АҲМАД АЪЗАМ. ОДАМ ЗАҲРИ. Киноқисса тажрибаси
Таппи ёнидаги илон Шералига қараб чўзилади.
Шерали икки қўлида икки илон илонхонага қараб юради.
Рўпарадан келаётган машиналар фараси кўзни олади.
Фарид узоқни ёритаётган чироқларини яқинга ўтказади.
Қаршидаги машинада ҳам шу ҳолат такрорланади.
ФАРИД: Ака, юрамизми ялиниб? Ўзимиз қилсак-чи?
ФАРИД: Шунинг заҳарини олишни.
ЖАМШИД: Сен-а? Кучук ирилласа иштонинг тушиб кетади.
ФАРИД: Мен ҳаётда ёнига йўламайман....
ЖАМШИД: Ака, бундай: бозорда мардикор кўп. Эрталабдан кечгача кора меҳнатда, лекин куни ўтмайди. Шуларга ушлатсак... Донасига мунчадан десак, жон дейди. Заҳарини олишга ҳам илончи топилар. Қуритиш, сотиш чўт эмас.
Жамшид кўрсатгич бармоғи билан чаккасини нукийди:
ЖАМШИД: Мана шу еринг ишламайди-да. Мардикорга ҳам жон ширин! Ушлашни билгани сенга бермайди. Ўзи сотади. Талабгор кўп. Зарил одам, неча пул деса, олади. Заҳарини олишни билса, унга воситачи керак эмас. Мардикор эмиш, биттаси гуллаб қўйса, урди худо!.. Сал секинлат. Шошиб борган жойга, секин ҳам етасан.
ФАРИД: Диққатим ошиб кетяпти. Бу битишли хотиннинг ўғил туғиши қийин...
ЖАМШИД: Сен яхшилаб қараб олдингми?
ФАРИД: Ҳа, ака, тоза қараб олдим. Ҳовлисининг ҳамма ёғи очик, уйларининг эшигига қулф солмас экан булар. Анави нарсалари юрмаса бўлди.
ЖАМШИД: - Ҳаммаси чуқурда экан-ку. Чикарса ҳамсоя-памсояникига ҳам ўтиб кетиши бор. Энди, буни Солига айтиб юрма. Одам-да, сесканади.
ФАРИД: Майли, айтмайман... Бугун нима кун?
Фарид бир чап қўли рулда, ўнг қўлида бармокларини букиб, санайди.
ФАРИД: Чоршанба, пайшанба, жума. Жума буларнинг бир яқининики-да тўй. Ўғли айтди. Ҳаммаси тўйда бўлади. Кучуги хам эргашиб кетар экан.
ЖАМШИД: Жуда зўр! Топгани икковингники. Бу заҳар ахтарган деган шубҳа қилмаслиги учун. Кўп нарсани билади, лекин дамдўз. Ўзи ишлайдими дейман. Заҳар бўлиши керак. Бунча илонни бошига урадими бўлмаса? Ўйнатишга иккита-учтами бўлса етади-да.
Жамшиднинг қўл телефони товуш беради.
ЖАМШИД: Федор Дмитрич, иш пишганича йўқ ҳали.
ЖАМШИД: - Ё қўрқяпти, ё ичдан пишган. Яна кўрамиз.
ФЕДОР ДМИТРИЕВИЧ: Вақт йўқ, нимани кўрасан яна? Пулини айтдингми?
ЖАМШИД: Айтдим, лекин савдони очмадим.
ФЕДОР ДМИТРИЕВИЧ: Сен вазиятни тушунмаяпсан? Ё каламушлик қиляпсанми?
ЖАМШИД: Федор Дмитрич! Бу нима деганингиз? Йигирма йилдан бери сиз туфайли одам бўлиб юрибман-ку. Нега ўзимни четга оламан, борми ўзи шунақа чет?!
ФЕДОР ДМИТРИЕВИЧ: Унда нега бирданига нархини айтмайсан? Нега ўсмоқчилайсан? Мисрми сенга, савдони бир баунтидан бошлайдиган. Ҳозир пулнинг бетига қараш керак эмас. Ҳозир бизга фойда эмас, тирик қолиш керак, тушуняпсанми? Кўндир нима қилиб бўлса ҳам.
