Шодиқул Ҳамро. ОҚАР ДАРЁ. Ҳикоя

Икки йил ўтиб қишлоққа борганимда жияним уйланиб, кампир энамиз аллақачон келини билан “сан-ман”га борган экан. Шундан юраги тўлиб турган эканми, мени кўриб суюнганидан кўзёши қилиб олиб, ўтқазгани жой тополмай қолди. Кампир мен туғилганимда киндигимни кесиб, энагалик қилган экан, шу боис ўз опамдай кўриб, вақт-бевақт ҳолидан хабар олиб турар эдим. Ниятим ўша куниёқ шаҳарга қайтиш эди. Лекин кампир: “Бир кеча меҳмон бўлиб кетсанг ҳеч нарса қилмас, ош-сув қилмасдан ҳеч қаёққа юбормайман”, деб туриб олди. Кампирнинг раъйини қайтаришга кўнглим бўлмай, қолишга розилик бердим.
— Не-не орзу-ҳаваслар билан келин қилган эдим, — ҳасратини тўка бошлади энамиз, — кўнглимдагидай чиқмади. Қишлоқ қизи шаҳарга келин бўлиб тушса, бинойидай рўзғор тутиб кетади. Шаҳарлик қишлоқнинг расм-русмига чидай олмайди. Мана менинг келиним эрталабдан лозимсиз ишга кетади. Қирқ марта айтдим: ҳов, келин, қишлоқнинг оғзи ёмонлари бор, кулади, ҳеч бўлмаса чиллангиз чиққунча шу зормандани кийиб ишга боринг, деб. Нуқул кулиб: “Сиз тушунмайсиз”, дейди. Етмишни қоралаб мен тушунмай, муштдай ҳолингда сен тушунадиган бўлиб қолибсан-да. Ўзинг нега ҳали ҳам уйланмай юрибсан? Ё қиз камми?..
— Келинингизга ўхшаганидан топсангиз, эртагаёқ тўй-да, — дедим кулиб. Ҳазилим энамизга оғир ботди шекилли, бирпас жим бўлиб қолди.
Ҳадемай кеч кириб, қишлоқни подадан қайтган молларнинг мўъраши, одамларнниг бақириқ-чақириқи тутиб кетди.
— Ана, молларимиз ҳам келиб қолди, — деди энамиз боши билан дарвоза томонга ишора қилганича.
Мен ўша томонга ўгирилиб қарадим: ҳовлига кираверишда жунларини оппоқ чанг қоплаган икки сигир ва келин турарди. Кулгим қистаб, энамизга кўз қиримни ташладим, у сир бой бермай, “ё пирим!” дея молларига қараш учун ўрнидан турди. Келин энамиз нолиганчалик бетга чопа эмас, аксинча, уятчан, истараси иссиқ, кўҳликкина жувон эди. Мен билан тортинибгина сўрашиб, уйига кирди ва бир зумда рўзғор кийимида қайтиб чиқиб ишга уннаб кетди. Ҳовли юзасига сув сепди, супурди, кейин ошхона томонга ўтиб кетди. Қишлоққа тун чўка бошлаганда менга жиян саналмиш Зокир ишдан қайтди. Зокир ҳам ўзгариб кетибди, аввалги шўхликларидан асар ҳам йўқ, оилали кишиларга хос ўйчан бўлиб қолибди. Олдин биз бир-биримизга “сен” деб мурожаат этар эдик. Шу тобда биз “сизлаб” гаплаша бошладик. Бу нарса иккаламизга ҳам ноқулай туюлар эди. Охири мен кулиб, Зокир, олдингидай “сен”лаб гапиравер, дедим. У қизарибгина бошини силкитиб қўйди. Кўп ўтмай катта сопол лаганда палов келтирилди. Дастурхон тўрида гинахонлигини ташлаб, яйрабгина ўтирган энамиз ўғли билан келинига мени тунаб қолишга кўндирганини гапириб берди. “Мени кўрмай қочиб қолмоқчи эканлар-да!” — деди гинахонлик билан Зокир.
Энамиз ҳаммамизнинг исмимизни бирма-бир тилга олиб: “Қани, паловга қаранглар”, — деди. Олдинма-кетин паловга қўл чўздик.
— Сен Аҳмадни танирмидинг? — деб сўради ошни еб, чойга ўтганимизда Зокир.
— Қайси Аҳмад? Анавими, нимайди? — дедим бирор нохуш хабар эшитишдан чўиб.
— Ҳа, ўша. Бугун пода энар маҳали қайтиб келибди, — деди Зокир.
— Вой, Роҳиланинг ўғли келибдими?! Роҳила шўрлик кутавериб соя бўлиб қолувди. Бир жойга айтгани бор экан, беармон ўладиган бўлди, — деди энамиз севиниб.
