Инобат Иброҳимова. ОҚ ТУФЛИ

Олия киндик қони тўкилган юртга меҳмон бўлиб келди. Жуда соғиниб кетганидан эмас, отасини сўнгги манзилга кузатиш учун келди. Аслида отасининг маъракалари ҳам аллақачон ўтиб бўлганди. Шу баҳонада укасини кўриб қайтади, истаса уни ҳам ўзи билан олиб қайтиши мумкин. Бу ерда уларга ҳеч кимнинг ҳам кўзи учиб турмаган бўлса керак. У шу каби хаёллар оғушида келди. Қарши аэропортида уни укаси Рустам кутиб олди. Улар қирқ йил деганда юзма-юз кўришдилар. Опа-ука одамлар орасида бир муддат бир-бирларига термилиб қолишди…
– Сен… сен улғайибсан, – дея олди Олия инисини қаттиқ қучиб. – Отам каби жуда кўркам йигит бўлибсан. Танимай қоламанми, деб чўчигандим.
– Сизни минглаб одамларнинг орасидан ҳам таниб олардим, – деди Рустам қувонч билан. – Энам айтганидек, сиз опаларнинг энг сулувисиз, менинг олтинсоч опамсиз.
Олия инисининг гапидан яйраб кулганича оқ оралай бошлаган олтиндек сочларини чаккасига суриб қўйди.
– Катта ҳовлидагилар кутиб қолишди, йўл ҳам анчагина олис, – деди укаси машина томон бошлар экан. – Сиз келишингизга алоҳида байрамдек тайёргарлик кўрдик. –– Ука-сингилларим, аммам, жиянларингиз ҳаммалари сизни кутишяпти. Фақат энамнинг касалхонага тушиб қолгани ёмон бўлди-да.
– Қайтага яхши бўлибди, – деди Олия бироз ҳавойилик билан. – Мени шу ялмоғизни кўрмаса хафа бўлади, деб ўйласанг, адашасан.
Орага жимлик чўкди. Агар онасини бегона бир одам шундай деганида уни тилкалаб ташларди. Аммо буни узоқ йиллар интизор кутган опаси айтди-да. Афсус…
– Сиз энамни яхши билмайсиз-да, – деди у жимликни бузиб, айбдорона оҳангда. – Агар унинг қанчалар яхши инсон эканлигини билганингизда, ҳозир машинани тўғри касалхонага ҳайдашимни айтардингиз.
– Қўявер, вақтим бемалол, билишга ҳали улгураман, – деди бепарволик билан Олия. – Яхшиси ўзингдан гапир, хатларингдан ҳаётинг яхшилиги билиниб турарди…
Опа-уканинг бир-бирларига айтадиган гаплари кўп эди. Шундай бўлса-да негадир йўл давомида суҳбатлари унча қовушмади. Олиянинг хаёлидан «бекорга келдиммикан», деган ўй ўтди. Кўзлари болалиги ўтган кўчаларни қидира бошлади. Мана, темирйўл бекати… Қирқ йил муқаддам онаси билан шу ерда поездга ўтирган эдилар. Анча обод жойга айланибди. Бозор. Кейинги кўча… Мана, мана шу кўчанинг бошида уйлари бор… Юрак уриши тезлашгандек бўлди.
Шу пайт кўча бошидаги уйдан бола-бақра чувиллашиб чиқиб, машинага қараб югурдилар. Рустам кулганича машинани тўхтатишга мажбур бўлди.
– Опа, шу ерда тушмасангиз бўлмайди, – деди хушнудлик билан у. – Йўқса, машинани кўтаргудек бўлиб ёпишадилар.
Олия машинадан тушар-тушмас болакайлар бир-бирларига навбат бермай уни ачомлашга тушдилар. Улар қандай тез пайдо бўлган бўлсалар, шу тарзда «аммам келдилар, аммам келдилар» дея катта уй томон чопишди. Катта уй дарвозасининг икки тавақаси ҳам ланг очилиб, бошини катта оқ рўмол билан танғиб олган қорачадан келган кампир икки қўлини олдинга чўзганича аёлнинг истиқболига ҳалпиллаб кела бошлади. Кампир отасининг онаси – катта энасига жуда ўхшарди. Ахир у оламдан ўтганига анча бўлган. Аммам-ку, отамнинг синглиси… Олиянинг ўз--ўзидан қадамлари тезлашди, кўз олдини қуюқ туман эгаллаб бораётганига қарамасдан кампирнинг бағрига отилди.