ФЕДОР ДМИТРИЕВИЧ: Қуруқ тушунганингни нима қиламан?
ЖАМШИД: - Бошим билан жавоб бераман.
ФЕДОР ДМИТРИЕВИЧ: Бошинг ҳозир бизга ҳам керак бўлиб турибди, Рашид. Гап шундаки, шу икки-уч кун ичида аҳвол кескин ўзгарди. Олимни кузатганимизга қарамай, Бишкек очилиб қолди, Боку ҳам чатоқ, Таллинда ҳам суриштирув бошланди. Олим гуллаб бўлган экан. Бу мамлакатлар бир-бири билан чаплашиши мумкин, ёвлашиши мумкин, лекин махфий хизматлари ялакатмағиз ишлайди. Бозор касод, лекин йўқ нарсанинг ўрнини тўлдириш керак. Шунинг учун нима қилиб бўлса ҳам, янги ишни йўлга қўясан. Зудлик билан. Кейин, то ҳосил тўплангунча, қозоқнинг тулкитумоғи, туркманнинг чўгирмасинингми тагига кириб, кўринмай турасан. Умид фақат сендан. Қилолсанг, яшаб кетасан. Бўлмаса, ўлиб ўлолмайсан, тирик ҳам юролмайсан...
«Жип» каттароқ чукурга дуч келиб кўтарилиб тушади.
ЖАМШИД: - Кўзингга қараб ҳайдасанг ўласанми?
ЖАМШИД: Ўзи узримиз чиқиб ётибди-ю... Сен ҳам бир нарсани тушунасанми ўзи?!..
Фарид машинани секинлатади, Жамшидга ботинмай қараб қўяди.
Икки кўча кесишган жойда отлиқ жарчи қўлини оғзига карнай килиб қичқиради:
ЖАРЧИ: Ҳў-ў, эшитмадим деманглар... Шу келар шанба Айирғичдаги Абсаттор чўлиқникида чупуррон тўй! Бутун жамаатингиз билан. Хў-ў, шу келар шанба...
Бир хотин - ОЙСАРА ховлида туриб, жарчининг даъватига қулоқ тутади. Икки ҳовли ўртасидаги тўсиқдан иккинчи хотин ГУЛАСАЛ қарайди.
ОЙСАРА: - Анав Абсаттор-чи. Айирғичдан.
ОЙСАРА: Анав, Чинибоевнинг қизини олган.
ГУЛАСАЛ: Султон бовонинг боласими?
ОЙСАРА: Ўша чупуррон тўй беряпти.
ГУЛАСАЛ: Тўйи яқинда бўлганди-ку? Дарров боласи кестирадиган
бўлдими? Тавба, вақтнинг ўтишини...
ОЙСАРА: - Ҳадемай хотин обераман деса, кеча кестирувди-ку, дейсиз...
Малика ҳовлида тик турганча, ерга қараб, жарчига қулоқ солади. Шербекнинг қўлида темир илгак, илонхонада куймаланади.
МАЛИКА: Эх, худойим! Қўй зормандани. Эрмагинг шу. Чиқ бу ёққа! ШЕРБЕК: Сизнинг ҳам мендан бошқа эрмагингиз йўқ. Гапираверасиз.
МАЛИКА: Вой, онангга шундай дейсанми? Шуларнинг феъли ўзингга уриб кетяптими, дейман.
Шербек онасига норози карайди. Ичкаридан Элбек чиқади.
МАЛИКА: Абсаттор аканг тўй киляпти.
МАЛИКА: Билсанг, бор-да. Бизга нима хизмат де. Қараш. Отангнинг шунча қўйини боқиб беради. Кўп яхшилиги теккан бизга, ахир.
ЭЛБЕК: Она, боя келдик ўша ёқдан. Ҳозир яна кетамиз. Мен Тилаб ака билан емни гаплашдим, бу илонлардан хабар олай, кечаси келмаймиз-ку.
МАЛИКА: Ҳе, илони бошидан қолсин! Отанг қаерда?.
