MAKTABLARDA AIRLITE BOʻYOQLARI ORQALI HAVO TOZALASH: RIVOJLANGAN MAMLAKATLAR TAJRIBASI

Oʻ.Odiljonov - Oʻzbekiston Respublikasi Taʼlimni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi boʻlimi boshligʻi rustamjon.utkir86@gmail.com

Annotatsiya: Ushbu maqolada Airlite fotokatalitik boʻyoqlari yordamida maktab sinf xonalari va binolarida havo sifati qanday yaxshilanishi mumkinligi, rivojlangan mamlakatlardagi joriy etish tajribasi, iqtisodiy va sogʻliq uchun afzalliklari tahlil qilingan. Ilmiy manbalar va aniq misollar orqali ushbu yechimning amaliy samarasi asoslab berilgan.

Kalit soʻzlar: Airlite, fotokataliz, havo tozalash, maktab muhiti, ekologiya, energiya tejamkorlik.

Abstract: This article analyzes how air quality in school classrooms and buildings can be improved using Airlite photocatalytic paints, focusing on the implementation experience in developed countries, economic benefits, and health advantages. The article presents scientific evidence and practical examples to justify the effectiveness of this innovative solution.

Key words: Airlite, photocatalysis, air purification, school environment, ecology, energy efficiency.

Kirish

Havo sifati maktab sinf xonalarida oʻquvchilar salomatligi va oʻqish qobiliyatiga bevosita taʼsir qiladi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) maʼlumotlariga koʻra, bolalar havo ifloslanishiga kattalarga nisbatan sezgirroq boʻlib, yomon havo ularning oʻsishidan tortib aqliy rivojlanishigacha bir qator muammolar keltirib chiqaradi[1]. Masalan, ventilyatsiya tizimi yaxshi ishlamaydigan (yoki mavjud boʻlmagan) sinflarda oʻquvchilarning akademik oʻzlashtirish natijalari pastroq boʻlishi aniqlangan – tashqi havo aylanish tizimi yaxshi boʻlgan sinflarda oʻquvchilar matematika va oʻqish fanlari boʻyicha yuqoriroq ball olishgan[2]. Shu bois soʻnggi yillarda sinf xonalar havosini yaxshilashga qaratilgan yangi texnologiyalar joriy etilmoqda. Airlite boʻyogʻi – shulardan biri boʻlib, u devor va shiftlarni oddiy boʻyoq kabi surkash orqali havoni faol tozalaydigan zamonaviy usul sifatida taklif etilmoqda. Quyida Airlite boʻyoqlarining texnologik asosi, uning ekologik va sogʻliq uchun ahamiyati, maktab hamda jamoat binolarida xorijdagi qoʻllanish tajribalari, iqtisodiy samaradorligi va oʻquvchi-xodimlar uchun foydalari tahlil qilinadi.

Airlite boʻyoqlarining ishlash mexanizmi va texnologik asosi

Airlite – bu ichki va tashqi devorlarga surtish mumkin boʻlgan maxsus boʻyoq boʻlib, unda havoni tozalash xususiyati bor. Uning asosiy ishlash prinsipi fotokatalizga asoslangan boʻlib, bu tabiatda kuzatiluvchi va havodagi ifloslantirgichlarni parchalaydigan reaksiyadir[3]. Airlite tarkibidagi titaniy dioksidi (TiO₂) nanozarrachalari yorugʻlik tushganda faollashib, boʻyoq yuzasida elektronlar ajralib chiqishiga sabab boʻladi. Bu elektronlar havodagi namlik (H₂O) bilan oʻzaro taʼsirga kirishib, yuqori reaksiyaga kiruvchi qisqa umrli gidroksil radikallarini (OH) hosil qiladi. Hosil boʻlgan radikallar esa havodagi zararli moddalarga (masalan, azot oksidlari NOx, uchuvchan organik birikmalar VOC va boshqalar) hujum qilib, ularni beozor komponentlarga aylantiradi. Natijada devorda Airlite boʻyogʻi qoplamasi bor joyda yorugʻlik va namlik mavjud ekan, havo tarkibidagi turli zararli gazlar va moddalar doimiy ravishda neytrallashadi.

