14. Meni Zaytun deyishadi | Mening ismim Qirmizi
Peshin namozidan so‘ng bir muddat o‘tgach, bolalarning yoqimli chehralarini shoshilinch, ammo zavq bilan chizayotganimda, eshik taqilladi. Men darrov chizishni to‘xtatdim, hayajondan qo‘llarim titradi. Chizish taxtamni ehtiyotkorlik bilan chetga qo‘yib, eshik tomon qanot qoqqandek uchib bordim. Ochishdan oldin duo o‘qidim. Kitobimni o‘qiydigan sizlar, bizning iflos, ayanchli dunyomiz va sultonimizning past bandalaridan ko‘ra Allohga yaqinroq bo‘lganingiz uchun, sizlarga voqeaning mohiyatini aytib beraman. Dunyodagi eng boy hukmdor - hind sultoni shuhrati boshqa barcha buyuk kitoblardan ustun keladigan kitob yaratishni buyurib, islom mamlakatlariga xabar yuborib, o‘z saroyiga eng mohir musavvirlarni chaqirdi. Uning Istanbulga yetib kelgan elchilari kecha mening oldimga kelib, Hindistonga borishni taklif qilishdi. Biroq bu safar eshik ortida ular emas, balki bolalikdagi tanishim, yuz yillardan beri eslamagan Qora turardi. U bir paytlar bizlardan biri bo‘lishga uringan, eplolmagan va shu bois bizga hasad qilgan edi. Nima gap ekan?
Ma’lum bo‘lishicha, u suhbatlashgani, eski do‘stlikni yodga olgani, rasmlarimni ko‘rgani kelibdi. Marhamat, menda bor narsalarning hammasini ko‘rsin. U ustoz Usmonning huzuriga borib, qo‘lini o‘pibdi. Buyuk ustoz rassomning haqiqiy qadrini ko‘rlik va xotira haqida o‘ylamasdan bilib bo‘lmasligini aytibdi. Xo‘sh, men bu haqda shunday fikrdaman.
Bo‘yoqlar, mahorat va muhabbat yordamida Alloh taolo bir vaqtlar bizga: "Ko‘ringlar!" deganini eslatamiz. Eslash - ko‘rganlaringni bilish demakdir. Bilish - ko‘rganlaringni eslash demakdir. Ko‘rish - eslamasdan bilish demakdir. Demak, chizish - qorong‘ilikni eslash demakdir. Ulug‘ ustalarga ma’lumki, ranglar va ko‘rish qobiliyati qorong‘ulikdan kelib chiqadi va shuning uchun ularning rasmga bo‘lgan muhabbati ranglar orqali Allohning zulmatiga qaytish istagidir. Kimda aql bo‘lmasa, u Allohni ham, uning zulmatini ham eslay olmas. Barcha buyuk san’atkorlar rasm chizishda ranglardan va zamondan tashqarida mavjud bo‘lgan ana shu teran zulmatni izlaydilar. Hirotning keksa ustalari uni topishga muvaffaq bo‘ldilar. Bu qorong‘ilikni eslab qolish nimani anglatishini tushunishingiz uchun men sizga uchta voqeani aytib beraman.
