Инобат Иброҳимова. ГУЛШАН. Ҳикоя

Шундай уй бор, одамдайин бош эгган қуйи, Устунлари кетгудайин салдан чўрт синиб. Ётоғида тун ўтмоғи ажалдан қийин, Деворида хўрсиниқлар қолар хўрсиниб… Ҳалима Худойбердиева.
Нурбек навбатчиликдан чиқаётиб, кириш эшигида ҳамқишлоғи Собирни кўриб қолди. Ўзи биринчи бўлиб қўл узатди. Саломлашиб ҳол-аҳвол сўрашдилар.
– Катта амакингиз тўғри уларникига боришингизни тайинлагандилар, – деди Собир ўнғайсизлангандек оҳангда. – Телефонингиз ўчирилган экан. Шунга эрталаб бизникига чиқиб, уйга сизга тегишли меҳмон келганлигини айтиб қўйишимни сўрадилар.
– Менга тегишли меҳмон ким экан?
– Билмасам… Кетишга рухсат этинг, – Собир рухсат олар-олмас ичкарига зипиллади.
Нурбек ажабланди. Ҳамқишлоқ йигитнинг ўзини тутиши ҳам ғалати эди. Ўзини опқочаётгандек туюлди. Негадир меҳмон сўзи кўнглини ёриштирмади. Оёғи тортмай турган бўлса ҳам аввал амакисиникига кириб ўтишни ўйлаб машинасини ўт олдирди.
Катта ҳовли қўни-қўшни, қариндошлар билан гавжум эди. Байрамона безатилган дастурхон тепасида хомуш ўтирган кичик амакиси Омонни кўриб, юраги баттар ғашланди. Амакиси ҳам унга кўзи тушиб, гуноҳкорона илжайди. Нурбек ҳамманинг нигоҳлари унга қадалганидан ажабланди. Ширакайф катта амаки лапанглаганича келиб, қувонч билан елкасидан тутди:
– Суюнчи бер, отанг келди, укажоним эсон-омон ота уйига кириб келди…
Йигит турган жойида қотиб қолди. Шундагина дастурхон тўрида ўтирган, Омон амакисига жуда ўхшайдиган, ёшлардек кийинган кўркам кишига кўзи тушди. Эркак ўрнидан туриб, унга томон кўришмоқ учун бағрини очганида йигит ортига тисарилди. Ўртага оғир сукунат чўкди. Ота ўнғайсизланди.
– Отанг-ку, нега ўзингни тортяпсан, бор, ота-боладек кўришинглар, – деди амакиси паст овозда уни ортидан итаргудек бўлиб, укаси томон йўллар экан.
– Ака, Нурбекни ўз ҳолига қўйинг, ўзи билади нима қилишни, – деб Омон амакиси уларнинг ўртасига тушди.
– Сен, шу болани отасидан совутдинг, бинойидек йўл қараб юрарди, янгамга сўз берганман дединг, отаси йўқлигини билдирмайман дединг, уйланмай бурун қарамоғимга олдим дединг, ишқилиб болани отасидан айирдинг. Ё сенга мошина совға қилмаганига куйиб кетяпсанми?
– Ҳаммани ўз қаричингиз билан ўлчаманг, ака, – деди Омон қип-қизариб. – Юзма-юз турганимизда акамнинг ўзи айтсин, Нурбекни ундан мен айирдимми, жиянимни отасидан мен совутибманми?! Дўстларимдан қарз-қавола қилиб ортидан Финландиягача излаб борганимда бир мўйи қилт этмаган шу одам эди-ку. Худонинг зорини қилиб ялинганимда мени ёлғон-яшиқлар билан алдаб ортимга қайтариб юборган ким эди?! Буни Нурбекка ҳам, онасига ҳам айтмаганман, бироқ янгам сезган эди, яширсам ҳам сезган…
– Ёшликда ҳамма ҳам хато қилади, – деди акаси билинар-билинмас оқ оралаган сочларини бармоқлари билан тараб.