ШЕРБЕК: Қаерда бўларди? Абсаттор аканикида.
МАЛИКА: Элбек, келин тайёр бўлсин, бизларни ҳам олиб кетасизлар.
Деразадан ой ёруғи оқиб киради ва олисда бўлаётган тўй мусиқаси элас элас эшитилади.
Ой нурига тўла ҳовлидан бир шарпа ўтади.
Эшик заиф гийкиллаб очилади, шарпа секин ичкари киради.
Ойнинг ғира-шира ёғдусида тахмонда ёпиғли чойшабнинг гуллари майин товланади.
Дераза пардаси билинар-билинмас қимирлайди.
Пардачўп устида ўрмалаётган илоннинг териси хира йилтирайди.
Деразадан тўйнинг паст шовкини сизиб киради.
Шарпанинг нафас олаётгани, юраги дукурлагани эшитилади.
Парда устидаги илон кўланкаси одам шарпаси бўйнига шап этиб тушади.
Одамнинг «Ах!» деб ингрангани, паст товушда вой-войлаб қолгани эшитилади.
Эшикдан бўйнини чангаллаб олган одам отилиб чиқади ва дарвоза томон югуради.
Кўча томондан машинанинг гуруллаб, кескин қўзғалгани эшитилади.
Шералининг дарвозаси олдида «жип» тўхтайди.
Жамшид эшикни очиб, машинадан тушмай қўлини узатади.
ЖАМШИД: Машинага чиқинг. Зарур гап бор.
ШЕРАЛИ: - Йўл босиб кепсиз. Уйга киринг. Шу ерда гаплашаверамиз..
ЖАМШИД: Каптархонани бир кўрайлик. Бир нарса тайинлаб юборишган эди. Хурсанд бўласиз.
Шерали кифтини қисади-да, кейин машинага чиқади.
Машина шитоб билан елиб боради.
Қарши қўлини соябон қилиб, ёнидан шувиллаб ўтаётган «жип»га қарайди.
«Жип»нинг ойналари қора, ичидаги одамлар кўринмайди. Ойналари қора «жип» унинг ёнидан шувиллаб ўтиб кетди,
Мовий осмон, унда-бунда оқ булутлар.
Ёввойи каптарлар гала-гала учади.
Сайхонликда тартибсиз сочилган катта-катта тошлар ўтлаётган сурувга ўхшайди.
Тепароқда ғор оғзи қорайиб кўринади.
Жамшид қўлидаги хивични ўйнайди.
Фарид қўлидаги пичоқни қайроқтошга қайраб қиловини олади.
ЖАМШИД: Шерали! Ҳозир жўра ҳам деймиз, оғайни ҳам. Ҳатто ота деб ялинишга ҳам тайёрман. Чунки ишимиз тушиб турибди. Тақдиримиз сизга боғлик. Ҳаммасини очик айтаман. Гапимни эшитишнинг жавоби ҳам бор.
ШЕРАЛИ: Ух-х... Жамшид ака. Мен худо берганига қаноат қилиб юрган оддий бир одамман. Нима қиласиз қўлимдан келмайдиган ишга мажбурлаб.
ЖАМШИД: Энди тоняпсизми, жўра. Олдин айтдингиз-ку қўлингиздан келишини.
ШЕРАЛИ: Мен сиз айтган ишни қўлимдан келмайди, қўлимдан келганда ҳам қилолмайман, деяпман...
Жамшид эзилиб Фаридга қараб қўяди.
Шерали яна ух тортади ва Фариднинг қўлидаги пичоққа шунчаки қараб ўтиради.
Фариднинг кўзлари қисилиб кетган.
Ғорнинг устки лабида битта, пастда иккита илон ётибди.
Тоғ майсалари шамолда қалтирайди...
