Инобат Иброҳимова. ҚАЛДИРҒОЧ. Ҳикоя.

«…раҳмдил-да, қалдирғоч, қалдирғоч эмас, у сингил, у – дилпора, сингил қилса гар нола, зимистонлар чекинар, сингилларнинг мардлиги мусибатда билинар». Эсонғали Равшанов, «Оққуш сузган сув сулув».
Бозорбой машинасини дарвоза ташқарисида қолдириб ҳовлига мамнун табассум билан кириб келар экан, сўрининг бир четида муштдеккина бўлиб омонат ўтирган синглиси Замирани кўрди-ю таъби хира бўлди. Хотинининг чимирилиб туришидан синглиси бир ташвиш билан келгани аниқ. Нега келдинг, деган савол салом-алик оҳангиданоқ билинди. Сингил ўзини гуноҳкордек сезди. Сочларига битта-ярим оқ оралай бошлаган эркакнинг салобати босди. Акасининг қаршисида турган аёл бошини солинтириб яна кичрайиб кетгандек бўлди.
Бозорбой юз-қўлини арта-арта дастурхон тўрига бориб ўтирар экан, пойгакда ўтирган синглисига яқинроқ келиб ўтир дегандек ишора қилди. Замира ўтирган жойида бир қимирлаб олди, рўмолини тўғрилаган бўлди. Хўриллатиб яхна чой симираётган акасига умидвор боқди. Ниҳоят у бетоқат кутаётган савол ҳукмфармолик билан янгради:
– Тинчликми, нима гап?
– Жиянингиз Толибжон ўқишини бир йилини чет элда ўқирмиш. Кўп йигит-қизнинг ичидан уни танлаб олишибди.
– Ҳм-мм…
– Акаа, – деди ялинчоқлик билан Замира, – ўғлим ўқишга кирган кунидан бошлаб менга оғирлигини туширмайди. Ўзини эплагани эплаган, яна икки укасининг ҳам кийим-бошларигача тайёрлаб беради. Домласининг айтишича ўқишда ҳеч ким унга тенглаша олмас эмиш. Болам раҳматли отасига ўхшаб жуда меҳнаткаш…
– Ҳа-аа, меҳнаткашлигидан ярми қуриб битказилмаган уйни мерос қолдирди.
– Дардга чалиниб қолмаганида уйимиз ҳам битарди… Ҳадемай болаларим қаторга қўшилиб қолади. Уйни ҳам ўзлари битказади…
– Бу ерга болаларингни мақташга келмагандирсан, – деди ака сингилнинг гапини бўлиб. – Бир жойга ўтиб келишим керак. Зарил гапинг бўлса айт.
– Ака… – Замира бир зум тараддудланиб қолди. – Ўқишга давлат томонидан юборилаётган бўлса ҳам ўғлимга бироз пул беришим керак. Ёт, бегона эл бўлса… Шунга қарз сўраб чиққан эдим. Куз охирида молларимдан биттасини сотиб, қарзингизни қайтараман, ҳозир сотсам арзимаган пул бўлади.
– Иккита тиррақи бузоғингни молим бор деб юришингни қара. Қанча керак бўлади?
– Йиғиб юрган бироз пулим бор, яна икки юз минг сўм бўлса эди.
– Ҳм-мм… Яхши, бир қараб кўрайчи, ўзи шунча пул чиқадими-йўқми. Онаси, бу ёққа қара, гап бор. Сен бироз кутиб тур.
Эр-хотин бошлашиб ичкари уйга кириб кетдилар. Эшик қия очиқ қолди. Бироз ўтиб ичкаридан янгасининг зардали овози кела бошлади:
– Хафа бўлманг-у синглингиз ўта фаросатсиз, асли. Тўй устида турганимизни билиб туриб яна тиланчилигини қўймайди. Кўрпасига қараб оёқ узатмайдими? Унга ким қўйибди чет элда бола ўқитишни? Ундан зўрлар Тошкентда ҳам ўқита олмаяпти-ку. Куёвнавкарнинг битта машинасининг хизмат ҳақи икки юз минг сўмдан ошади. Тўй қилишнинг ўзи бўлса экан. Казо-казолар келади, тўртта ҳамсояни йиғиб, маърака қиладиган синглингизга ўхшаганлар буни тушунармиди.