Ko‘rlik va xotira haqida uch hikoyat
Shoir Jomiyning avliyolar va taqvodorlar haqidagi "Nafaxot ul-uns" nomli asarida, uni turk tiliga Lami Chalabiy tarjima qilgan, Qora Qo‘yunli hukmdori Jahonshohning kitob ustaxonasida ishlayotib shuhrat qozongan tabrizlik rassom Shayx Ali haqida hikoya qilinadi. U Xusrav va Shirin haqidagi kitobga ajoyib miniatyuralar chizgan, bu ish o‘n bir yil davom etgan; bunda u o‘tmishning eng buyuk rassomi Behzod erishgan mahorat cho‘qqilariga ko‘tarilgan. Kitobning yarmi ham tayyorlanmagan bo‘lsa-da, Jahonshoh butun olamda tengi yo‘q xazina sohibi bo‘lishini, uning shuhrati va qudrati g‘oyat darajada ortishini angladi. Aytish joizki, Jahonshoh Oq Qo‘yunli hukmdori yosh Uzun Hasandan doim xavotirda yashar, unga hasad qilar va uni o‘zining asosiy dushmani deb e’lon qilardi. Kunlardan bir kun Jahonshohning xayoliga bir fikr keldi: agar ulug‘ asar tugagach, Uzun Hasan undan ham ajoyibroq kitob yaratishni xohlasa-chi? Bunday ishni o‘z ijodini bemalol takrorlay oladigan, hatto o‘zidan ham o‘zib ketishi mumkin bo‘lgan Shayx Alidan boshqa kimga topshiradi? Bu fikrlar o‘zidan baxtliroq odam bo‘lishi mumkinligi haqidagi o‘yga ko‘nika olmagan Jahonshohning baxtini zaharlardi. Shunday qilib, u bu ulug‘ kitobga faqat o‘zigina egalik qilishi kerak, degan qarorga keldi va ish tugashi bilan Shayx Alini o‘ldirishni rejalashtirdi. Ammo haramdagi bir mehribon cherkash go‘zali ustani shunchaki ko‘r qilib qo‘yish kifoya ekanligini aytdi. Bu taklif Jahonshohga ma’qul keldi va u buni atrofidagi xushomadgo‘ylarga aytib berdi. Bu xabar Shayx Alining qulog‘iga ham yetib bordi, ammo u kitobni chala tashlab, oddiy san’atkor kabi Tabrizga qochib ketmadi, bu mash’um daqiqani orqaga surish uchun ishni sekinlashtirmadi, kitob mukammal chiqmasligi uchun yomon chizmadi - aksincha, yanada g‘ayrat va shijoat bilan ishlay boshladi. U yolg‘iz yashar, uyda ishlardi: bomdod namozidan so‘ng mo‘yqalamni olib, yarim tungacha sarvlar, otlar, ajdaholar, go‘zal shahzodalar va oshiq-ma’shuqlar rasmini chizardi, toki sham yorug‘ida charchagan ko‘zlari yoshlana boshlagunga qadar. U Hirotning qadimgi ustalaridan birining miniatyurasini uzoq tomosha qilib, so‘ng varaqqa qaramasdan, xuddi shunday rasmni chiza olardi - ko‘pincha shunday qilardi. Nihoyat, kitob tugadi va usta kutganidek, avval maqtov va oltinga ko‘mildi, keyin esa salla mahkamlanadigan o‘tkir igna bilan ko‘zlari ko‘r qilindi. Og‘riq hali bosilmay turib, Shayx Ali Hirotni tark etib, Uzun Hasanning huzuriga keldi. "Ha, men ko‘rman, - dedi rassom, - lekin o‘n bir yil davomida ishlagan kitobimning butun go‘zalligi xotiramda saqlanib qolgan - har bir qalam izi, har bir mo‘yqalam harakati. Qo‘lim bularning hammasini qayta chizishga qodir. Hazratim, men siz uchun eng ajoyib, misli ko‘rilmagan kitobni yaratishga tayyorman. Bu dunyoning iflosligi endi ko‘zlarimni chalg‘itmaydi, shuning uchun men xotiramda Olloh yaratgan barcha go‘zalliklarni ularning asl pokligida tasvirlashga qodirman." Uzun Hasan buyuk ustaga darhol ishondi, u esa va’dasining ustidan chiqib, Oq Qo‘yunlu hukmdori uchun eng ajoyib, misli ko‘rilmagan kitob yaratdi. Uzun Hasan Bingo‘l ko‘li bo‘yida Qora Qo‘yunlu qo‘shinini tor-mor keltirib, Jahonshohni qatl etgach, bu yangi kitobning qanchalik katta ma’naviy kuchga ega ekanligi hammaga ayon bo‘ldi. To‘g‘ri, keyinchalik g‘olib Uzun Hasan Mehmet Fotihga Otlukbeli jangida mag‘lub bo‘ldi va endi bu kitob ham, xuddi Tabrizlik Shayx Ali Jahonshoh uchun yaratgan kitob kabi, sultonimizning xazinasida saqlanmoqda. Kim ko‘rgan bo‘lsa, biladi.