Аҳмад... Мен уни жуда яхши танир эдим. Қишлоқдаги мен тенгиларнинг болалиги Аҳмаднинг босган қадами билан қоришиб кетган эди. Ҳаётнинг оддий талабига кўра катталар орасида ҳам, ёшлар ўртасида ҳам ҳеч ким томонидан сайлаб қўйилмаган йўлбошчи бўлади. Қишлоқдаги болаларни Аҳмад йўлга солиб турарди. Тик қоматли, қорачадан келган, гапга чечан, жангари бу бола бошқа болаларга нисбатан кўп нарсаларни билар, тез-тез шаҳарга кинога тушиб, қишлоқдагиларни ҳафталар оғзига қаратиб юрар эди. У отасиз, ўз эркида ўсган ёлғиз онаси билан турар эди.
Аҳмад... ўша йили ёзнинг ўрталаригача қишлоқда турдим. Кунимиз қишлоқнинг ёнгинасидан оқадиган дарёда ўтар эди. Иссиқ кунлар бошланиши билан қишлоқ болалари сидқидилдан чўмилишга қулай жой излашга тушишади. Боши-адоғи кўринмайдиган дарёда фақат битта чўмилиш жойи бўлади. Ўша йили ёзда жарлик остидаги ёйилмада чўмилишга қулай бўлгани учун бу ерга қўшни қишлоқ болалари ҳам ёпирилиб келишар эди. Икки қишлоқ боласининг муросаси бир жойдан чиқмас, ҳар икки томон ёйилмага ўзича ҳокимлик қилишни истар, шу боис чўмилишдан кўра кўпроқ уруш-жанжалдан бошимиз чиқмас эди. Аҳмаддан қўшни қишлоқ болалари ҳам чўчишар, у билан бирга борганимизда бехавотир чўмилар эдик.
Аҳмад бошчилигидаги бир гурух болалар бригада даласида ишлаб, кечаси дала шийпонида ухлашар эди. Тунлари қишлоқнинг хўжайини ҳиобланган болалар кўнгиллари тусаган ишни қилишар эди.
Ўша оқшом уйда мен, Зокир ва энамиз овқатланиб ўтирган эдик, ногоҳ кўчадан ҳуштак товуши эшитилди.
— Мен шийпонга кетдим, — деб Зокир ўрнидан турди ва менга “кетдик” дегандай кўзини қисиб ишора қилди. Энамизнинг жаврашига қарамай Зокирнинг ортидан ман ҳам кўчага чиқдим. Болалар эски отхона олдида тўпланишган экан.
— Бугун қаёққа борамиз? — деди тўпланган болаларга юзланиб Аҳмад.
— Қаюм буванинг ҳаятида хандалак сарғайиб қолган эмиш, бир тузини кўрмаймизми? — деди Шароф бақалоқ. У болаларнинг маслаҳатчиси эди. Оғзимиз сув очиб, Шароф бақалоқнинг таклифига жон-жон деб рози бўлдик. Аҳмад Бойқобилнинг қоп олиб келиш учун жўнатди.
Қаюм буванинг боғи қишлоқдан чиқаверишда ўнг томонда бўлиб, атрофи баланд девор билан ўралган, пардагиларига қора дўлананинг тикани лой билан бостирилган эди. Боққа бизни Аҳмад тўғри йўлдан бошлаб кирди. Қоронғида хом-пишиқ аралаш бир қоп ҳандалак узиб боғдаб чиқди-да, дарё бўйига жўнадик. Ҳандалакларни ўртага қўйиб, давра солиб ўтирдик.
— Пўчоғини дарёга ташланглар, оқиб кетсин. Эртага Қаюм бува из олиб келса, балога қолиб юрмайлик, — деди Аҳмад.
Ҳандалак кўплигидан бир тишлаб-тишламай дарёга улоқтирар эдик. Кетиш олдидан Аҳмад ерга тушган ҳандалак уруғи ва пўчоқларини битталаб тердириб, дарёга ташлаттирди. Сўнг қишлоқнинг жин гузарларидан шарпадай ўтиб, шийпонга келдик. Хонанинг бир бурчагида Ориф донг қотиб ухлаб ётар эди. У юраги заифлигидан тунда болаларга қўшилиб изғимас, кундузлари далада ишлаб, кечаси шийпонда ухлаш шарт бўлгани учун шом тушиши биланоқ шамдай қотар эди. У бизнинг хонага кирганимизни сезмади, биз ҳам унга эътибор қилмай ўрнимизга чўзилдик. Фақат остонада турган Аҳмад чўзилиб ётишимизга илжайиб қараб турди-да:
— Ҳозир чироқни ўчиришим билан лўла уруш бошланади. Тайёрланинглар! Бир. Икки-и... У-уч! — деди ва “чиқ” этиб чироқни ўчирди. Аҳмад ҳар кунги одатига кўра болалар устидан юриб, тўрдаги жойига борди ва ўзи биринчи бўлиб ўйинни бошлаб берди. Зиндондай қоронғи хонада биров бировни кўрмас, ҳамма лўласини дуч келган томонга отар эди.