ЖАМШИД: Келинг, жўра, эркакчасига гаплашиб олсак. Энди ўзингизни у ёқка, бу ёққа ташламанг. Бир ёқадан бош чиқарайлик. Бизга заҳар ниҳоятда керак. Сизнинг ҳам тувагингиз тилладан бўлади. Бизга қўшилган, шерик бўлган одамни биз ҳеч қачон дар қўймаймиз. Нима ёрдам берайлик? Албатта, бу чуқурингиз торлик килади, катта бассейнми, ё усти ёпиқ террариум ертўлами.... мошин кириб чиқадиган бўлсин, яна илон ушлаш, заҳарини олиш, қуритиш учун асбоб-ускунами, яна нималар керак, шуларга қанча кетади, ҳаммасини муҳайё қиламиз. Бошда қанча пул керак?
Шерали Жамшидга оғир қараб бош чайқайди.
ЖАМШИД: Гапиринг! Албатта, еб кетишга ҳеч ким бермайди, лекин биз процентсиз, ҳеч бир шартсиз берамиз. Яна, пулни пул қилиб, ё долларга чақиб қайтармайсиз. Бирга қиладиган ишимиз ҳисобидан чегириб ташлайверасиз.
Шерали Жамшидга ўйчан тикилиб қолади.
Жамшид Фариднинг қўлидаги пичоқни олади.
ЖАМШИД: Энди... мана, шу тоғларинг ҳаммаси сизники. Бу ёги Шахрисабз, Ургут. Дехконобод, Бойсунтоғ, Боботоғ... Мен ўзи географиядан уч олганман. Қаерда шу ўрмаласа, ҳаммасидан тутишни йўлга қўйиш мумкин.
Ўзингизми, чўпон-пўпонми, кимга ушлатсангиз, ихтиёрингиз. Ўғилчаларга ҳам ўргатиб яхши қилгансиз. Улар ҳам ёнингизда... Сира қийналмайсиз. Харидорингиз бор ишончли. Пули накд. Шу пайтгача бунақа катта иш қилмаганингиз учун ўйланиб ўтирибсиз... Келишдикми?
Малика ҳовлидаги каравотда набирасини ўйнатиб ўтиради.
Дарвозахонада машина тагидан Шербекнинг боши кўринади.
ҚАРШИ: Малика! Яхшимисан? Бизнинг жўра кани?
МАЛИКА: Боя чиқувди. Кеп қолар.
ҚАРШИ: Меҳмонлар уйга кирдими?
МАЛИКА: Йўқ. Қанақа меҳмонлар?
Қарши Шербекнинг ёнига қайтади.
У машина тагидаги чуқурга эгилиб, Шербекка алланарсалар дейди.
Шербек чуқурдан сакраб чиқади ва бош ирғаб Қаршининг гапларини маъқуллайди.
МАЛИКА: Келин! Нодира. Эрбекни олиб туринг.
Малика буларнинг олдига келади.
МАЛИКА: Мунча гудинг-гудинг қиласизлар? Тинчликми?
ҚАРШИ Йўқ, ҳеч гап йўк. Бизнинг жўра тоққа нимага кетди, деб сўрадим-да.
МАЛИКА: Қанақа тоққа? Бир ёққа кетса, менга айтмай кетмайди.
ҚАРШИ: Шу, боя. Анов куни келган меҳмонларнинг мошини тоққа қараб учиб ўтди-да. Ичида жўрам йўқмикан, деб келганим.
ШЕРБЕК: Юради. Тузатдим. Нима эди?
МАЛИКА: Бўлмаса, ҳайда. Боядан бери нимага кўнглим ғаш дейман...
Фарид нарирокда бетоқат юради.
Жамшид бир кўлида пичок, бу қўлидаги хивични шарт-шарт кесади.
ШЕРАЛИ: Жамшид ака, битта ўхшатиш қилай. Мана, мен штангачи полвон эмасман. Штангани кўтариб кўрмаганман. Кўтарсам ҳам, билмасам, олтмишми, етмишми кило кўтарарман. Сиз менга ҳозир минг кило кўтарасан деяпсиз. Уни қимирлатишга ҳам кучим етмайди-ку. Бекорга белим чиқиб, майиб бўлганим қолади...
Жамшид кўлидаги пичокни шарт ерга санчади.