– Куз охирида қайтараман, деяпти, бас қил дийдиёнгни.
– Нимасидан қайтаради, бити борми қайтарадиган? Ёрдами тегмайдиган жойда зарари ҳам тегмаса экан. Беринг, бераверинг, Замира билан ўғлидан бошқа ташвишимиз борми, бизни…
Эр-хотин тортиша-тортиша айвонга чиқиб келишди.
– Ие, Замира қани, – Бозорбой ғалати бўлиб кетди. «Эшитибди. Янгасининг гапларини эшитиб, хафа бўлиб кетиб қолган», деган ўй ўтди хаёлидан. Пулни чўнтагига тиқиб, шоша-пиша кўчага чиқиб уёқ-буёққа қаради. Синглиси кўринмади. Орқасидан пул олиб югуришни у ўзига эп билмади. Ҳовлига қайтиб кирганида хотини савол назари билан қаради.
– Гапимизни эшитиб, хафа бўлганга ўхшайди, кетиб қолибди, – деди бироз бўшашиб.
– Кетса кетаверсин, лўли аразласа, тўрвасига зарар, – деди хотини ғолибона оҳангда.
Замира акасиникидан чиқиб орқа-ўнгига қарамасдан далага қараб юрди. Кун иссиқ, далада ҳеч ким кўринмасди. Ижара ерга экилган сабзи майсалабди. Энгашиб ўтоқ қила бошлади. Энгашиш баробарида қайноқ кўзёшлари юзини ювиб туша бошлади. Энтикканича уватга утириб қолди, бошидан рўмолини олиб юзига босди. Йиғлайверганидан боши қизиб, оғриқ кирди. Ўрнидан туриб нарироқда шарқираб оқиб ётган ариқ сувига юз-қўлларини чайди. Бироз енгил тортди.
Сувнинг салқин эпкинидан анча ўзига келиб, рўмолини бошига танғиди. Шу лаҳза бир нарса ёдига тушгандек қадоқ қўлларига тикилиб қолди. Узук, раҳматли онасидан қолган узук бор-ку. Ўшани сотади. Аёл севиниб кетди. Нега шу эртароқ хаёлига келмади экан? Узук тақмаганига ҳам минг йиллар бўлди-ёв. Эрининг вафотидан кейин ўзига унча-мунча нарсани эп кўравермасди. Иссиққа ҳам парво қилмай уйига қайтди. Эски сандиқни титкилаб узукни топди. Узоқ термилди. Узук олис ва бахтли ўтмишни ёдига солди. Уни кафтига қисиб кўксига босди. Агар ўғли учун бўлмаганида узукни ҳеч қачон сотмас эди.
Замира узукни дугонаси Лобарга кўрсатди. Ҳайрон бўлган дугонасига сабабини тушунтирди. Узук жуда қимматбаҳо эди. Аёл уни завқ билан томоша қилди. Эри келганида маслаҳатлашиб жавобини айтадиган бўлди.
Кечга яқин дугонаси эри билан эмас, қайнотаси Қаюм оқсоқол билан кириб келди. Унинг хижолатли боқишидан Замира нимадир бўлганини сезди.