Лўлаларнинг увадаси чиқиб кетгунча бир-биримизни саваладик.
— Вой, энангни... кўзимга урдинг! — Шароф бақалоқнинг йиғламсираган овози эшитилиши билан ўйин тўхтади.
— Ўйинни сиққанга чиқарган, чидамасанг, ўйнамагин эди, — деб қичқирди зардали овозда Аҳмад. Хонага сукунат чўкди. Биз ўрнимизда бемажол чўзилиб ётар эдик. Кўзимиз аста-секин қоронғуликка кўникди. Анча вақт ўтди, кўплар ухлаб қолишди. Сукунатни яна Шароф бақалоқнинг хириллаган товуши бузди: Аҳмад, давай, Орифни “веласапид” қиламиз...
— Эй, бўлмайди. Юраги чатоқ, тағин бир нима бўлиб қолмасин, — деди Аҳмад истамайгина.
— Ўтган куни сен йўғингда уни “велосипид” қилган эдик, роса томоша бўлди. Ўзи шундан бошқасига ярамас экан, қара, қотиб ухлаб ётибди... — деди Шароф бақалоқ унга “ҳаво” бериб.
Аҳмад ёстиқдан бошини кўтарганича бир оз иккиланиб турди-да, кейин эмаклаб Ориф ётган бурчакка ўтди, унниг ухлаган-ухламаганлигини билиш учун юзига тикилди. Кейин оёқ сарасига келиб, кўрпанинг четини қатлаб қўйди. Орифнинг таёқдай ингичка оёқлари кўринди. Аҳмад қўлидаги газета парчасини Орифнинг панжаларига қистириб гугурт чақди ва ўзи эмаклаб ўрнига ётиб олди. Ёнаётган қоғоз алангланиб, хона ёришиб кетди. Биз тирсагимизга суяниб, нафасимизни ичимизга ютганча томошани кутиб ётар эдик. Уйқу — ярим ўлим, дейишади. Ориф “ва-а-а!” дея қичқирган асно жонҳолатда оёқларини типирчилатди, ёстиқдан сапчиб бошини кўтарди ва панжалари орасидаги оловга қўрқув, даҳшат аралаш бирпас боқиб турди-да, “шилқ” этиб ўзини орқага ташладию тинчиб қолди. Бизнинг кулгимиз хонани ларзага келтирди. Лекин панжалари орасида ҳамон қоғознинг хирагина ёнаётганига қарамасдан, Орифнинг қимирламай ётишини кўриб бирдан кулишдан тўхтадик. Хонага оғир, қўрқинчли жимлик чўкди. Анча вақтдан кейин Аҳмад қўрқа-писа ўрнидан туриб, Орифнинг ёнига борди ва уни пайпаслаб кўриб:
— Бир нарса бўлганга ўхшайди, дўхтир чақириш керак, — деди ваҳимали овозда. Юзимиздан ранг қочди, югуриб ташқарига чиқдик. Доктор келганда фурсат ўтган эди. У Орифнинг қўлини ушлаб кўрди, қовоқларини йириб, кўзига тикилди ва “тамом бўпти”, деди бўшашиб.
Шундан сўнг югур-югур бошланди. Аҳмад ўша заҳотиёқ Орифнинг уйидагиларидан қўрқиб қаёққадир қочиб кетибди. Биз икки ойга яқин шаҳарга судга қатнаб юрдик. Орамиздан фақат Аҳмадгина саккиз йилга қамалиб кетди...
— Ҳа, намунча ўйга толдинг, чойдан ичиб ўтирсанг-чи, — деди энамиз менга синчковлик билан тикилиб. Мен тубига шама чўккан пиёлага қўл чўздим.
— Ҳукумат, — дея насиҳатомуз сўзлай кетди энамиз, — одамлар ёмонлик қилсин, касал бўлсин, деб дўхтирхона, қамоқхона очиб қўйгани йўқ. Бандасининг пешонасига нималар ёзилмаган, дейсиз. Мана Аҳмад... Ўлган ўлиб кетди, тирикларнинг жонига тўзим берсин. Қамоқхона мадраса эмас-ку, мулла бўлиб келсин...
Дастурхонга фотиҳа ўқилиб, йиғиштирилгач, Зокир билан иккаламиз Аҳмадни кўриб келиш учун қўзғалдик.