– Олиябекам келди-я, жигаримнинг боласи, ахийри келдинг-а, хуш келдинг, хушгина келдинг, олтин сочлигим, – дея Олияни бағридан бўшатмай қувончини изҳор қиларди кампир.
Укалари, сингиллари навбати билан келиб кўришдилар. Олия ғалати аҳволга тушди. Рустамдан бошқа ука-сингилларини умрида бирор марта кўрмаган бўлса ҳам орада бегоналик йўқ эди. У ўзини бу қадар қувонч билан қарши олишларини кутмаганди. Шу куни унинг оёғи остига қўчқор сўйилди. Катта дошқозонда ош дамланиб, элни чорладилар.
Элдошлар уни ота уйига келгани билан қутлардилар. Бундан аёлнинг ҳайрати ошди. Уни ҳеч ким унутмаган экан-да. Ўшанда атиги ўн бир ёшда эди. Болаликдаги дугоналари Мастура билан Рисолат келишди. Аввалига танимади. Исмларини айтишгач, йиғи-сиғи билан қайтадан кўришдилар.
Ниҳоят ҳаяжонга тўла ҳафта ортда қолди. Ҳамма уй-уйига тарқалди. Ота уйида иниси Рустамнинг оиласи билан ёлғиз қолдилар. Кечки салқинда опа-ука орқа ҳовлидаги боғни айланишди. Баҳайбат ёнғоқ остидаги тўнкаларга ёнма-ён ўтирдилар.
– Опа, қўшни боғнинг эгаларини эслайсизми, – деб сўради Рустам.
– Эслайман, – деди Олия кўм-кўк кўзлари ажиб ёлқинланиб. – Сайфиддин ака фақат уларнинг боғида бўладиган шафтоли билан кўп бора сийлаган. Кетишим олдидан хат ҳам берган. Уни ҳали ҳам асраб юраман. Ўша олис йиллардан қимматли ёдгорлик каби асрайман.
– Йўғ-ей, – деди укаси ажабланиб. – Ўзим ҳам ўйлардим-а нега ҳадеб сиз ҳақингизда суриштиргани суриштирган деб. Ҳали ҳам кўрди дегунча сиз ҳақда сўрайди. Келганингиздан бери оёғи ҳам узилмайди. Ҳовлига киришга баҳонаси ҳам кўп. Қаранг-а сизда кўнгли бўлган экан-да? Ўн ёшда бўлганмисиз, ўшанда?
– Ўн бир ёшда эдим, – деди Олия беозор кулиб. – Мендан беш ёш катта эди. Кетмаслигимни биргина у хоҳлаган. Хатида ҳам ялиниб-ёлвориб сўраган, севишини ёзган…
– Кетмаслигингизни бошқалар ҳам хоҳлаган, – деди маъюслик билан Рустам. – Катта энам сизни яхши кўрарди, кўп ўйларди, Олиябекани олиб қолишим керак эди, дерди.
– Яхши кўрганида олиб қоларди, – деди болаларча алам билан аёл, – онамни ҳам, мени ҳам. Саҳарлаб ҳужрасига қамалиб олган эди ўшанда.
– Онам ўзи кетишни хоҳлаган, кўника олмаган экан, – деди эҳтиёткорлик билан Рустам. – Катта энам «ўрис келинга раҳмим келди, икки қўли бир тепа бўлиб, ноумид кетмасин дебман, Олиябекани бегона элларда сарсон қилдим» деб куярди. Ўлими олдидан ҳам сиздан узилиб кетмаслигимизни энамга васият қилган.
– Энанг ҳақида эшитишни истамайман, – деди ўша аламли оҳанг билан Олия. – У онам ўлмай туриб ўрнини эгаллаган жодугар-да.