Airlite texnologiyasi tabiatdagi havoni tozalash jarayonini devorga “koʻchiradi”. Yer atmosferasida quyosh nurlari taʼsirida hosil boʻluvchi manfiy zaryadli ionlar havodagi ifloslanish, bakteriya va yoqimsiz hid molekulalarini neytrallashtiradi[4]. Airlite boʻyogʻi xuddi shu prinsip asosida ishlab chiqilgan: yorugʻlik energiyasi va havo namligidan foydalanib, yuzada manfiy zaryadli ionlar hosil qiladi, ular esa toksik ifloslantirgichlar, virus va bakteriyalar hamda hidlarni parchalab bezarar holga keltiradi. Shu tariqa Airlite boʻyalgan devorlar yorugʻlik tushganda atrofida “ion pardasi” hosil qiladi, bu parda havodagi zararli zarrachalarni oʻziga tortib neytrallashtiradi. Muhimi, bu boʻyoq tarkibida hech qanday antibakterial kimyoviy qoʻshimchalar yoki biotsikllar yoʻq – uning antimikrob xususiyati fotokatalitik reaksiyaning oʻziga bogʻliq va vaqt oʻtishi bilan pasayib ketmaydi.

Boʻyoqning tarkibiy asosi ham anʼanaviy boʻyoqlardan mutlaqo farq qiladi. Oddiy boʻyoqlar erituvchi kimyoviy moddalar (achchiq hidli VOClar) asosida tayyorlanadi va surkagandan keyin uzoq vaqt davomida havoga ushbu zararli moddalarni chiqarib turadi – yaʼni oddiy boʻyoqning oʻzi ham ifloslanish manbai hisoblanadi. Airlite esa kalsiy bazasidagi (marmar toshni qayta ishlashdan qolgan mahsulot) poroshok koʻrinishidagi boʻyoq boʻlib, uni suv bilan aralashtirib surtiladi. Umuman yorqin hidsiz, tarkibida uchuvchan organik moddalar umuman yoʻq[5]. Shu bois hududi yangi boʻyalgan bino havosi ham toza boʻlib, darhol foydalanishga muhit tayyor boʻladi. Airlite tarkibidagi nanokatalizatorlar boʻyoq qatlami ichida mahkam oʻrnashgan va havoga ajralib chiqmaydi, shuning uchun inson salomatligiga taʼsir qilmaydi. Bunda fotokatalitik reaksiyani yuzaga chiqarish uchun faqat yorugʻlik (quyosh nuri yoki UB-nurlar) va havo namligi talab etiladi. Qoʻshimcha energiya yoki uskuna kerak emas. Ishlab chiqaruvchilar maʼlumotiga koʻra, Airlite boʻyogʻi oʻz xususiyatlarini kamida 10-yil davomida saqlab qoladi[6]. Demak, bir marta boʻyalgan devor uzoq muddat davomida xuddi filtr singari havodan zararli gʻubor, tutun va gazlarni “yutuvchi” vazifasini bajaradi.

Airlite boʻyogʻining ekologik va sogʻliqqa taʼsiri

Airlite boʻyogʻi havo sifatiga ijobiy taʼsir koʻrsatishga moʻljallangan innovatsion mahsulot boʻlib, uning samaradorligi bir qator ilmiy sinov va tadqiqotlar bilan tasdiqlangan. Laboratoriya sharoitida oʻtkazilgan tahlillarga muvofiq, Airlite qoplamali yuzalar azot oksidlari (NOx) miqdorini nazorat namunasiga nisbatan 45% ga koʻproq pasaytirgan, uchuvchan organik moddalar miqdorini esa 20% ga koʻproq kamaytirgan. Yaʼni, Airlite boʻyalmagan oddiy yuzada passiv yoki tabiiy yoʻl bilan zararli gazlar maʼlum vaqtda maʼlum miqdorga kamaygan boʻlsa, Airlite qoplamasi bilan bunda sezilarli darajada katta qoʻshimcha reduksiya qayd etilgan. Yevropada 2007-yilda Italiyaning Rim shahrida ifloslangan tunnelni Airlite boʻyagʻi bilan qoplash orqali oʻtkazilgan ilk tajriba ham yuqori natija bergan – tunnel markazida azot dioksidi konsentratsiyasi 20% ga tushgani qayd etilgan. Bu Airlitening haqiqiy muhitda ham ifloslanishni sezilarli darajada kamaytirish qobiliyati borligini koʻrsatadi.

