Նահանգները ճանաչեց Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը, սակայն չստանձնեց այն ռազմական ուժով պաշտպանելու պարտավորություն։ Վիլսոնը համաձայնեց հանդես գալ որպես արբիտր և 1920 թվականի նոյեմբերին ստորագրեց Հայաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանի վերաբերյալ իր որոշումը։ Սակայն դրա ստորագրման պահին Հայաստանի Հանրապետությունն արդեն պատերազմի մեջ էր Թուրքիայի հետ, իսկ միջազգային իրավիճակը արագորեն փոխվում էր։

Այսպիսով, Հայկական հարցի նկատմամբ ամերիկյան քաղաքականությունը միավորում էր դիվանագիտական ճանաչումն ու աջակցությունը՝ միաժամանակ աստիճանաբար հրաժարվելով ուղղակի ռազմական և ֆինանսական պարտավորություններից։ Դիվանագիտական մտադրությունների և դրանք գործնականում իրականացնելու հնարավորության միջև այս հակասությունը դարձավ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Հայաստանի նկատմամբ ամերիկյան քաղաքականության կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկը։