Инобат Иброҳимова. ЧИННИ

Зокир дам олиш кунларини гоҳ ўғли, гоҳ қизи билан шахмат суришиб ўтказишни ёқтиради. Шундай паллаларда унинг катта-катта ғамгин кўзларида қувонч учқунлари кўриниб қоларди. Дилбар ана шу учқунни авайлагандек оёқ учида юриб ота-болаларни ўз ҳолларига қолдирар, ошхонага ўтиб, ҳаммага ёқадиган бирорта таом тайёрлашга киришиб кетарди.
Бугун ҳам шундай бўлди. Бироқ негадир Дилбар чиқиб кетишга шошилмас, хатти-ҳаракатларида қандайдир тараддуд бор эди. Буни эри ҳам сезди. Нима гап дегандек унга норизо нигоҳларини тикди. Аёли айбдордек бошини бир муддат эгиб турди-да эшитилар-эшитилмас овозда ёрилди:
– Опангиз қўнғироқ қилувдилар… Ооо-онангиз оғир ётганмишлар…
– Бас қил! – деган ҳайқириқдан болалар ҳам сапчиб туришди.
Шахмат доналари ҳар томонга сочилди. Отасини бунақа қўрқинчли ҳолда кўрмаган Дилнозанинг кўзларига бир пасда ғилтиллаб ёш тўлди. Мўйлаблари эндигина сабза ура бошлаган Нурбек отасининг қалтираётган қўлларига тикилиб, қотиб қолди. Оғир жимлик чўкди. Зокир қайтиб жойига ўтирганидан кейин ҳам қалтироғи босилай демасди. Аёл эрининг ёнига тиз чўкиб, титраётган қўлларини қўлларига олиб маҳкам сиқди. Кўзларига термилиб, тинчланишини кутди. Бироздан кейин унинг қўлларини қўйиб юбормай яна гап бошлади:
– Ҳеч қандай умид йўқ экан, тонггача бормайди, дедилар… Болаларни олиб борайлик. Орадан шунча йил ўтди. Дадаси, жо-он дадаси, ҳеч ким шундай бўлишини хоҳламаган… Ахир онангиз-ку, сизни яхши кўрар эдилар, мен уларнинг меҳрини қозона олмадим, агар… Келинг, сўнгги манзиллари олдидан онангизни илҳақ қилмайлик…
Эркак қўлларини секин тортиб олди-да бошини хам қилганича ташқарига йўналди. Аёли унга эргашди. Ҳовлидаги қари тут танасига суяниб турган эркакнинг елкалари силкина бошлади. Кўзёшлари ичига оқаётган аёл унга суянди. Салқин куз ҳавоси хотиралар оловида қоврилаётган эркак ва аёлни совутишга беҳуда уринарди. Эшик олдида ака-сингил ҳеч нарсага тушунмай ота-онасига жавдираганча қараб қолди. Аввал қизалоқ, ортидан акаси бориб ота-онасининг пинжига тиқилди.
Кўча томондан машинанинг овози эшитилмаганида улар шу ҳолларида яна қанча туришлари номаълум эди. Биринчи бўлиб Дилбар ўзига келди.
– Укам Азимжон келди, – деди ҳорғин овозда. – Нарсаларингизни тайёрлаб қўйганман. Бу аҳволда машина бошқармаганингиз тузук, деб ўйладим. Болалар ҳам боради. Сизни ёлғизлатиб қўймаймиз…
Ортиқча тараддудларсиз йўлга тушдилар. Секин-аста қоронғилик туша бошлади. Машинанинг гувиллашидан бошқа овоз эшитилмас, ҳар ким ўз хаёллари билан банд эди. Йўл Зокирнинг чувалган ўй-хаёллари каби узун, адоқсиз эди.
…Қайнона-келиннинг ғавғолари ҳеч тугамасди. Жанжалга майда-чуйда нарсалар ҳам сабаб бўлаверар эди. Айниқса, чинни буюмнинг ғалваси ҳаммасидан ошиб тушарди. Зокир ишдан келди дегунча онаси Дилбардан шикоят бошларди:
– Бу кетишда уйда бутун чинни қолмайди. Онасиникидан олиб келган чинни идишларга бало ҳам урмайди. Она олиб берган нарсаларни асраб-авайлайди, қайнонаникига жони ачимайди. Шарақлатиб ишлатаверади. Куним лаби учган пиёла билан чойнакка қолган. Отанг тирик бўлганида мени шундай хор-зор қилдиртириб қўярмиди… Ва буёғи кўз ёшига уланиб кетарди.
Ахийри ғавғодан безган йигит келин-қайнона учун алоҳида чинни буюмлар олиб келди.
– Она, биринчи бўлиб сиз ўзингизга кераклисини ажратиб олинг, – деди Зокир ҳарсиллаганича қутиларни ҳовли ўртасига келтириб қўяр экан.
– Хотинчанг кўзимни шамғалат қилиб аллақачон асилини танлаб бўлгандир.
– Буларни олиб келганимдан келинингизни ҳали хабари ҳам йўқ.
– Соддалигинг қолмади-да, ернинг остида илон қимирласа билади, у.
Йигит онасига лом-мим демади. Идиш-товоқ ғавғоси бироз бўлса ҳам барҳам топди. Ўғилчаси Сардор туғилганида уйларига аввалги хурсандчилик, файз қайтиб келгандек бўлди. Болакай тўрт-беш ёш бўлиб қолганида рўзғорда яна гап-сўзлар кўпая бошлади. Дилбар яна ҳамширалик ишига қайтишни ўйлаб қолди.
– Онамнинг олдиларидан ҳам бир ўтиб қўйсанг яхши бўларди, – деди Зокир.
– Рози бўлмасалар-а?
– Сардорнинг боғчаси йўлинг устида, менимча ортиқча муаммо бўлмайди. Дам олиш кунлари навбатчилик тўғри келса, ўғлимни ўзим эплайман. Ундан кейин онам у-бу деганлари билан набираларини яхши кўрадилар.
– Хафа бўлманг-ку, негадир нима қилсам ҳам у кишига ёқмайман.
– Авваллари онам бунақа серзарда эмасдилар. Отамнинг вафотларидан кейин жуда ўзгариб кетдилар. Нима бўлганда ҳам сен оғирроқ бўлганинг яхши. Ноҳақ бўлсалар ҳам уларга қарши боришим оғир. Ахир улар менинг онам…
Шундай қилиб эр-хотин келишиб, иш масаласида онага маслаҳат солдилар.
– Келин кўчада ўйнаб юраверсин-да мен уйда бола боқиб ўтираверишим керак, шундайми, – деди аёл уларнинг гапини эшитгиси ҳам келмай.
– Онажон, Сардорнинг сизга оғирлиги тушмайди, мени катта қилганингиз ҳам етади, – деди Зокир кулганча вазиятни юмшатишга ҳаракат қилиб.
– Билганларингни қилинглар, – деди рози бўлганини билдириб.
Ҳамма нарса изга тушгандек эди. Дилбар кундузи иккидан кейин навбатчиликка борадиган бўлиб қолди. Аслида дугонаси Шоира ишлаши керак эди. Тўсатдан қон босими кўтарилиб, уйида кўрпа-тўшак қилиб ётганича ундан илтимос қилди. Дилбарнинг боши қотди. Аксига олиб Зокир ҳам уйда эмас. Телефонни ҳам уйда қолдирибди. Шу пайт аёлнинг кўнглини сезгандек эри кўчадаги телефон будкасидан қўнғироқ қилиб қолди. Бозорга йўлим тушганди, мева-чева олиб борайми, деб сўради. Дилбар шоша-пиша вазиятни тушунтирган эди, эри ярим соатларда етиб боришини, уни кутмай бемалол кетаверишини айтди.
Аёл нарсаларини олди-да ҳовлида ўйинчоқ камазни судраб юрган боласининг пешонасидан ўпиб, эркалаб, хайрлашди.
– Сен бир пасгина ўйнаб турсанг, дадажон келиб қоладилар, – деб уни ҳовлида қолдирди. Қайнонаси айвонда уни кўрмагандек, эшитмагандек елпиниб ўтирарди.
Болакай ойиси билан хайрлашиб, машинасини ошхона томонга судраб кетди. Ошхонанинг очиқ қолган эшигидан стол устидаги пиёлаларни кўриб қолди. Пиёлалар бувисиники эди. Буни кўрса бувиси аччиқланиши мумкин. Кичкинтой ичкарига кириб пиёлаларни битталаб машинасига ортди. Камазнинг ипи аллақандай кабелларга ўралашиб қолди. У парво қилмасдан машинасини торта бошлади.
Дилбар кўча бошига етганида эрининг қўлида тўрхалталар билан шошилиб келаётганини кўриб кўнгли тинчиди. Зокир унга қўл силкиб, боравер деб ишора қилди.
Йигит уйлари томон бурилар экан, боласининг чопқиллаб қаршисига югуриб чиқишини ўйлаб ўз-ўзидан илжайди. Шу пайт дарвозага беш-олти қадам қолганида боланинг юракни ўртаб юборадиган чинқириғидан сесканиб кетди. Жонҳолатда ҳовлига отилиб кирди. Ошхона зинасида онаси чўзилиб ётар, ичкарида эса очиқ жойлари қип-қизил жишга айланган болакай фарёд билан типирчиларди. Даҳшатли манзарадан ўзини йўқотай деган Зокир ёввойи овозда қичқириб юборди…
Сардорнинг устига стол устида электр қайнатгичда қайнаб ётган бир челак сув ағдарилиб кетган эди. Машинанинг ипи электр қайнатгич кабелига ўралашиб, челак ағдарилиб, боланинг устига тушган эди. Бир четда пиёлалар ортилган камаз турарди.
Тез ёрдам, қўни-қўшнилар, атрофдаги оҳ-воҳларни Зокир эшитмас, қулоқларида боласининг «дадажон, дадажон...» деган ноласигина жарангларди. Бола икки кундан кейин узилди. Аммо унинг ноласи Зокирнинг қулоқларида қолиб кетди…
Ўша даҳшатли кун, шифокорлар унга боласини қайтариб берган куни… Болани унинг қўлидан қандай олишганини эслай олмайди. Ҳушига келганида унинг қўлида боласи йўқ эди. Кўз олдига пиёлалар ортилган машина келди… уйга кирди-да онасининг, ўзларининг жавонидаги ҳамма чинни идишларни чилпарчин қилиб ҳовлига отди, отаверди… Ҳовли чинни синиқларига тўлди. Кимлардир келиб, унинг қўлидан маҳкам тутишди. Тинчлантирувчи укол юбордилар. У эса ҳеч нарсани сезмас, қулоқларида ўғлининг нолали овози жарангларди: «дадажон, оғрияпти… дадажон…»
Боласини ерга қўйгач ота уйидан узоқларга бош олиб кетди. Аммо гўдакнинг овози, ноласи унга тинчлик бермасди. Ўттизга кирмаёқ қадди букчайди, сочлари батамом оқариб кетди. Бирин-кетин туғилган фарзандлар ҳам унинг қаддини тиклай олмади. Одамови, камгап бўлиб қолди. Шахмат устидагина болалари билан ғамни унутгандек бўларди.
Ниҳоят ота уйи остонасига ҳам етиб келдилар. Зокир машинадан тушаётиб, гандираклаб кетди. Ўғли чаққонлик билан тутиб қолмаганида гурсиллаб тушарди. Уни болалари икки томонидан суяб уйга олиб кирдилар. Уй тўрида муштдеккина кампир ётар, у аллақачон омонатини топширган эди. Зокирнинг истиқболига йиғисини ютиб опаси пешвоз чиқди. Уни бағрига босиб ёнига ўтқизди.
– Зокиржон, онам сенга кўп илҳақ бўлди, – деб гап бошлади ўпкаси тўлиб. – Илтимос, юзингни бурма, гапимни охиригача эшит. Сен кетганингдан кейин бу уй чироқ ёнмас гўрхонага айланганини билсанг эди. Онам сўнгги соатига қадар ўзини айблаб ўтди. Қўлига қайтиб чинни буюм ушламади. Сардор эмас, мен куйсам қанийди, деган армон билан ўтди.
Зокир ўтирган жойида тебрана бошлади. Аёли ва болаларининг хавотирли нигоҳларини илғамасди. Опаси ўрнидан туриб, майитнинг бош томонида рўмолчага ўроғлиқ турган нарсани олиб укасининг қўлига тутқизди.
– Буни баъзан кўксига босиб ўтирарди, доим ёстиғининг остида эди. Укажон, онам ҳам куйиб ўтди, уни кечир, ундан рози бўл, у ҳам бундай бўлишини икки дунёда хоҳламасди.
Зокир беихтиёр қўлидаги нарсани очди. Шиппак, Сардорнинг ўша куни кийиб юрган шиппаги, ошхона ўртасида қолиб кетган шиппак. Кафтларида турган жажжи шиппак, аъзойи-бадани куйиб қолган бола…унинг ноласи… бирдан гўдакнинг овози тиниб қолди. Унинг юракни ўртовчи овози ортиқ эшитилмаётганди. Эркак бошини кўтариб атрофига ҳайрон аланглади. Уй тўрида муштдек бўлиб ётган онасини энди кўраётгандек термилди. Бутун вужуди билан ёнгинасида турган қизининг нафасини туйди, унинг шивири… «дадажон, мен ёнингиздаман…» деган жонбахш шивир ўн саккиз йилдирки, ичини куйдираётган ўт тафтини босаётганди. Ўтирган кўйи қизини маҳкам қучиб, шивирлади: «она қизим, онажоним…»
Инобат НОДИРШОҲ