Airlite havodagi zararli gazlargina emas, balki biologik xavfli zarrachalarga nisbatan ham taʼsirchan. Fotokatalitik reaksiya natijasida hosil boʻlgan gidroksil radikallari va manfiy ionlar bakteriyalar, zamburugʻ sporalari va viruslarning tuzilishiga zarar yetkazib, ularni bartaraf etadi. London shahrida oʻtkazilgan tajribalar Airlite boʻyogʻi surkalgan xonalarda bakteriya va zamburugʻlar 99,9% ga yoʻq qilinganini koʻrsatgan[7]. Yevropa Ittifoqi koʻmagida amalga oshirilgan tadqiqot xulosalariga koʻra esa, mazkur boʻyoq yuzasidagi bakteriya va viruslar 99,9% oʻldiriladi hamda qoldiq sporalari koʻpayishiga yoʻl qoʻyilmaydi. COVID-19 pandemiyasi davomida havodagi viruslarga qarshi kurashishda fotokatalitik qoplamalarning samarasi yanada dolzarb boʻldi – Yaponiyada ilmiy tadqiqotlar titaniy dioksidi asosidagi fotokataliz texnologiyasi SARS-CoV-2 (kovid) virusini taʼsirsizlantirishga ham samarali ekanini tasdiqladi[8]. Shu maʼnoda, Airlite kabi boʻyoqlar diqqatga sazovor, chunki ular devorlarni dezinfeksiyalovchi doimiy yuzaga aylantiradi.

Airlite boʻyogʻining yana bir ekologik foydasi – hid va gʻuborlarni kamaytirishidir. Boʻyalgan xonalarda tamaki yoki boshqa chiqindi hidlari tez neytrallashadi va havo toza holatda saqlanadi. Shu bilan birga, boʻyoq yuzasi kir va changning yopishishini qiyinlashtiradigan himoya qatlami hosil qiladi. Demak, bunday devorlar oʻz-oʻzini tozalashga moyil: chang kamroq oʻrnashadi, qoladigan kir qatlamlar ham kamayadi. Airlite tashqi fasadlarda qoʻllanilganda esa qoʻshimcha ravishda quyosh nurlarini aks ettirib, binolarning yozgi isishi pasayishiga yordam beradi – bu esa energiya tejamkorligiga xizmat qilib, konditsionerga sarflanadigan elektr energiyasini va atmosferaga SO₂ chiqindilarini kamaytiradi (hisob-kitoblarga koʻra 29% gacha havo tozalash tizimi xarajatlarini qisqartirish mumkin). Binobarin, Airlite nafaqat inson salomatligi uchun, balki atrof-muhit uchun ham koʻp qirrali ijobiy taʼsirga ega deb xulosa qilish mumkin: havoni tozalaydi, binolar mikroklimatini yaxshilaydi va chiqindilarni pasaytiradi.

Maktab va jamoat binolarida qoʻllash boʻyicha xorijiy tajriba

Airlite boʻyoqlaridan foydalanish gʻoyasi ilk bor Yevropada paydo boʻlib, hozirgi kunda dunyoning turli rivojlangan mamlakatlarida amaliy tajribalar orqali sinovdan oʻtkazilmoqda hamda kengroq joriy etilmoqda. Jumladan, quyida ayrim mamlakatlardagi tajribalar keltiriladi:

· Italiya: Airlite texnologiyasi aynan Italiyada yaratilgan va ilk marotaba shu yerda sinovdan oʻtkazilgan. Yuqorida taʼkidlanganidek, 2007-yilda Rimdagi Traforo Umberto I tunneli Airlite bilan boʻyalganida, tunnel ichidagi NOx gazlari 20% ga kamaygani rasman qayd etilgan. Shundan soʻng bu boʻyoq Italiyaning oʻzida turli joylarda qoʻllanildi: ayrim kasalxonalar, ofislar va maktablarning ichki devorlari Airlite bilan boʻyaldi va havo sifati sezilarli yaxshilandi, deb xabar berilgan. Masalan, Rimdagi bino devorida Airlite boʻyalib yaratilgan Yevropadagi ilk “smog yeyuvchi” rasm ham keng eʼtiborga tushgan – ushbu 100 m² maydondagi devor kartina nafaqat estetik, balki har kuni havodan kunda tonnalab zararli gazlarni oʻziga yutib turish xususiyatiga ega. Italiya tajribasi shuni koʻrsatdiki, bu innovatsiya jamoat joylarida havo sifati muammosini hal etishda samara berishi mumkin.

