Badiiy adabiyotlar nima uchun o'qiladi?
Badiiy adabiyot o‘qish odamlarning hamdardligi va rahm-shafqatini oshirishi aytilgan. Ammo tadqiqotlar haqiqatan ham buni tasdiqlaydimi?
Har kuni AQShda 1,8 milliondan ortiq kitob sotiladi va Buyuk Britaniyada yana yarim million kitob sotiladi. Bugungi kunda bizda mavjud bo‘lgan boshqa barcha oson chalg‘ituvchi vositalarga qaramay, ko‘pchilik hali ham kitob o‘qishni yoqtirishiga shubha yo‘q. Kitoblar bizga dunyo haqida ko‘p narsalarni o‘rgatishi, albatta, shuningdek, lug‘at boyligimizni va yozish qobiliyatimizni yaxshilashi mumkin. Ammo badiiy adabiyot bizni yaxshiroq insonga aylantira oladimi?
Badiiy adabiyotga bo‘lgan da’volar katta. Uni ko‘ngillilik va xayriya ishlarining ko‘payishidan tortib, ovoz berish tendensiyasigacha - hatto asrlar davomida zo‘ravonlikning asta-sekin kamayishiga ham sabab bo‘lgan deb hisoblashadi.
Qahramonlar bizni hikoyalarga jalb etadi. Aristotelning aytishicha, biz fojiani kuzatayotganimizda ikki hissiyot ustunlik qiladi: achinish (qahramon uchun) va qo‘rquv (o‘zimiz uchun). Biz o‘zimiz sezmagan holda, ularning o‘rnida bo‘lishni tasavvur qilamiz va ularning vaziyatga bo‘lgan munosabatini o‘tmishda o‘zimiz qanday munosabat bildirganimiz yoki kelajakda qanday bo‘lishimiz mumkinligi bilan taqqoslaymiz.
Bu perspektivani qabul qilish mashqi boshqalarni tushunish bo‘yicha trening kursiga o‘xshaydi. Kanadalik kognitiv psixolog Keyt Oatli badiiy adabiyotni "aqlning parvoz simulyatori" deb ataydi. Uchuvchilar yerdan turib uchishni mashq qilishlari mumkin bo‘lgani kabi, badiiy adabiyot o‘qiydigan odamlar har safar roman ochganlarida o‘zlarining ijtimoiy ko‘nikmalarini yaxshilashlari mumkin. U o‘z tadqiqotlarida shuni aniqlaganki, biz qahramonlar bilan o‘zimizni tenglashtira boshlaganimizda, o‘z maqsad va istaklarimiz o‘rniga ularnikini ko‘rib chiqa boshlaymiz. Ular xavf ostida qolganda, yuragimiz tez ura boshlaydi. Hatto entikib ham qolishimiz mumkin. Ammo bularning hech biri biz bilan sodir bo‘lmayotganini bilib, xotirjamlik bilan o‘qiymiz. Biz dahshatga tushmaymiz yoki qochish uchun derazadan sakramaymiz.
Shuni ta’kidlash joizki, hikoyalardagi voqealarni tushunish uchun miya foydalanadigan ba’zi neyron mexanizmlari haqiqiy hayotiy vaziyatlarda qo‘llaniladigan mexanizmlar bilan o‘xshashlikka ega. Masalan, agar "tepish" so‘zini o‘qisak, miyaning jismoniy tepish bilan bog‘liq qismlari faollashadi. Agar qahramon yengil arqonni tortganini o‘qisak, miyaning ushlash bilan bog‘liq qismida faollik ortadi.
Syujetni kuzatish uchun biz kim nimani bilishini, unga qanday munosabatda bo‘lishini va har bir qahramon boshqalar nimani o‘ylashi mumkinligiga ishonishini bilishimiz kerak. Buning uchun "aql nazariyasi" deb ataluvchi ko‘nikma talab etiladi. Odamlar qahramonning fikrlari haqida o‘qiganlarida, miyaning ong nazariyasi bilan bog‘liq sohalari faollashadi.
