Аброр ХОН. НАТОга талабгорлар...
Буюк Британия Бош вазири Риши Сунак ўтган ҳафта Оқ уйда АҚШ Президенти Жо Байден билан НАТО Бош котиби лавозимига мамлакати мудофаа вазири Бен Уоллес номзодини келишиб олди, деган хабар тарқалди.
2014 йилдан бери Шимолий Атлантика альянсини бошқариб келаётган Йенс Столтенберг сентябрь ойида лавозимини тарк этади. Ғарб давлатлари Альянсга янги раҳбар сайлаш масаласида демократик тамойилга содиқ эканликлари тўғрисида гапирсалар ҳам номзодлар ҳалигача жамоатчиликдан яшириб келинмоқда.
Мазкур ҳарбий ташкилоти янги раҳбари масаласи 11-12 июль кунлари Вильнюс саммитида ҳал бўлади.
Назарий жиҳатдан Альянснинг 31 аъзо давлати ўзи истаган номзодини илгари суриши мумкин. Франция, Буюк Британия ёки Германия, деган қатъий гап йўқ. Ҳатто, Исландия ёки Шимолий Македония ҳам номзод кўрсатишга ҳақи бор. Сўнгги гапни эса Вашингтон айтади.
Сунакнинг номзоди Уоллес. “У дунёдаги ҳамкасблари орасида алоҳида ҳурматга сазовор, Украина низосини бартараф этишда ҳам муҳим роль ўйнамоқда”, дейди бош вазир.
Британиялик бошқа номзод, ҳукумат собиқ раҳбари Борис Жонсоннинг ҳам бу лавозимда “кўнгли” йўқ эмас. У мамлакати ҳарбий харажатини ошириш ташаббуси орқали соҳага яқинлашган. Агар НАТОда ҳам айни мавзуни кўтарса, етакчи давлатлар меҳрини қозониши тайин.
ОАВда аввалроқ “Нидерландия ва Испания ҳукумати раҳбарлари – Марк Рютте ва Педро Санчес номзодлари ҳам бор” мазмунида тарқатилган хабарларни бу икки сиёсатчи рад этиб чиққан.
Руминия Президенти Клаус Йоханнис ҳақида ҳам ижобий фикр бисёр, аммо Столтенбергнинг ўринбосари Мирча Жоанэ румин ва у лавозимини тарк этиш ҳақида ўйламаяпти. Демак, ташкилотда бир давлатнинг икки вакили бўлиши тўғри келмайди.
Инклюзивлик ва хилма-хиллик сиёсати тамойилига мувофиқ, бу гал НАТО раҳбарлигига аёл киши қўйилиши тўғрисида гаплар урчиган. Дания Бош вазири Метте Фредериксен ўз номзоди ҳақидаги гап-сўзларга жавобан, “мен бу лавозимга ҳеч қачон бормайман”, дея баёнот берди.
Тахминий даъвогарлар орасида Еврокомиссия раҳбари Урсула фон дер Ляйен, ЕИ собиқ бош дипломати Федерик Могерини ва Канада молия вазири Христю Фриланд номлари учрайди. Сўнгги номзод-аёл этник украиналик, Шарқий Европа сиёсати ва тарихини яхши билади, экспертлар таъкидлашича, муҳими у аксил рус қарашга эга.
Урсула фон дер Ляйен Германияда мудофаа вазири бўлган, аммо бу лавозимда муваффақиятга эришмаган, дейишади таҳлилчилар. ОАВ унинг даврида вазирлик коррупция ботқоғига ботган, деб ёзғиради.
Деярли, ҳеч ким Могеринининг ўтмишидан айб тополмаган. Демак, у муносиб.
Нега америкалик номзод ҳақида гап йўқ, деган ҳақли саволга жавоб аниқ – одатга кўра АҚШ фуқароси НАТО Олий бош қўмондонлик кучлари лавозимини эгалик қилади.
Ҳозир, ҳар ҳолда, Альянсга Шимолий Европа вакили даъво қилмайди: норвегиялик Столтенберггача даниялик Андерс Фог Расмуссен ҳам бу курсида ўтирган.
Болтиқ бўйи мамлакатлари ва Польшада имконият яхши. Масалан, Эстония Бош вазири Каи Каллас, аёл сиёсатчи.
Аввал ҳам айтганимиздек, НАТО Бош котиби олдин давлат, ҳукуматни бошқаришда тажрибага эга, жилла қурса, Бош вазир ўринбосари ёки ташқи ишлар вазири лавозимида ишлаган бўлиши лозим.
Аввало, раҳбарликка номзод тузилманинг барча тамойилларига содиқ бўлиши, бугун Украинани қўллаб-қувватлаши шарт. Қолаверса, Брюссель ва Вашингтон чизиғидан чиқмаслиги талаб этилади.
Янги раҳбар Альянс сиёсатини ўзгартира оладими, йўқми, бу ҳам муҳим. НАТО совуқ уруш даврида ташкил топган, ўшандан бери Ғарб альянси, дейилади. Шарққа томон кенгайиш асл тамойилга тўғри келмайди. ”НАТО+” ташаббуси орқали Осиё-Тинч океани минтақасига қараб чўзилишдан ким наф, ким зарар кўради?
Бир сўз билан айтганда, НАТО трансформацияга муҳтож. Янги раҳбар Альянс тизимини ўзгартира олса, тарихда қолади. Акс ҳолда, ўша гап...