· Buyuk Britaniya: Yevropada Airlite keng qoʻllanayotgan mamlakatlardan yana biri – Buyuk Britaniya. Londondagi Halcyon International School mamlakatda Airlite boʻyogʻini qoʻllagan birinchi maktab hisoblanadi. Maktab binosini qayta boʻyash zarurati tugʻilganida, ular ekologik toza va foydali yechim izlab Airliteni tanlashdi. Boʻyashdan soʻng amalga oshirilgan monitoringlar binoda havo sifati yaxshilangani va hidlar kamayganini koʻrsatdi. Maktab rahbariyatining taʼkidlashicha, bu innovatsiya oʻquvchilar farovonligi va atrof-muhitga hissa qoʻshishi bilan ularni qoniqtirgan, chunki bino ichida havo yanada toza boʻldi va hatto binoda qoladigan baʼzi hidlar barham topdi. Buyuk Britaniya hukumati ham havo ifloslanishini kamaytirish yoʻllarini qidirib, Airlite boʻyoqlarini turli davlat obyektlarida sinab koʻrdi. Londondagi bir davlat idorasi binosida 31 m² maydonli xona Airlite bilan boʻyaldi va shu binodagi shunga oʻxshash boshqa xona oddiy boʻyoq bilan boʻyalgan holda solishtirildi – natijada Airlite boʻyalgan xonaning havosida NOx 50% dan ortiqqa kamaygani qayd etildi. Yana bir tajriba sharoitida (East London, Jo Richardson Community School maktabgacha taʼlim tashkilotlarining guruh xonasi) Airlite boʻyalgan sinfda bir oydan soʻng azot dioksidi 96,4% ga pasaygani, uchuvchan organik moddalar 98% ga kamaygani oʻlchangan, shuningdek, anʼanaviy boʻyoqqa nisbatan hech qanday xavfli chiqindi chiqarmasligi va boʻyoqning uglerod izi 67% ga kamroq ekani aniqlangan. Bu natijalar Airlite texnologiyasi bolalar maskanlarida haqiqatan katta samara berishini va havo tarkibini meʼyorga keltirib, bolalar nafas oladigan muhitni tubdan yaxshilashini koʻrsatadi.

· Germaniya: Germaniyada ham maktab va jamoat joylarida havo sifatiga katta eʼtibor qaratiladi va shu bois fotokatalitik boʻyoqlardan foydalanishga qiziqish ortmoqda. Mamlakatda KEIM kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan Ecosil®-ME kabi fotokatalitik taʼsirga ega ichki boʻyoqlar mavjud[9]. Bu boʻyoq devorlardagi zararli gazlar va hidlarni neytrallashtirishga yordam beradi hamda bakteriya va zamburugʻlarning oʻsishini sezilarli darajada cheklaydi. KEIM Ecosil-ME dezinfeksiyalovchi vositalarga ham chidamli boʻlib, allergiyasi bor insonlar va bolalar muassasalari uchun mosligi sertifikatlangan. Hozircha Airlite brendi Germaniya bozorida rasman keng tarqalmagan boʻlsa-da, mavjud mahalliy analoglar orqali mamlakatda maktab, bolalar bogʻchasi va shifoxona kabi joylarda havoni fotokatalitik tozalash amaliyotida qoʻllab kelmoqdalar.

· Yaponiya: Yaponiyada fotokataliz sohasi ilmiy va sanoat yoʻnalishida juda rivojlangan. Titaniy dioksidi orqali fotokatalitik effekt birinchi bor aynan yaponiyalik olim Akira Fudjishima tomonidan kashf etilgani bejiz emas – bu texnologiya hozir Janubiy-Sharqiy Osiyoda, xususan Yaponiyada jahon darajasidagi “toza texnologiya” sifatida tan olingan[10]. Yaponiyada koʻplab binolar tashqi fasadi oʻz-oʻzini tozalaydigan fotokatalitik qoplamalar bilan qoplangan, shuningdek, ichki sharoitda ham bakteriya va viruslarni yoʻq qiluvchi maxsus qoplamalardan foydalanilmoqda. Masalan, 2020-yilda Osakadagi Kaltech kompaniyasi devorga oʻrnatiluvchi fotokatalitik havo tozalagich uskunasi orqali COVID-19 virusini mahalliy sharoitda yoʻq qilish boʻyicha ilk muvaffaqiyatli sinovlarni oʻtkazgan edi. Yaponiya maktablarida ham pandemiyadan soʻng havo tozalashga doir qoʻshimcha choralar qabul qilindi. Ayrim oʻquv maskanlari anʼanaviy havo almashinuv tizimlariga qoʻshimcha ravishda fotokatalitik filtrlarga ega qurilmalar oʻrnatdi. Airlite brendi Yaponiyada rasman sotuvga chiqmagan boʻlsa-da, u yerdagi umumiy tajriba shundan iboratki, fotokataliz texnologiyalari havo tozalash, suvni zararsizlantirish va hatto yuqumli kasalliklar profilaktikasida keng qoʻllanilmoqda. Shu bois Yaponiya tajribasi Airlite kabi boʻyoqlar uchun ham ilmiy asos yaratib bergan desak boʻladi.