Qonuniy Sulton Sulaymon, uning xotirasi muborak bo‘lsin, xattotlikni miniatyuradan ko‘proq qadrlar edi. Shu bois, uning hukmronligi davrida yashashga majbur bo‘lgan omadsiz rassomlar, rasmning yozilgan so‘zlardan muhimroq ekanligini isbotlash uchun bu voqeani so‘zlab berishni yoqtirardi. Biroq, uni diqqat bilan tinglaganlar, aslida bu hikoyada ko‘rlik va xotira haqida gap ketayotganini payqaydi. Olam hukmdori Temur vafotidan so‘ng, uning o‘g‘illari va nevaralari o‘zaro shafqatsiz urushlar olib bordilar. Begona poytaxtni zabt etgach, har biri avvalo o‘z nomi bitilgan tangalarni zarb qildirar va masjidda shukrona duosini o‘qir, so‘ngra qo‘lga kiritilgan kitoblarni ko‘zdan kechira boshlardi: ba’zi sahifalarni tashlab yuborishar, boshqalarini qo‘shib qo‘yishar, kitoblarni qayta muqovalab, navbatdagi "olam hukmdori"ga bag‘ishlovlar yozishardi, toki kitobni ko‘rgan har kimsa, bag‘ishlovda nomi keltirilgan zot haqiqatan ham jahon hukmdori ekanligiga ishonsin. Ulug‘bekning o‘g‘li Abdulatif Hirotni egallashi bilanoq, otasi sharafiga kitob tayyorlash haqida farmon berdi. Ammo rassomlar, xattotlar va muqovasozlarni shoshilinch ishlashga majbur qilgani tufayli, turli asarlardan olingan rasmlar va matnlar aralashib ketdi. Abdulatif bu tartibsiz varaqlar to‘plamini kitobsevar otasiga taqdim eta olmas edi. Shu bois, u Hirotning barcha rassomlarini to‘plab, avvalo qaysi rasm qaysi hikoyaga tegishli ekanligini aniqlashni buyurdi. Biroq har bir rassom o‘z fikrini aytib, chalkashlikni yanada kuchaytirardi. Shunda so‘nggi ellik to‘rt yil mobaynida Hirotda hukmronlik qilgan barcha shohlar va noiblarga kitoblar ustida ishlab bergan bir ko‘r chol esga tushdi. Rassomlar shovqin ko‘tarishdi, ba’zilari hatto ko‘r ustidan kulishga tushdi, lekin u bu masxaralarga e’tibor bermay, yetti yoshga to‘lmagan, aqlli, biroq o‘qish-yozishni bilmaydigan bolani olib kelishni so‘radi. Iltimosi darhol bajo keltirildi. Keksa rassom bolaning oldiga rasmlarni qo‘yib, ularda nima tasvirlanganini aytib berishni so‘radi. Bola hikoya qilardi, chol esa ko‘r ko‘zlarini osmonga tikib, diqqat bilan tinglar va keyin shunday derdi:
"Firdavsiy, "Shohnoma", Iskandar marhumga aylangan Doroni quchoqlayapti... Sa’diy, "Guliston", chiroyli shogirdiga oshiq bo‘lib qolgan ustoz haqidagi hikoya... Nizomiy, "Maxzan ul-asror"dagi tabiblar musobaqasi..."
Boshqa rassomlar jahli chiqib dedi:
"Bular eng mashhur hikoyalarning eng mashhur sahnalari-ku! Bularni biz ham ayta olardik!"
Shunda chol bolaning oldiga talqin qilish uchun eng murakkab rasmlarni qo‘yishni so‘radi va yana diqqat bilan quloq sola boshladi.
"Firdavsiy, "Shohnoma", Hurmuzd xattotlarni zaharlayapti... Mavlono, "Masnaviy", xotinini nok shoxlarida oshig‘i bilan qo‘lga tushirgan er haqidagi uyatsiz hikoya, rasmi ham yomon chizilgan..."
Shu tariqa u barcha rasmlarning mazmunini, garchi ko‘ra olmasa-da, aniqlab berdi va nihoyat kitobni tuzib, muqovalashga erishildi.
Ulug‘bek o‘z qo‘shini bilan Hirotga kirgach, keksa ustadan rasmlarni ko‘rmay turib, ularning qaysi hikoyalarga aloqador ekanligini qanday tushunganini, ko‘zi ochiq rassomlar esa buni uddalay olmaganini so‘radi.
"Buning sababi barcha ko‘rlar kabi mening ham xotiram kuchli ekanligida emas, - dedi qariya. - Hikoyalar nafaqat tasvirlar, balki so‘zlar orqali ham yodda qoladi".