ШЕРАЛИ: Ўзингиз айтинг, нима қилишим керак? Ақлли одам, ўзи тушунар, бир иш чиқмаслигини билиб, мени тинч қўяр деб умид килдим. Қарасам, авж олиб кетяпсиз. «Камаз» кириб чиқадиган ертўла террариум, тўрт юз беш юз илон, заҳар бизнеси ичим қалтираб яшаб, пулингизни бошимга ураманми?! Овлоқ жой экан, одамларига пул ваъда қилсам бўлди, ҳамма айтганимни қилади, деб ўйлаяпсизми? Нима овлоқ қишлокда ҳукумат йўқ, қонун йўқ деб ўйлаяпсизми?..
Ўтлар орасида илон ўрмалашига хос ҳаракат сезилади, шитоб билан илгарилаётган илоннинг ўзи ҳам кўринади.
ЖАМШИД: Эй, мен ҳам сени ўзи тушунар деб па-палаб келдим.
ЖАМШИД: Сен кимсан ўзи? Бола-чақанг билан қуритиб юборишимни биласанми? Ким билан ўйнашяпсан?
Фарид сакраб келиб ёнидан тўппонча чиқарди.
ЖАМШИД: Тўнка, нега сени ёлғиз бу ёққа олиб чиққанимни биласанми? Фалсафадан мунозара қилади деб ўйладинг шекилли?
ШЕРАЛИ: Сенламанг. Мен сизни одам деб гапиряпман.
ЖАМШИД: Нима? Гапимга ё хўп дейсан, ё йўқ бўласан, деб кулоғингга қуйиб келяпман. Чумчуқдай жонинг бор.
ШЕРАЛИ: Ана шу чумчуқдай жоним худонинг қўлида.
ЖАМШИД: Биринчи ўринда хун тўлайсан! Одамимизни илон чақтириб ўлдирганинг учун. Ҳа, Қаршидан келаётганда, даштда бир дарахтнинг тагида тўхтаган экан, устига илон тушиб чақибди, деб босди-босди қилдик.
Шерали бир зум Жамшидга ҳайрон қараб туради.
ШЕРАЛИ: Кўнглим сезган эди-я, қўшнилар кечаси уйингга мошин келиб-кетди деганида.
ЖАМШИД: Кунинг шу ерда тугашини ҳам кўнглинг сезаётгандир?
ШЕРАЛИ: Сиз ҳамманинг кўнглини адаштирасиз. Ўйлаган эдим лекин. Худо урдими, одам-ку, бунчаликка бормас, дегандим.
ЖАМШИД: - Ўйлаган эдинг!.. Ҳе, онангни...
ШЕРАЛИ: Сўкинма! Онаси беқадр эшшак, бориб ўзингнинг онангни сўк.
ШЕРАЛИ: Тўппонча билан қўрқитасанми. От отсанг! Худонинг сенларга ҳам аталган ғазаби бордир!
Ғор лабида илон чайқалади. Худди сурнай товушига ўйнаётгандек.
Жамшид бирдан босилади, Шералига оғир тикилади.
ЖАМШИД: Тоғдан йиқилибми, илон чакибми ўласан ҳозир. Сенга ўқни ҳайф қилиб ўтирмаймиз.
Шерали илкис жойидан туриб, Жамшидга ташланган пайти Фарид «Ҳий-йя» дея сакраб, унинг кўкрагига тепади.
Иккинчи илон ўт орасидан бошини кўтариб, буларга қараб турган бўлади.
Ўт орасида келаётган яна бир илон «жип» ғилдирагига рўпара чиқиб тўхтайди.
«Жип»нинг орқа эшиги очиқ эди.
Жамшид ерда ётган Шералининг устига эгилади:
ФАРИД: Йўғ-ов... нафасига тепдим. Ҳозир кўзини очади.
Шерали кўзини очиб, тепасига эгилган икковини кўради. Жамшиднинг юзи берирок, Фарид нарироқда.
ЖАМШИД: Қандай экан? Ётадиган жойингни кўриб қўйдингми? Охирги марта сўраяпман. Шунча гапни билиб, йўқ дейдиган одам тирик қолмайди.
Шерали гавдасини ўнглаб, ўтиради, нафасини ростлайди.