· AQSH: Amerika Qoʻshma Shtatlarida soʻnggi yillarda maktab va idoralardagi havo sifatiga jamoatchilik eʼtibori orta boshladi. Ayniqsa COVID-19dan keyin maktablarni ventilyatsiyalash va havodagi viruslarni filtrlash masalalari kun tartibiga chiqqan. Airlite hali AQSH bozorida ancha keng tarqalmagan boʻlsa-da, kompaniya mahsulotni amerika standartiga moslashtirish va sertifikatlash jarayonlarini yakuniga yetkazmoqda. Ayrim xususiy uylar va tijoriy ofislarda Airlite yoki shu kabi havo tozalovchi boʻyoqlar qoʻllana boshlangani xabar qilingan. Masalan, AQSHdagi baʼzi startap kompaniyalar mahalliy iqlim va bozorga mos oʻz fotokatalitik boʻyoqlarini ishlab chiqmoqda – ularning baʼzilari 5–8-yil davomida 99% gacha VOC va zararli gazlarni parchalash xususiyatini reklama qilmoqda. Shuningdek, yirik boʻyoq ishlab chiqaruvchilar (masalan, Sherwin-Williams) ham “havo tozalovchi boʻyoq” turlarini chiqara boshladi, demak bu bozor AQSHda ham rivojlanmoqda. Kutilmaganda, pandemiya sharoiti bolalar taʼlim muassasalari havosini yaxshilashda bunday innovatsion boʻyoqlarning ahamiyatini AQSHda ham ochib berdi – masalan, Kaliforniya va Florida kabi shtatlarda ayrim maktab okruglari sinf xonalari devorlarini qayta boʻyashda kamida VOCsiz (yoki havo tozalash xossaga ega) boʻyoqlar talabini qoʻyishmoqda. Yaqin kelajakda Airlite AQSH bozorida ham rasman tasdiqlanib, maktab va kasalxonalarda qoʻllanishi kutilmoqda.

Yevropa Ittifoqi miqyosida Airlite boʻyogʻiga qiziqish yuqori darajada: u Ispaniya, Italiya, Portugaliya va Buyuk Britaniyada sotuvda mavjud boʻlib, qolgan davlatlarga ham kengayib bormoqda. Xulosa qilish mumkinki, rivojlangan mamlakatlarda Airlite va oʻxshash texnologiyalarga doir dastlabki tajribalar ijobiy natija bermoqda. Maktab, shifoxona, aeroport, ofis kabi muhitlarda havo sifati sezilarli yaxshilangani, vaholanki bu oddiy boʻyoq surtishdek koʻringan oddiy chora bilan erishilgani, innovatsiya kelajagi porloqligidan dalolat beradi.

Qoʻllashning iqtisodiy samaradorligi

Yopiq binolarda havo tozalashning anʼanaviy usullari (ventilyatsiya tizimlari, filtrlar, havo tozalagich priborlar) maʼlum darajada qimmat va energiya talab qiluvchi boʻlishi mumkin. Airlite boʻyogʻi esa bino inshootiga integratsiyalashgan yechim sifatida iqtisodiy jihatdan ham jozibador. Birinchidan, uning boshlangʻich qiymati oddiy yuqori sifatli interyer boʻyoqlariga yaqin – yaʼni loyiha uchun maxsus qimmat uskuna yoki material talab etilmaydi. Buyuk Britaniyada Airlite boʻyoqlarining narxi standart devor boʻyoqlari bilan taqqoslanadi va uni boʻyoqchilar odatdagi valik yoki buyoq pulverizatori bilan surkashi mumkinligi aytilgan. Demak, oʻrnatish uchun qoʻshimcha mehnat yoki malaka talab qilinmaydi, bu esa katta loyihalarda muhim omil.

Ikkinchidan, Airlite energiya tejaydi va xarajatlarni pasaytiradi. Tashqi fasadlarga surtilganda buyoq yuzasi quyosh nurining katta qismini aks ettirib, binolarni havo tozalash tizimi xarajatlarini 20-30% ga kamaytishi mumkinligi hisoblangan. Masalan, iliq iqlimli shaharda maktab binosi Airlite bilan tashqi tomonlardan boʻyalsa, yoz oylarida xonalarning harorati bir necha darajaga pastroq saqlanishi mumkin – bu esa konditsionerlar kamroq ishlashi va elektr energiyasi tejalishini taʼminlaydi. Shu bilan birga, Airlite uzoq muddatli mahsulot: uning havo tozalash xossalari kamida oʻn yil davomida saqlanib qolishi tasdiqlangan. Oddiy boʻyoqlar esa koʻpincha 3-5-yilda yangilanishi kerak boʻladi; Airlite holatida esa qayta boʻyash sikli uzunligi sababli uzoq muddatda xarajat tejaladi.

Uchinchidan, Airlite boʻyogʻi ekspluatatsiya xarajatlarini kamaytiradi. Bino ichida havo tozalagich elektr asboblariga ehtiyojni qisqartirishi mumkin (chunki devorning oʻzi havoni filtrlashiga yordam beradi). Shuningdek, Airlite qoplamasi devorlarning kirlanishini kamaytirishi sabab ularni tozalash va dezinfeksiyalashga sarflanadigan mehnat va mablagʻ qisqaradi. Masalan, oddiy boʻyoq surilgan maktab sinfxonasida yil davomida devorlarda yogʻ tushishi, qoldiqlar yopishishi mumkin va maʼlum vaqtda qayta quruq tozalash yoki boʻyash talab etiladi. Airlite boʻyalgan xonalarda esa devorlar oʻzini oʻzi tozalab turushi va mikroblarni oʻldirishi bois, qoʻshimcha xizmat koʻrsatish ehtiyoji kamayadi. Bundan tashqari, Airlite ekologik toza boʻlgani uchun tizim sertifikatlarida imtiyozlar beradi: masalan, u xalqaro WELL standartining havo sifati, VOCni kamaytirish kabi talablariga javob berib, binolarning ekologik sertifikat olishida ball toʻplashga yordamlashadi[11]. Binoning “yashil” sertifikatlarga ega boʻlishi esa ayni paytda koʻp mamlakatlarda iqtisodiy jihatdan qoʻllab-quvvatlanadi (soliq imtiyozlari, grantlar va h.k.).

Yana bir iqtisodiy samarasi – Airlite boʻyogʻi suyuqlik shaklidagi kukun shaklida sotiladi, yaʼni tashish va saqlash arzonroq hamda ishlashidan keyin hech qanday xavfli chiqindi qoldirmaydi. Masalan, Buyuk Britaniyada bir kichik obyektda oʻtkazilgan sinovda Airlite va oddiy boʻyoq qiyoslanganida, Airlite qoʻllanilishi natijasida 5 kilogrammga yaqin xavfli boʻyoq chiqindisi oldini olingani va 20 gramm atrofida uchuvchan organik moddalar chiqarilmagani hisoblab chiqilgan. Bu esa chiqindilarni utilizatsiya qilish xarajatini ham tejashini anglatadi. Shu tariqa, Airlite iqtisodiy samaradorligi bir necha jabhada namoyon boʻladi:

oʻrnatish qiymatining pastligi;

energiya va kommunal toʻlovlarni tejash;

xizmat koʻrsatish xarajatlarini kamaytirish;

ekologik imtiyozlarni qoʻlga kiritish.

Oʻquvchilar va xodimlar uchun foydalari

Ilmiy manbalarda Airlite boʻyogʻining inson salomatligi va maktab muhiti uchun bir qator bevosita va bilvosita foydalari taʼkidlangan. Eng asosiy jihati – sinf havosining tozaligi taʼminlanadi. Havoda azot dioksidi, formaldegid, benzol kabi koʻzga koʻrinmaydigan hafvli gazlar yoki allergiya chaqiruvchi moddalar yoