ГУММА ва Улуғбек ижоди: Марказий Осиёда анъана ва илмнинг уйғунлиги
Кириш
ГУММА — оддий таом эмас, балки Марказий Осиёнинг кўп асрлик маданий ва тарихий меросини ўзида мужассам этган анъанадир. Унинг илдизи қадимий цивилизациялардан, жумладан, Месопотамиядан келиб чиққан ва вақт ўтиши билан Марказий Осиёда ўзининг ноёб хусусиятларини олган. Аммо ГУММА ва буюк олим Мирзо Улуғбекнинг ижоди қандай боғланган? Жавоб шундаки, анъаналар ва илм, маданият ва билимлар бу минтақада ҳамиша бир-бири билан узвий боғланган.
1. ГУММАнинг тарихий илдизлари
ГУММА Марказий Осиёда оддий, шу билан бирга, тўйимли ва мазали таомга бўлган эҳтиёж туфайли пайдо бўлган. Анъанавий субпродуктлар, жумладан, жигар, ўпка, юрак каби қисмлар, бу минтақада истиқомат қилувчилар учун зарур озуқавий манба бўлиб хизмат қилган. Бу содда, аммо фойдали компонентлар вақт ўтиши билан рамзий аҳамият касб этган: улар мустаҳкамлик, соғлиқ ва қувватни ифодалайди.
Улуғбек кузатган қадимий юлдузлар қандай қилиб тортиб турувчи ёруғлик бўлса, ГУММА ҳам маҳаллий аҳоли учун қувват ва иссиқлик манбаи бўлган. Бу таомнинг асосида ҳар бир компонентни қадрлаш ва табиатга бўлган ҳурмат мужассам бўлиб, бу наинки кулинария амалиёти, балки табиат билан руҳий боғлиқликдир.
2. Мирзо Улуғбек: илм ва уйғунлик
Мирзо Улуғбек ўз замонасининг йирик астрономи, математики ва файласуфи бўлган. Унинг Самарқанддаги обсерваторияси ва “Зиж Улуғбек” — мингдан ортиқ юлдузларнинг жойлашувини тасвирлаган асар — ўрта аср илмида катта ютуқларга сабаб бўлди. Улуғбек Коинотдаги уйғунликка ишонган ва ҳар бир юлдуз ҳамда сайёранинг ўзига хос ўрни ва вазифаси бор, деб ҳисоблаган. Бу уйғунлик ғояси унинг илмий ва фалсафий қарашларининг асосини ташкил этган.
Улуғбек фақатгина юлдузларни ўрганиб қолмай, балки табиат қонунларини тушунтирувчи билимлар тизимини яратган. У учун астрономия наинки илм, балки осмон ва Ер ўртасидаги уйғунликни излаш эди. Бу фалсафий принциплар анъанавий таомлар, жумладан, ГУММАда ҳам ўз аксини топади. Улуғбек ГУММА каби оддий, лекин чуқур анъаналарда ҳамма элементлар ўртасидаги ўзаро боғлиқликни ва уйғунликни кўра олган бўлар эди.
3. ГУММА Улуғбек фалсафасининг рамзи сифатида
ГУММА Улуғбекнинг фалсафасидаги уйғунликка бўлган интилишни ўзида акс эттиради. ГУММАнинг тўрт кичик қисмлари баданий ва руҳий жиҳатдан инсон танасининг ҳар бир қисмига таъсир этадиган жиҳатларини белгилайди. Хруст қилувчи юзаси ва юмшоқ ички қисми эса бир-бирини тўлдирувчи қарама-қаршиликларнинг бирлашувини ифода этади.
Субпродуктлардан фойдаланиш ҳам бежиз эмас. Қадимда жигар, ўпка ва юрак инсонга куч ва ҳаётий қувватни етказиб беради, деб ишонганлар. Бу компонентлар нафақат етарли озиқ-овқат манбаи, балки рамзий аҳамиятга эга эди. Бу таом инсонга нафақат жисмоний қувват, балки руҳий барқарорлик ҳам бағишлайди — бу сифатлар эса буюк цивилизациялар йўлида ривожланиб келган бугунги кунда аҳамият касб этади.
4. Тўғри озиқланиш табиат уйғунлигини акс эттиради
Улуғбек олим сифатида табиатдаги қонуниятларни кўриб, уларни ўрганишга ва тушунтиришга интилади. ГУММА ҳам худди шу уйғунлик рамзи, лекин бошқа кўринишда. У ҳақиқий қувват ортиқча эмас, балки мувозанатда эканини эслашимизга ёрдам беради. Бу таомда етарли миқдорда инсон организми учун зарур озуқавий элементлар мавжуд. Унинг рецептининг соддалиги Улуғбек излаган уйғунликка яқин бўлган.
Хулоса
Марказий Осиё анъаналари, жумладан, ГУММА, ва Улуғбекнинг илмий кашфиётлари кўп жиҳатдан ўзаро боғлиқ. Улар дунё тўғрисидаги билимни оширишга, ҳаётнинг асосларини тушунишга ва уйғунлик яратишга интилиш натижасидир. ГУММА — бу нафақат таом, балки инсонни табиат ва коинот билан боғлайдиган ҳаёт ва қувват рамзидир. Улуғбек эса ўз илми ва фалсафаси билан анъаналар ва билимлар биргаликда бой ва узлуксиз ривожланишини кўрсатди.
Бу анъана ва илм, маданият ва билимлар ўртасидаги боғлиқлик бизга ГУММАнинг нафақат уличный таом, балки Марказий Осиё тарихи ва руҳий мероси тимсоли эканини эсга солади.