O‘qish orqali boshqa odamlar bilan hamdardlik qilish bo‘yicha bunday amaliyot bilan badiiy adabiyot o‘qiydiganlarning asosan ilmiy adabiyot o‘qiydigan yoki umuman o‘qimaydigan odamlarga qaraganda yaxshiroq ijtimoiy ko‘nikmalarga ega ekanligini ko‘rsatish mumkin deb o‘ylaysiz.
Bunday tadqiqotlarni o‘tkazishning qiyinligi shundaki, ko‘pchiligimiz o‘qigan kitoblarimiz sonini oshirib yuborishga moyilmiz. Buni bartaraf etish uchun Oatli va uning hamkasblari talabalarga badiiy va badiiy bo‘lmagan yozuvchilar ro‘yxatini berib, ulardan qaysi yozuvchilar haqida eshitganliklarini ko‘rsatishni so‘rashgan. Ularni yolg‘on gapirmayotganliklarini tekshirish uchun bir nechta soxta ismlar qo‘shilgani haqida ogohlantirganlar. Odamlar eshitgan yozuvchilar soni ularning aslida qancha kitob o‘qishining yaxshi ko‘rsatkichi bo‘lib chiqadi.
Keyin Oatli jamoasi odamlarga "Ko‘zlardagi ong" testini topshirgan. Bunda sizga juft ko‘zlarning fotosuratlar to‘plami beriladi. Faqat ko‘zlar va atrofdagi teriga qarab, sizning vazifangiz odam qanday hissiyotni boshdan kechirayotganini aniqlashdir. Sizga uyatchan, aybdor, xayolparast yoki tashvishli kabi variantlarning qisqa ro‘yxati beriladi. Ifodalar nozik va bir qarashda neytral ko‘rinishi mumkin, shuning uchun bu eshitilganidan ko‘ra qiyinroq. Ammo badiiy adabiyotni ko‘proq o‘qigan deb hisoblanganlar ushbu testda, shuningdek, shaxslararo sezgirlikni o‘lchaydigan shkalada yuqori ball to‘plashgan.
Prinston ijtimoiy nevrologiya laboratoriyasida psixolog Diana Tamir badiiy adabiyotni ko‘p o‘qiydigan odamlarning ijtimoiy idrok qobiliyati yaxshiroq ekanligini aniqladi. Boshqacha aytganda, ular boshqalarning fikrlari va his-tuyg‘ularini tushunishda mohirroq. Miya skanerlaridan foydalanib, u badiiy adabiyot o‘qilganda, miyaning boshqalar fikrlarini tasavvur qilishga mas’ul bo‘lgan qismlarida ko‘proq faollik kuzatilishini aniqladi.
Romanlarni o‘qiydigan odamlar boshqalarning his-tuyg‘ularini o‘rtachadan yaxshiroq anglaydilar, ammo bu ularni yaxshiroq insonlarga aylantirarmikan? Buni tekshirish uchun tadqiqotchilar ko‘plab psixologiya talabalari qo‘llagan usulni ishlatdilar: "tasodifan" bir nechta ruchkani polga tushirib yuborib, kimlar ularni yig‘ishtirishga yordam berishini kuzatish. Ruchkalar tushirilishidan oldin ishtirokchilarga kayfiyat so‘rovnomasi hamda hamdardlikni o‘lchovchi savollar berildi. So‘ng ular qisqa hikoya o‘qib, uni o‘qish davomida qanchalik chuqur ta’sirlanganliklari haqidagi savollarga javob berishdi. Qahramonlarni aniq tasavvur qila oldilarmikan? Hikoyani tugatgach, qahramonlar haqida ko‘proq bilishni xohlashdimikin?
Tajriba o‘tkazuvchilar boshqa xonadan nimadir olib kelish kerakligini aytib, yo‘l-yo‘lakay oltita ruchkani tushirib yuborishdi. Natija kutilganidek bo‘ldi: hikoyadan eng ko‘p ta’sirlangan va qahramonlarga eng ko‘p hamdardlik bildirgan odamlar ruchkalarni yig‘ishtirishga ko‘proq yordam berishdi.