Ulug‘bek hikoyalarni so‘zdan biladigan boshqa rassomlar nima uchun rasmlarni taniy olmaganini so‘radi.
"Ular o‘z san’atlarini juda yuqori baholaydilar, - deb javob berdi chol, - ammo qadimgi ustalar Allohning xotirasiga tayanib rasm chizganlarini bilishmaydi".
Ulug‘bek bolaning buni qayerdan bilganini so‘radi.
"U bilmaydi ham, - deb tushuntirdi chol. - Lekin men, qariyb va ko‘r bo‘lishimga qaramay, bilamanki, Alloh dunyoni yetti yashar aqlli bola qanday ko‘rishni istasa, shunday yaratgan. Zero, Alloh avval ko‘rinadigan olamni yaratdi. Keyin esa ko‘rganlarimiz haqida bir-birimizga so‘zlab berishimiz uchun bizga so‘z ato etdi. Biz esa so‘zlardan hikoyalar to‘qidik va rasmlar hikoyalarni tushuntirish uchun kerak, deb o‘yladik. Aslida esa rasm chizish - bu Allohning xotirasiga bevosita murojaat qilish va dunyoni U qanday ko‘rsa, shunday ko‘rishdir".
Rassomlar doimo ko‘rlikdan qo‘rqib, uni oldini olishga urinishgan. Masalan, qadimda arab ustalari tong pallasida g‘arbga, ufq chizig‘iga uzoq tikilib turishni odat qilishgan. Bir asr o‘tgach, Sheroz rassomlarining aksariyati ertalab nahorga atirgul yaproqlari bilan ezilgan yong‘oq iste’mol qilishgan. O‘sha davrlarda Isfahonning qari, ko‘zi ojiz san’atkorlari ko‘rlikni quyosh nuridan deb o‘ylab, quyosh tushmaydigan g‘ira-shira burchaklarda, ko‘pincha sham yorug‘ida ishlaganlar. Buxorodagi o‘zbek ustaxonalarida esa rassomlar kechqurunlari shayx duo o‘qigan suv bilan ko‘zlarini yuvishgan. Eng oson yo‘lni, shubhasiz, Hirotda yashagan buyuk Behzodning ustozi Said Mirek topgan. U ko‘rlikni jazo emas, balki Alloh butun umrini U yaratgan go‘zallikka bag‘ishlagan rassomga bergan so‘nggi marhamat deb hisoblagan. Zero, rasm chizish - bu Allohning olamni qanday ko‘rishini anglashga urinishdir; biroq maqsadga erishish, tengsiz timsolni rassom faqat mashaqqatli umrining so‘ngida, qariganida va ko‘zi ojiz bo‘lganida - xotiralarida ko‘ra boshlaydi. Boshqacha aytganda, faqat ko‘zi ojiz rassomning xotirasi bizga Alloh dunyoni qanday ko‘rishini ayon qila oladi. Rassom butun umr qo‘lini shunday pishitadiki, qariganda, xotiralar va zulmatdan bu siymo namoyon bo‘lganda, qo‘li o‘z-o‘zidan ajoyib rasm chiza oladi. O‘sha davr Hirot rassomlarining tarjimai holini yozib qoldirgan tarixchi Mirzo Muhammad Haydar Duglat ta’kidlashicha, Said Mirek rasm tushunchasini tushuntirar ekan, eng iste’dodsiz rassom ham xotiradan rasm chizishini aytgan. Hatto uning miyasi bo‘m-bo‘sh bo‘lsa-da, hozirgi yevropa rassomlari kabi haqiqiy otga qarab rasm chizmoqchi bo‘lsa ham, bir vaqtning o‘zida ham otga, ham rasm chizayotgan qog‘ozga qaray olmaydi. Rassom avval otga qaraydi, so‘ng miyasidagi tasvirni qog‘ozga tushiradi. Otga qarash bilan qog‘ozga qarash orasida bir lahza o‘tsa ham - rassom ko‘rayotgan otni emas, balki eslab qolgan otni chizadi. Bu esa rassom qanchalik qobiliyatsiz bo‘lmasin, rasm faqat xotira tufayli vujudga kelishiga dalil bo‘ladi. Xullas, o‘sha paytda Hirot rassomlari yoshlik va yetuklik chog‘laridagi barcha faoliyatlarini kelgusida kutilayotgan