– Мен ўша кунни яхши эслайман, – деди опасининг гапига эътибор бермагандек Рустам. – Онам иккингиз ортингизга қайрилиб ҳам қарамай поездга чиқиб кетгансиз. Ортингиздан йиғлаб чопганман. Темирйўл бекатининг кўмирхонадан фарқи йўқ эди. Йиқилиб, бурним қонади, қоп-қора кўмирга беланиб, сизларга етгунимча поезд юриб кетди, чинқириб йиғлаганча қолавердим. Орадан қанча ўтганини билмайман, бир қиз келиб, мени кўтариб уйига олиб борди. Илиқ сувда чўмилтириб, кийимларимни ҳам ювди. Кейин қўлимга мева-чевалар бериб, катта энамнинг олдига келтириб қўйди. Ичикиб, анча вақт касалланиб қолдим. Шундай кунларнинг бирида ўша қиз яна келди. Бир сават узум олиб келганди. Негадир унга кетманг, деб ялиндим. Буни кўриб катта энам йиғлаб юборди. У юзларимни силаб яна келаман, деб кетди. Кўп ўтмай у бизникига бутунлай кўчиб келди. Бундан жуда хурсанд бўлиб кетдим. Отамни ўша қизга уйлантириб қўйган эканлар. Унчалик тушуниб етмаганман. Энам етим қиз бўлганлигидан отам ўзидан йигирма ёш катта бўлса ҳам амакилари узатиб юбораверган. Ўша пайти энам қизим Нафисанинг ёшида, ўн олти ёшда бўлган. Сиздан нари борса беш ёки олти ёш катта…
– Бизга ҳам осон бўлмаган, – дея оғир тин олди Олия. – Ўша куни сени овозингни эшитмаслик учун жонҳолатда қулоқларини бекитиб олган. Бу одатини кейин ҳам ташламади. Поезд овозини олислардан эшитса ҳам қулоқларини бекитиб оларди. Узоқ вақт шу тахлит ўтираверарди. Бутунлай ўзгариб қолди. Унинг ҳолатини она бўлганимдан сўнг тушундим. Унинг хотирасида ортидан йиғлаганингча йиқилиб-суриниб югураётганинг муҳрланиб қолганди. Темирйўлларни, темир изларни ёмон кўрарди. Ўттиз олти ёшида вафот этди. Ўлими олдидан қилган ишидан афсусда эканлигини айтиб, кечирим сўради… Мен жуда қийналдим. Тамоман бегона муҳит эди. Ёзи қисқа, қаҳратони ниҳоясиз, мевалари таъмсиз, ош-овқат катта энам тайёрлайдиган таомларга умуман ўхшамасди. Одамларни айтмасам ҳам бўлади… Инсон ҳамма нарсага кўникар экан. Бегона тилни ҳам ўргандим, одамларга ҳам кўникдим. Аммо катта ҳовлини, оиламиз жамулжам бўлиб атрофида ўтирадиган хонтахта, лой супа, райҳонларни, катта энамнинг ичида ҳамиша бирор тотли егулик бўладиган олақуроқ дастурхонини қўмсаб яшадим. Отамдан миннатдорман. У юборган пуллар онам иккимизга кўп асқотган. Айниқса, институтда ўқиган кезларим юборган қуруқ меваларни дугоналарим билан узоқ вақт тежаб ер эдик. Тўқ тутар эди-да. Фарид билан тўйимиз бўлиши арафасида юборган оқ туфли билан оловдек ёниб турган атласни олиб қувонганимдан йиғлаб юборганман. Сепим йўқ эди… Фарид ҳам болалар уйида улғайган, ҳеч кими йўқ эди. Отамнинг совғаларини узоқ йиллар авайлаб-асраб кийиб юрдим.