Hikoyadagi qahramonlarga eng ko‘p achingan odamlar aslida ham mehribon, boshqalarga yordam berishga tayyor kishilar bo‘lgan bo‘lishi mumkin, deb o‘ylashingiz tabiiy. Biroq tadqiqot mualliflari odamlarning hamdardlik ko‘rsatkichlarini hisobga oldilar va shuni aniqladilarki, bundan qat’i nazar, hikoyadan eng ko‘p ta’sirlanganlar o‘zlarini ancha fidokorona tutdilar.
Albatta, tajribalar bir narsa. Keng jamiyatga tatbiq etishdan oldin sabab-oqibat munosabatlariga ehtiyotkor bo‘lishimiz kerak. Real hayotda, avvaldan ko‘proq hamdard bo‘lgan odamlar boshqalarning ichki dunyosiga ko‘proq qiziqishi va shu qiziqish ularni badiiy adabiyot o‘qishga undashi ehtimoli ham bor. Bu mavzuni o‘rganish oson emas: ideal tadqiqot odamlarning dastlabki empatiya darajasini o‘lchash, ularni tasodifiy tarzda ko‘p yillar davomida yo ko‘plab roman o‘qish yoki umuman o‘qimaslikka ajratish, so‘ngra roman o‘qish empatiya darajasiga ta’sir qilgan-qilmaganini aniqlash uchun yana o‘lchov o‘tkazishdan iborat bo‘lardi.
Buning o‘rniga qisqa muddatli tadqiqotlar o‘tkazildi. Masalan, gollandiyalik olimlar talabalarga Gretsiyadagi tartibsizliklar va Gollandiyada ozodlik kuni haqidagi gazeta maqolalarini yoki Nobel mukofoti sovrindori Xose Saramagoning "Ko‘rlik" romani birinchi bobini o‘qitishdi. Bu hikoyada bir kishi svetoforda kutayotib to‘satdan ko‘zi ko‘rmay qoladi. Yo‘lovchilari uni uyiga olib kelishadi, yo‘lovchilardan biri esa uning mashinasini uyiga olib borishga va’da qiladi-yu, aslida uni o‘g‘irlab ketadi. Talabalar hikoyani o‘qigach, ularning empatiya darajasi darhol oshdi, hikoyadan hissiy ta’sirlanganlarda esa bir haftadan so‘ng empatiya darajasi o‘qish tugashi bilanoq o‘lchangandan ham yuqori bo‘ldi.
Albatta, bu borada yolg‘iz badiiy adabiyot emas, deyishingiz mumkin. Biz yangiliklarda ko‘rgan odamlarga ham hamdardlik bildira olamiz va umid qilamizki, shunday qilamiz ham. Biroq badiiy adabiyotning kamida uchta afzalligi bor. Birinchidan, biz qahramonning ichki dunyosiga jurnalistikada bo‘lmagan darajada chuqur kira olamiz. Ikkinchidan, odamlar aytayotgan gaplarning to‘g‘riligiga shubha qilmasdan, voqealarga berilish ehtimolimiz yuqoriroq. Uchinchidan esa, romanlar bizga o‘z hayotimizda qiyin bo‘lgan narsani - qahramonning uzoq yillik hayotini kuzatish imkonini beradi.
Shunday qilib, tadqiqotlar ko‘rsatishicha, badiiy adabiyot o‘qish odamlarning xulq-atvorini yaxshilashi mumkin. Ayrim muassasalar o‘qishning ta’sirini shunchalik muhim deb biladiki, endi ular o‘quv dasturlariga adabiyot fanlarini kiritmoqdalar. Masalan, Kaliforniya Irvin universitetining Oilaviy tibbiyot bo‘limi xodimi Yohanna Shapiro badiiy adabiyot o‘qish yaxshi shifokorlar tayyorlashga yordam berishiga qattiq ishonadi va tibbiyot talabalari uchun gumanitar fanlar dasturini joriy etdi.
Endi haqiqiy odamlar bilan muomala qilish qiyinligi sababli burni doim kitobda bo‘ladigan tortinchoq kitobxon haqidagi tasavvurdan voz kechish vaqti kelganga o‘xshaydi. Aslida, bu kitobsevarlar insonni tushunishda boshqalardan ustun bo‘lishlari mumkin.