– Энди бу гапни гапириш осон, – деди Омон ҳамон ҳовуридан тушмай. – Чет элга ҳам фақат ўзингизни ўйлаб кетгансиз. Кўриниб турибди, яхши яшабсиз, ҳатто мендан ҳам ёш кўринасиз. Нега уларни ташлаб қўйдингиз? Гулшан янгамга ўлдим-куйдим деб, остонасига ётиб олгудек бўлиб уйлангансиз-ку? Сўнгги кунларини яшаяпти десам ҳам қайтмадингиз. Энди эса ҳеч ким кутмаган бир пайтда ўғлингизни эргаштириб келиб ўтирибсиз. Бу бола Нурбекдан бошқачароқми? Нурбекни эслатмасмиди? Қишлоқнинг бир чеккасида чала-ярим битган кулбада қолиб кетган гўдак билан онасини унуттирган шу болами ёки ғайридин онасими?
– Қўйсангчи шунақа гапларни. Ўша пайтлари ҳаётим эндигина яхшиланаётганди. Мени қайтариш учун касаллигини баҳона қиляпсан дебман. Ундан кейин ота-онасининг ёнида бўлса, ёлғизланиб қолмайди деган ўйда эдим. Бунда ўғлим билан онасининг ҳеч қандай айби йўқ, мен айблиман, мен хато қилдим. Нурбекнинг олдида биргина мен гуноҳкорман. Нурбек… қани у?
Ака-укалар у қачон чиқиб кетганини сезмай қолишганди.
– Ҳамма нарсага жавобингиз тайёр, – деди Омон афсуслангандек бошини чайқаб. – Сиз жигаримсиз, келганингизни эшитиб севиндим. Бироқ ўртада Нурбек ҳам бор. Болалигини эсласам ўзимни гуноҳкор сезаман, қилмишингиздан уяламан, оқлашга сўз топмайман.
– Ҳадеб ўтган гапларни қўзғайверма, – деди катта ака муросасозлик билан. – Булар ота-бола бўлса, эт билан тирноқдек гап.
– Эт билан тирноқмиш… буни жияннинг ўзи ҳал қилади. Майли, мен бориб ундан хабар олай. Қандай аҳволда экан? Ҳе йўқ, бе йўқ, осмондан тушгандек оталик бўлиб қолди. Уни бир пас тинч қўйинг. Ўзига келиб олсин, гаплашиш бўлса қочмас. Йигирма беш йил усиз бемалол яшадингиз, яна бироз сабр қилсангиз ҳеч нарса қилмайди.
– Майли, яхши бор, кечга келсанг ўзимиз ўтирардик ака-укалар. Яна ўзинг биласан, – деди ака кичик укасини ҳовлидан кузатар экан. Кейин каттасига ўгирилиб деди:
– Сен Омоннинг гапларига эътибор берма. Биласан-ку, унинг аввалдан ҳам тили заҳар эди.
Ука ҳовли ўртасида бир муддат серрайиб турди-да, меҳмонлар даврасига қўшилди. Бирмунча вақт аввалги хандон-хушон кайфиятидан асар йўқ эди.
Нурбек оғир хаёллар билан уйига қандай етиб келганини билмади. Қаршисига югуриб чиққан болаларини ҳар доимгидек осмонга ирғитиб ўйнатмади. Наридан бери эркалаб кийимларини алмаштириш баҳонасида уйга кириб кетди. Анчадан кейин ўйлари чувалашиб айвонга чиқди. Дастурхон атрофида уни кутиб турган болаларининг кўнгли учун бирга ўтириб чой ичди. Томоғидан нарса ўтмади. Аёли, болалари ҳам уни авайлагандек жим эдилар. Отанинг тушкун кайфиятини кичкинтойлар ҳам илғашди. Ниҳоят дастурхонга фотиҳа ўқилгач ўрнидан туриб томорқадаги экинларига сув таради. Ҳовлига ўтиб айвон қаршисида барқ уриб ётган гулларга резина шлангдан сув сепа бошлади. Ҳовлини райҳон ҳиди тутиб кетди. Турфа рангда очилган гуллар сув сачраганида титраб қувончдан энтикаётганга ўхшарди. Нурбек анчагина ўзига келиб қолди. Айвон зинасида ўтириб гулзорга термилиб қолди. Райҳон чилпиётган ранглари заъфарондек ёш аёл – мушфиқ онаси кўз олдида гавдаланди. Кўчадан кирганингда ҳам, уйдан чиққанингда ҳам кўзинг аввал гулларга тушса, баҳри-дилинг очилади, Гулшаннинг ҳовлиси ҳам гулшандек бўлиши керак, дерди синиққина жилмайиб. Катта бўлганингда ҳеч кимда йўқ ноёб гуллардан менга олиб келасан, мақтаниш учун ҳар куни дугоналаримни меҳмонга чақираман, ҳозиргидек ёлғиз ўтирмаймиз. Набираларим бўлади, сенга ўхшаган ақлли, полвонгина. Уларга сен ҳақингда гапириб ўтираман, сен яхши кўрадиган эртакларни айтиб бераман…
Дарвоза олдига келиб тўхтаган машина овозидан йигитнинг хаёллари бўлинди. Амакиси экан. Бир-бирларига пешвоз юрдилар.
– Машинангни катта ҳовли ёнида қолдирибсан, ҳайдаб келавердим, – деди амакиси унинг кўзларига қарамасдан.
– Осмон остин-устун бўлиб кетай деди-ку, машинани гапирасиз, – деб амакисини айвон томонга бошлади. Икковлари хонтахтанинг икки томонида анча вақтгача жим ўтирдилар. Авваллари шундай пайтда гаплари адо бўлмасди. Ҳозир эса… ҳар иккисининг ҳам айтадиган гаплари кўп, бироқ нимадан бошлашни билмасдилар. Ниҳоят Нурбек «ёрилди»:
– Сиз у одамнинг олдига бориб келганингизни айтмаган эдингиз. Қачон боргансиз?
– У келмаганидан кейин айтиб шусиз ҳам яримта юрагингни тилка-пора қилмай дедим. Янгам ётиб қолган қиш кечалари эсингдами? Янги йил оқшоми эди, сизларникига келгандим.
– Мен у кечаларнинг ҳар бир лаҳзасини эслайман. Қор кўп ёққан эди. Энамнинг тўшагига тақаб ёзилган дастурхон… иккита нон, бир ликопчада олма, олча шарбати. Энам ётиб қолгани учун иссиқ овқатсиз ўтирган эдик. Ҳужрамизнинг деразаси кичик токчаси катта эди. Бола тасаввуримда шундай эди-да. Энам эртак айтишдан чарчаб қолганида зерикиб токчага чиқиб ўтирган эдим. Шунда қоронғи ҳовлида кимнингдир шарпаси кўринди.
– Эна, отам келди-ёв, – деб ҳовлиққанимча ташқарига отилдим. Энам хаста ҳолида бошини болишдан аранг кўтариб ортимдан қараб қолди. Чиқсам сиз келган экансиз. Яна қайтиб энамга ҳафсалам пир бўлганича «Кенжа амаким экан» дедим. Шунда унинг чуқур хўрсиниб болишга бошини ҳолсиз ташлагани кўзларимда қолиб кетди. Умидлари чилпарчин бўлиб, бошини қайта болишдан кўтармади.
– Ўша ҳолатни кўрганимдан кейин акамни қидириб, сўраб-суриштириб топиб борганман. Ноумид қайтдим. Янгамнинг кўзларига қаролмасдим. Саволларга тўла нигоҳидан яширган сирим очилди. Онаси, ака-укаларининг олдида шундай деган эди:
– Кенжа, Нурбек сизга омонат. Бисотимизда иккита қўй бор. Иккови ҳам ўғлимга аталган. Кураш тушиб, полвонлар меҳрини қозониб топган қўйлари. Агар ўтганимдан кейин маъракалар учун ким шу қўйларни сўядиган бўлса, гўримдан чиқиб, ёқасига ёпишаман. У вояга етгунича кўпаяверсин. Яна бир васиятим шуки, улғайиб эр етганида рўзғоридан орттириб, ҳар йили бир марта тўй-сайилларда кураш тушган энг кичик полвон бола учун зотга битта совлиқ қўйсин.
Йигит кўзёшларини яширмоқчидек маъюс жилмайди:
– Ўшанда олти ёшда эдим. Кузнинг охирларида Садир полвон ўғилларининг суннат тўйида катта кураш берган. Турли жойлардан номдор полвонлар келган. Энам билан маслаҳатлашиб курашга борганмиз. Майдондан узоқроқда кичик тепалик бўлар эди. Энам ўша ердан туриб мени кузатадиган бўлди. Даврага чиройли белбоғ боғлаган оқ яктакли мен тенги бола чиқди. Полвонлардан бирининг ўғли экан. Майдонга чиқиб керилиб турди, ҳеч ким юрак ютиб чиқмади. Қўрқмасдан чиқиб бордим. Энам кузатиб турган эди-да. Пишиллаб, узоқ олишдик. Бир чил берган эдим, гуппа учиб тушди. Оёғимдан бир пой калишим отилиб кетди. Йиртиқ пайпоқдан оёғимнинг бармоқлари кўриниб қопти. «Ҳалол» деган сўздан одамлар бир гувиллади. Кимдир калишимни келтириб берди. Йиқилган боланинг отаси келиб, елкамга қоқиб қўйди, уятдан қип-қизариб кетган ўғлини даст кўтариб, елкасига ўтирғизиб олди-да, майдондан чиқишди. Ўша болага шундай ҳавасим келди. Қани эди, менинг отам ҳам шундай кўтарса, йиқилсам ҳам рози эдим… Давра тўрида қўр тўкиб ўтирган оқ сочли полвон мени ёнига чақириб ўтқизди. Орқа томонга аланглайверганимдан ҳайрон бўлиб ортига ўгирилди-да, кулди: «Онанг кузатиб турибдими? Менинг онам ҳам олисдан ўтириб шундай кузатиб турар эди. Бир пас ўтир, кейин олдига борасан». Шундай деб ёнидаги кишидан сўради: «Полвоннинг ортидан эркаклар кўринмади, кимлардан бўлади?» У киши овозини пасайтириб гапиргани учун эшитмадим. Умуман хаёлим тезроқ энамнинг олдига бориб, совринни кўрсатиб мақтаниш эди. Ўшанда мен ҳақимда сўраганини кейинчалик англаганман. Ортидан эркаклар кўринмаган полвон мен эдим… Типирчилайверганимдан кейин менга рухсат берди-да, энамга кечга қўноқлар боришини тайинлашимни сўради. Учиб кетдим. Энам гапимни эшитиб, ғалати бўлиб кетди. Шундай бўлса ҳам уйга бориб тараддуд кўра бошлади. Товуқ шўрва осиб қўйди. Кечга яқин етти-саккиз одам келди. Биттаси қўй етаклаб олган. Улар ичкарига кирмади. Оқ сочли полвон совринни менга атаб олиб келибди. Жуда қувониб кетдим. Ўша куни улар уйга гўшт-ёғ, гуруч, оппоқ бўрсилдоқ нонлар ташлаб кетишди. Улар кетгач, энам уйга кириб узоқ йиғлаган. Ўшандан бери қўйларни яхши кўраман. Улар менга ҳимматли эркакларни, сочлари қордек Шердил полвонни эслатиб туради… Энам билан узоқ кутдик. Отам мени қандай эркалагани, исмимни ҳам катталарга айтмай ўзи қўйгани, осмонга ирғитиб, суйганларини эртак тинглагандай берилиб эшитардим. Энамдан қайта-қайта айтиб беришини сўрардим. Оғир хўрсиниқларининг маънисини англамасдим. Энам ўтганидан кейин «келади, мени ўзи билан олисларга олиб кетади» деб ишондим. Ўқишга кирганимда, битириб хизматни бошлаганимда у кишидан биттагина бўлса ҳам мужда кутдим. Уйланаётганимда «шу лаҳзаларда кириб келсайди», деб умид қилганман. Невараларингиз туғилганида ҳам кутдим. Бора-бора шу интиқлик юрагимга аламли бир оғриқни жойлади…
– Тоғаларинг сизларни олиб кетмоқчи бўлганда янгам рад этган. Жуда енгил тортганман. Сени беҳад яхши кўрар эдим. Гулшан янгам аёлларнинг энг сулуви бўлиб кўринар эди. Тошкентга борганинг эсингдами? Аслида шифокорга кўриниши учун мен чақирган эдим. Шифокорнинг гапидан кейин ўзимни йўқотиб қўйганман. У кечикканимизни айтган. Буни янгамга қандай айтишни билмай шифокорнинг олдида анча қолиб кетганман. Кўзёшларимни аранг тийиб, Дилоромни олиб сизлар билан шаҳар айланганмиз. Янгам менга бот-бот қараб қўяётганидан кўнгли ниманидир сезганини билдим. Бироқ айтишга ожиз эдим. Кечқурун ётоқхонада гапни Дилоромни мақташдан бошлаган: «Кенжа, яхши қиз экан, уйлансангиз кам бўлмайсиз. Кейин шундай меҳрибон қизнинг қўлида Нурбекдан кўнглим хотиржам бўлар эди…» Шунда чидолмай борини рўй-рост айтишга мажбур бўлдим. Бошимни меҳр билан силаб: «Буни шифокор айтмаса ҳам аллақачон сезган эдим, аслида сиз билан Нурбек ҳақида гаплашиш учун келдим. Уни ташлаб қўйманг, лоақал сиз уни ёлғизлатманг» деди.