– Отам яхши одам эди, – деди Рустам ўйчанлик билан. – Аммо пулларни ҳам, қуруқ меваларни ҳам, атлас билан оқ туфлини ҳам энам жўнатган эди. Сиздан келган хатларни аммамга ўқитарди. Отамнинг хат ўқишга ҳам вақти бўлмасди. Эрта кетиб кеч қайтарди. Мактабга бора бошлаганимдан кейин мен ўқиб берардим. Отамнинг номидан хат ёзардим. Энам айтиб турарди, мен ёзардим. Ўқишга кирганингизни эшитиб жуда қувонган. Мева сотиб топган пулини ўша заҳоти сизга жўнатган эди. Бегона юртларда етимлиги билинмасин дерди. Етимлик нималигини энам яхши биларди. Хатингизда тўйингиз яқинлиги, аммо оқ туфлингиз йўқлигини ёзгансиз. Буни билган энам бутунлай оромини йўқотди. Туфлини суриштира-суриштира Қаршидаги жуҳуд дўкончидан «шапкаси билан» сотиб олди. Атлас ҳам шунақа машаққат билан топилган. Энамнинг йиғиб қўйган пуллари етмагач, аммамдан, Сайфиддин аканинг онасидан қарз олди. Кейинги йилларда боғ этагида қўчқор боқишни одат қилган. Сизни келишингизни кутарди. Бир кун эмас бир кун барибир келади, ота уйини бутунлай тарк этиб бўлмайди, деб такрорларди. Энам ҳақ экан!
Олия лол бўлиб қолди. Ўртага чўккан узоқ жимликдан сўнг узр сўрагандек оҳангда укасига деди:
– Сен уни беҳад яхши кўришинг билиниб туради. Икки гапнинг бирида энам деб туришингни кўриб, рашким ҳам келяпти… Истасанг, уни кўргани бирга борамиз.
Опажон, – Рустам қувониб кетиб опасини маҳкам бағрига босди. – Энам ҳақида гапирганимда яхши кўраман деган сўз камлик қилади. Орамиздаги ришталарни сақлаб қолганлигининг ўзиёқ улуғ мукофотга арзийди. Мени айтди дерсиз, сиз ҳам энамни яхши кўриб қоласиз.
*** ***
Олия оппоқ тўшакда муштдеккина бўлиб ётган аёлга узоқ тикилиб қолди. Сўнг шарпасизгина бориб унинг эрта оқарган кумушдек сочларини меҳр билан авайлаб силади. Аёл аранг қовоқларини очди. Ва шу заҳоти юзига майин табассум югурди.
– Олиябека… – деди пичирлагандек.
Олия каравот ёнига тиз чўкди. Аёлнинг кўзлари ёнидан оқиб тушаётган ёшларни тўхтатмоқчидек юзини унинг ёноқларига босди. Қайноқ ёш томчилари юзини куйдиргандек бўлди. Кимнинг кўзёшлари… уникими ё ўгай онасиникими? Барибир эмасми? Заиф қўллар олтиндек сочларини майин силаётганини ҳис қилар экан руҳиятида ажиб енгилликни туйди. Ёнгинасида укасининг нафасини ҳис қилди. Бош кўтаргиси келмасди.
– Шукр, сизларни ёнма-ён кўрдим, – деди аёл ўша майин табассуми билан, – энди ўлсам ҳам армоним йўқ.
– Ўлимдан гапирманг, – деди ҳаяжонланиб Олиябека. – Ҳали тузукрок танишиб ҳам улгурганимиз йўқ. Сизга айтадиган гапларим кўп…
Коридордан ҳамширанинг норизо овози эшитилди: «Касал одамни ҳам бир зум тинч қўймайсизлар. Аҳволлари яхшиланяпти. Ҳадеб безовта қилаверманг». «Энам бизни кўрса янада тез тузалади. Мана, ўзингиз кўринг, ишонмасангиз, юринг, юринг… Унда бизни ўтказиб юбора қолинг…»
– Укаларим, – деди мамнуният билан Рустам.
Хонага олдинма-кейин бўлиб тўрт ака-ука кириб келишди.
– И-е, Олиябека опам ҳам шу ерда экан-ку?!
Хона бир пасда қувончли ғовур-ғувурга тўлди.
Инобат НОДИРШОҲ