Оқсоқол ҳарсиллаб атрофида райҳонлар гуркираб ётган супага такаллуфсиз жойлашар экан, аёлларга ҳам қўли билан ўтиринглар деб ишора қилди. Салом-аликдан сўнг Замирага қараб деди:
– Қизим, раҳматли отанг, қайнотанг билан қадрдон жўралар эдик. Нега Толибжоннинг хорижга ўқишга кетишидан бехабар қолдим? Буни ҳаммадан аввал мен билишим лозим эмасми? Келин, узукни дугонангга қайтар. Ўртангизда яна шундай номаъқул савдо-сотиқ бўлганини эшитсам, мендан яхшилик кутманг, ҳатто ўлганимда ҳам гўримда тик тураман. Мана бу пулни Толибжонга берасан. Ёлғиз эмаслигини айт. Пулни қайтаришни хаёлингга ҳам келтирма. Набираларимга ҳам унинг йўлини берсин, илойим. Элга катта дўхтир бўлиб қайтсин. Аввал бир дуо қилайлик, кейин ширгуручга бемалол уннайверасан…
Оқсоқолнинг узундан узун дуоси Замиранинг ҳиқ-ҳиқ йиғиси билан бўлиниб турди.
Бутун қишлоқ Толибжонни кузатишга чиқди. Ўғлининг миннатдор нигоҳларидан она мумдек эриди. Кузатиш маросими тўйга уланиб кетди. Замиранинг акаси ўғил ўйлантириб данғиллама тўй қилди. Сингил барча гиналарни кўнглидан чиқариб ташлаб, тўйда хизмат қилди. Янгасининг чимирилиб қарашларига парво ҳам қилмади. Уни энди кўрибдими? Хуллас тўй жуда яхши ўтди.
Кунлар бир маромда кечарди. Ҳамма кузги йиғим-терим ишлари билан банд бир паллада Бозорбойнинг уйига ўт кетибди деган хабар бутун қишлоқ бўйлаб яшин тезлигида тарқалди. Даладагилар ҳам олисдан кўкка ўрлаётган олов тилларига хавотир билан қараб қишлоққа югура бошладилар. Замира нима бўлаётганига тушунмай югуриб кетаётган йигитчани тўхтатди.
– Хола, акангизнинг уйига ўт кетибди…
Замиранинг қулоғига бошқа гап кирмади. Йигитчанинг ёқасига чангакдек ёпишиб қолган қўлларини аранг ажратиб олишди. Қишлоққа қараб юрай деса оёқларида мадор йўқ эди. Тўрт томонига жавдираб, бир гапни такрорларди:
– Яхшилар, менга акамнинг хабарини беринг… жонгинаси соғмикан…
Кимдир елкасидан тутди. Акасига ҳеч нарса қилмаган эмиш. Бироқ аёлнинг қалтироғи босилай демасди. Бир амаллаб қишлоққа етиб келди. Ёниб кул бўлган уй қаршисида бошини чангаллаб ўтирган акаси қошига келиб тиз чўкканича уни қучоқлаб олди. Ака чуқур хурсиниб уни бағрига олди.
– Шукур, ўзингиз омон экансиз… сизга бир нарса бўлганида мен нима қилардим, худога шукур, – Замира шундай деб йиғлаб юборди.
Янгаси латта-путталарини оловдан асрайман деб ёнғин ичида қолиб кетишига бир баҳя қолибди. Ўғли олиб чиқмаса арзимаган матоҳларга қўшилиб, у ҳам ёниб кетиши мумкин экан. Ҳартугул жароҳатлари унча оғир эмас эди. Барибир йиллар давомида тикланган уй-жойнинг бир лаҳзада ёниб кул бўлганини кўриш оғир эди. Ҳатто гараждаги машиналари ҳам деярли яроқсиз ҳолга келганди.
Тонгни деярли уйқусиз қаршилаган Бозорбой ҳовлига мол етаклаб кирган синглисига ҳайрон боқди.
– Ака, манави мол бирор корингизга яраб қолар деб ўйладим, – деди меҳрибонлик билан Замира. – Қўлимдан келгани шу бўлди. Қани эди кўпроқ ёрдам бера олсам, ташвишларингизни аритсам…
Бозорбойнинг тили калимага келмасди. Инобат НОДИРШОҲ