ШЕРАЛИ: - Гуноҳга ботманглар. Бу ер муқаддас. Ўчи бор.
Фарид қийқириб, Шералининг бўйнидан уради. Шерали гавдасини сал тортиб улгуради, аммо зарба кучли эди, ёнбошга қулайди.
Ўт орасидан чиқиб келаётган илон кўринади.
ФАРИД (халлослаб): Бунақа зарбадан тирик колмайди.
Фарид бўшашиб ерга ўтиради, тўппончани ёнига, ерга қўяди.
ФАРИД: Кўнглим айнияпти, Рашид ака. Ичим ағдарилиб кетай деяпти.
ЖАМШИД (овози титраб): Одам ўлдирганда шунақа бўлади. Тур, мурдага озор берма майли. Кетдик. Тўппонча қолмасин.
Фарид ўтирган жойида икки қўли билан ерга тиралади, ўғжийди.
Жамшид ўгирилиб, «жип» томонга юради.
Илон Фариднинг орқасида пайдо бўлади.
Зум ўтмай Фариднинг бақириғи эшитилади.
Фарид белини чангаллаб ерда думаланади, унинг ёнида бир кўзойнакли илон бошини кўтариб, Жамшидга ўнгланиб турар эди.
Жамшид Фаридга томон интилади, илон кескин ҳаракат билан унга даф қилади.
Жамшид эсхонаси чиқиб ўзини орқага ташлайди.
Илон вишиллайди. Тўппонча илоннинг ёнида ётган эди.
Жамшид ерга санчилган пичоқка интилганда илон яна унга ташланади.
Жамшид қочади, нарироққа бориб, орқасига бир ўгирилади.
Фарид, қисиқ кўзлари оғриқ ва аламга тўла, унга тикилиб қолади.
Чайқалиб бурилган «жип» ғилдираклари ғартиллаб бир айланиб олади-да, ўқдай учади.
Ғор лабидаги илон пастга тушади. Фариднинг ёнидаги илон ўт орасига кириб кетади.
Унинг кўз олди аста-секин ёришади-да, гурунглашиб ўтирган Малика, Шербек, Элбек, чақалоғини кўтарган Нодира кўринади. Шерали уларни чорлаб бақиради, товуши чиқмайди.
Шу пайти бургутини қучоклаб олган Қарши кўринади.
У Маликадан Шералини сўрайди. Малика унга «Каптархона томонда» дегандек ишора қилади. Ҳаммалари бу томонга тикилишади, лекин Шералини кўрмайдилар.
Ўқитувчи Хосият Тўраева қариб, бир яхши кампир бўлиб колган, офтобшувоқда кўзи қамашиб ўтирибди. «Ха. мени кўрқитганларинг эсингдами», деяётгандек жилмаяди.
Ҳалиги эшак минган чол илон билан қўрқиттани учун Шералига кўрсатгич бармоғи билан имлама дўқ қилади.
Малика чолга диққат билан қараб қолади. «Кимга дашном беряпти?», дегандек ва Шералини кўради-да, жим тикилиб туради. Элбек ва Шербек Маликага умид билан карайдилар...
Подира боласини кўтариб, Шералини кўрсатади.
Қарши Шералини кўриб қолиб, бургутини кўрсатиб кулади.
Шу пайти Шералининг қулоғига Фариднинг: "Амак, амакижон! Ўлиб қоламан! Ёрдам беринг", деган товуши кира бошлайди.
Оғриқдан Шералининг юзлари тиришиб кетади зўрға кўзини очади. Унинг олдида Фарид кучаниб, буралиб ёлвораётган эди.
ФАРИД: Амак, ўляпман! Бир бало килинг! Жуда оғрияпти. Тирик колсам бўлди. Унутмайман.
Шерали бўйнини ушлаб ингранади, секин ўмганини кўтаради.
У кийналиб ёнчиғини кавлаб, ҳеч нарса тополмайди.
Ерга санчилган пичоқни ихраб суғуради, тиги учига бармоқ тегизиб кўради.
Орқа ўриндиқда кўзойнакли илон бошини кўтариб, машина харакатига монанд тебраниб кетаётир...