– Бувам ўтганидан кейин энам ота ҳовлисига деярли бормай қўйди. Бувам ҳаёт эканида энам иккимиз уларникига борганмиз. Жуда мазали шўрва пиширишган экан. Она-болани бувам ёнларига ўтқаздилар. Бир маҳал бувам ичаётган шўрвамни қошиқ билан ковладилар-да, қовоқларини осиб момомдан сўрадилар: «Нега Нурбекнинг шўрвасида гўшт йўқ?» Момом зарда қилгандек деди: «Еб қўйгандир-да». Бувам яна «Кузатиб турибман, косасида чумчуқ бошидек гўшт чиқмади» деди. Шунда тоғамнинг хотини чимирилиб: «Етмай қолди, буларнинг келишини билмаган эдим» деди. Бувам аччиқланиб деди: «Шунча одамга етган гўшт она-болага етмай қолдими?» Энамнинг косасида ҳам гўшт йўқ экан. Тоғамнинг хотини косасини тақ этиб, хонтахтага қўйди-да, ўрнидан туриб кетди. Ўртага совуқ сукунат чўкди. Тоғам энамга еб қўйгудек қараб қўйди. Момом ўлганнинг устига тепгандек: «Одам дегани тинчгина келиб кетса-да, жигарлар ўртасига совуқчилик туширмай» деди. Энам билан кеч бўлганига қарамасдан уйга қайтиб келдик. Қон йиғлаб тонг оттирган эди. Касал бўлганида момом келиб жавраб-жавраб кетган. Энамни деб ҳеч тинчи йўқ экан. Турган-битгани ғурбат эмиш. Мен учун дунёда энамдан яхшироқ одам йўқ эди. Биласизми, мен узоқ вақтлар исмингиз Кенжа деб юрар эканман. Энам сизни шундай деб чақирар эди.
Икковлари шу тариқа хотираларга берилиб узоқ ўтиришди. Вақт алламаҳал бўлганида амакиси қўзғалди. Дарвоза олдига етганида Нурбекка ўгирилди:
– Қандай қарорга келсанг ҳам сени айбламайман. Акамга ҳам шунча йиллардан кейин сенинг кўзингга қараш осон эмас. Фақат биргина илтимосим бор. Агар остонангга бош эгиб келса, ундан юз ўгирма. Майли, юрагингда йиғилиб ётган ҳамма дардларингни, аламларингни тўкиб сол, ҳайдаб солма. Ўзи катта ҳовлидаёқ сени кўриб, айниқса, ортингга тисарилганингда бўларича бўлди. Вақтни ортга қайтариб бўлмайди. Яна бу ерларга қайтиб келиш-келмаслиги энди биргина сенга боғлиқ.
Нурбек бошини қуйи солганича лом-мим демади.
Дам олиш куни эди. Ҳовлида чуғурлашиб юрган болалари дарвоза томон «Кенжа бувам келдилар» деб югургилаб қолишди. Олдига борганда иккиланиб тўхташди. Келган одам Кенжа буваларига ўхшар экан.
Эркак болаларни бир-бир бағрига босар экан, ўзини таништирди:
– Мен Кенжа бувангиз эмасман, оддий бувангизман. Бу йигит дадангизни укаси, амакингиз.
Болалар меҳмонлар билан кўришиб, ортга, ҳовлининг ўртасида туриб қолган дадаларига қараб «оддий бувам келдилар», деб югуришди.
Бегоналардек саломлашдилар. Дастурхон бошида ҳам суҳбатлари қовушавермади.
– Чиройли уйлар солибсан, – дея эркак кўзларида аллақандай мунг билан атрофни кузатар экан, ҳовли этагидаги ҳужрага тикилиб қолди.
Нурбек ҳам шу томонга қаради:
– Энам раҳматли катта бўлиб янги уйлар солганингда иккимиз яшаган ҳужрани бузиб ташлаб, ўрнига мевали дарахтлар экиб ташлайсан, дерди. Не-не орзу-умидлар билан шу уйга кўчиб кирган эдик. Аста-секин орзу-умидларим чеки йўқ дарду ҳасратга айланиб деворларга ҳам сингиб кетди. Бу уй эмас ғамхонага айланиб қолди, ягона ёруғлиги сенсан деб кўп такрорларди. Бузиб ташлашга ҳеч қўлим бормади. Йўл қараб толган энамни эслатади. Кенжа амаким туфайли энамдан кейин қандай қолган бўлса шу кунгача ўша ҳолида сақлаб келяпман. Энди бузсам керак.
Эркак оғир қўзғалиб ҳужра томон йўл олди. Нурбек унга эргашди. Унинг эшик тутқичини тутган қўллари титраётганини кўрди. Бир қадам қўйиб гандираклаб кетди. Ўтмиш билан юзма-юз келиш оғир эди. Ота, деб хавотир билан қўлидан тутган ўғлини ўзидан нари суриб кичик хонтахта ёнига тиз чўкди. Икки йигитга қўли билан чиқинглар дея ишора қилди. Улар ташқарига чиқишди. Кичкинтойлар йигитга эркалана бошладилар. Уни қўлидан тутиб, ўзлари қизиқ деб билган нарсалар томон судрай бошлашди. Болалар уни биринчи марта кўраётган бўлсалар ҳам бир пасда эл бўлиб кетдилар.
Нурбек айвон зинасида ўтириб, кута бошлади. Орқа ҳовлидан болаларининг қийқириб кулиши уни ўша томонга тортса ҳам жойидан қимирламай ўтираверди.
Анча вақт ўтиб эркак қўлида сарғайиб кетган расмлар билан чиқиб келди. Йигитнинг назарида у шу лаҳзалар ичида анча кексайиб қолгандек туюлди. Биринчи бор кўрганидаги ўктамликдан асар сезилмас, елкалари эгик қарияга ўхшарди. У Нурбекнинг ёнига ўтирди. Шу пайт болаларни биттасини елкасига миндириб, биттасини етаклаб йигит ҳам уларнинг ёнига яқинлашди.
– Бинойидек ўзбекча гапирар экан, – деди Нурбек эркакка қарамасдан.
– Ҳа, у кўп тилларни билади, айрим қилиқларини Омонга ўхшатаман. У кўпдан бу ерга келишимизни сўрар эди. Юрагим бетламасди. Айниқса, Гулшаннинг вафотидан кейин қайтишга юзим чидамасди. У мажбур қилди. Сени кўришни исташини айтиб ҳоли жонимга қўймади. Ишонмаслигинг мумкин, аслида, сени бир лаҳза бўлсин унутган эмасман. Мени қабул қилмаслигингни билсам ҳам келдим. У шуларни гапира туриб шарт Нурбекнинг тиззаларини қучоқлаб олди ва йиғи аралаш шу сўзларни такрорлай бошлади:
– Мени кечир, кечиринглар…
Йигит ҳарчанд уринса ҳам тиззаларини унинг қучоғидан тортиб ололмагач, қўллари билан авайлаб унинг икки чаккасидан ушлаб деди:
– Ота, мен сизни қанчалар интиқ кутганимни билсангиз эди.
Эркак ўрнидан туриб уни маҳкам бағрига босди. Уларга Нурбекнинг укаси, кичкинтойлар қўшилди. Ошхона эшигида Нурбекнинг аёли сочиқни дамбо-дам юз-кўзларига босиб, уларни меҳр билан кузатиб турарди.
Инобат НОДИРШОҲ