baxtli ko‘rlik va xotira asosida ishlashga tayyorgarlikdan boshqa narsa emas deb bilishgan; shu bois shohlar va ularning kitobsevar o‘g‘illari uchun ishlagan barcha rasmlarni qalam va mo‘yqalamning sinovi, mashqi deb qabul qilishgan. Ular tinmay mehnat qilishgan, sham yorug‘ida oldlaridagi sahifalarga tikilgancha kun-ba-kun rasm chizishgan - bu ular uchun ko‘rlikka yetishishning baxtli imkoniyati bo‘lgan. Usta Mirek ba’zida tirnog‘ida, guruch donasida yoki hatto soch tolasida barglari to‘la daraxtni tasvirlab, ataylab ko‘rlik boshlanishini tezlashtirgan, ba’zida esa quyosh nurida cho‘milgan quvnoq bog‘larni qog‘ozga chizib, go‘yo baxtli zulmat kelishi uchun eng qulay paytni aniqlashga uringandek, uni ehtiyotkorlik bilan orqaga surgan. Yetmish yoshida sulton Husayn Boyqaro buyuk ustani taqdirlash niyatida unga xazinasi eshiklarini ochib bergan, u yerda qurol-aslaha, ipak, baxmal va oltindan tashqari minglab kitoblar saqlanardi. Said Mirek uch kecha-yu uch kunduz oltin shamdondagi shamlar yorug‘ida eski Hirot ustalarining miniatyuralari bilan bezatilgan mashhur kitoblarning ajoyib sahifalarini tomosha qilgan, to‘rtinchi kuni esa ko‘zlari ko‘r bo‘lib qolgan. Buyuk usta buni xotirjamlik va itoat bilan, xuddi farishtadan kelgan xabardek qabul qilgan. Shundan so‘ng u butunlay sukutga cho‘mgan va hech qachon mo‘yqalamni qo‘liga olmagan. Mirzo Muhammad Haydar Duglat buni Allohning abadiy zamonidagi kengliklarni ko‘rgan rassom endi oddiy bandalar uchun yaratilgan sahifalarga qayta olmasligi bilan izohlaydi va shunday deydi: "Ko‘zi ojiz rassomning xotirasi Allohga yetgan joyda mukammal sukunat, baxtli zulmat va bo‘sh sahifalarning cheksizligi hukmron bo‘ladi."
Men, albatta, Qora ustoz Usmonning ko‘rlik va xotira haqidagi savoliga javob olishdan ko‘ra, xonani ko‘zdan kechirish, buyumlar va rasmga nazar solishni ko‘proq istayotganini bilardim, shunga qaramay, uning meni diqqat bilan tingalayotganini ko‘rib quvondim.
- Ko‘rlik - bu shayton kira olmaydigan va jinoyatga o‘rin yo‘q baxtli dunyo, - dedim unga.
- Tabrizda, - dedi Qora, - eski uslubda ishlaydigan rassomlar bor. Ular usta Mirek haqidagi hikoya ta’sirida ko‘rlikni Allohning in’omi va rassomning eng katta yutug‘i deb bilishadi. Ular keksayib ko‘r bo‘lmay qolishdan uyaladilar va buni o‘zlarining iste’dodsizligiga dalil deb o‘ylashlaridan qo‘rqib, o‘zlarini ko‘r qilib ko‘rsatadilar. Ba’zilari esa o‘sha hikoya ta’sirida (yoki Qazvinlik Jamoliddindan ibrat olib), dunyoni ko‘rlar kabi idrok etishni istab, haftalab ovqat yemay va suv ichmay, qorong‘ida ko‘zgular orasida o‘tirib, xira sham yorug‘ida qadimgi Hirot ustalarining miniatyuralarini tomosha qilishadi.
Eshik taqilladi. Ochganimda, ostonada ustaxonamizning yoqimtoy shogirdini ko‘rdim. Uning chiroyli ko‘zlari hayrat bilan katta-katta ochilgandi. U, hamkasbimiz Zarif-afandining jasadi tashlandiq quduqdan topilganini va janoza namozi Mihrimoh masjidida peshin vaqtida o‘qilishini aytdi-da, bu xabarni boshqalarga yetkazish uchun yugurib ketdi. Alloh bizni o‘z panohida asrasin!