Улкан қайрағоч остидаги тахта сўрида Аҳмад ёнбошлаб ётибди, қаршисида онаси энгагни кафтига тираб букчайган кўйи унга термулиб ўтирибди. Аҳмад билан бағир бериб кўришдик. Она шўрлик бизни кўриб суянганидан кўз ёш қилиб олди-да, дастурхон тузашга киришди. Аҳмад ўзгарибди, бўйи бир оз чўзилиб, мисдай қизарибди, фақат қотмалиги ўша-ўша. Саккиз йилда кўрган-кечирганлари кўзига чўккан каби ғамгин-ғамгин тикилади. У билан суҳбатимиз қовушмади. Соғлигини сўрашдан нарига ўтмадик. Қамоқдан чиқиб келган одамдан нимани ҳам сўраш мумкин?! Унинг ўзи ҳам бирор жўяли гап айтмади. Бизнинг гапларимизга бошини қимирлатиб, худди масхаралаётгандай кулиб тураверди. Кичкина чинни чойнакка бир қути чой ташлаб, устидан онаси човгумда келтирган қайноқ сувни қуйди ва чойнакчани сочиқ билан ўраб, устига пиёлани тўнтарди. Бизнинг ҳайрон бўлиб тикилаётганимизни кўриб, кўзини маънодор қисиб қўйди. Биз рухсат сўраб, кетишга шайландик. Ортимиздан кўчага чиққан Аҳмад Зокирни четроққа тортиб, паст овозда:
— Қишлоқда “дори”дан топиладими? — деб сўради.
— Қанақа дори, тушунмадим, очиқроқ гапиринг, — деди Зокир. У Зокирнинг соддалигидан кулиб қўйди-да:
— Нашами, кўкноримиз деяпман, — деди.
— Билмадим, унақанги нарсалардан хабарим йўқ, — деди Зокир.
Шу пайт кўчанинг нариги бошидан маст кишининг сўкиниб ўтгани эшитилди:
— Қўйвор деяпман санга. Қамалиб келдим, энди ҳаммаси ўтиб кетди, деб ўйлар. Хато қилади, хато... Барибир укамни хунини оламан... Қўйвор, қаёққа судраяпсан!..
Ёнидаги ҳамроҳи уни муюлишга тортиб кетса-да, анчагача бўралаб сўкиниши эшитилиб турди. Бу — Орифнинг акаси Маҳмуд эди. Гап ўзига тегишли эканлигини сезган Аҳмад титраб кетди. Шунда ҳам босиқлик билан:
— Яна ортга қайтишга тўғри келади, — деди хунук кулиб ва биз билан совуққина хайрлашиб ҳовлисига кириб кетди...
Чироқлар бирин-кетин ўчиб, қишлоқ тун қаърига чўкиб боряпти. Ойсиз осмонда юлдузлар чарақлаб ётибди. Зокир билан иккимиз жимгина ҳовлига кириб келдик. Энамиз супада пишиллаб ухлаб ётибди. Ҳовли четидаги уйнинг чироғи ўчмаган, келин Зокирни кутяпти. Энамиз менга супа ёнидаги сим каравотга жой солиб қўйган экан. Ўрнимга чўзилиб, алламаҳалгача осмонга термулиб ётдим. Ажабо, энамиз нега мени тунаб қолишга қистади экан? Бу оиланинг мундоқ оғирини енгил қилмаган бўлсам, ўтидан кириб кулидан чиқмасам. Шунчаки бир киндигимни кесган доя. Жиндай суҳбатлашдик, тўртовлон бир лаган ош едик. Эрталаб туриб ҳайё-ҳайт деганча жўнаб кетаман. Бу ерларга тағин қачон келаман? Мен келганда ким бор бўлади, ким йўқ...
Кўз ўнгимда ёйилмада чўмилганларимиз, тунда ҳандалак ўғирлаб еганларимиз бир-бир ўта бошлади. Бу қадим дунёда жуда қадимдан, минг йиллардан бери яшаётгандек эдим. Абадийлик — бор гап. Мана шу дарё минг йиллардан бери оқиб ётибди. Мана шу юлдузлар минг йиллардан бери порлаб турибди. Ориф ҳам ўлмаган. У қайдадир дарё шовуллашини тинглаган кўйи фалакка термулиб ётибди. Фақат кўзларидаги қўрқув, даҳшат ўрнини таажжуб, ҳайрат эгаллаган. У бу қадим дунё сирларини англамоқчи бўлгандек таажжуб, ҳайрат билан юлдузларга боқиб ётибди.
Кўзларимда юлдузлар жимирлаб кетди. Икки чеккамдан икки томчи ёш ёстиққа оқиб тушди. Юрагимда боқий ва устувор бир туйғу уйқонмоқда эди.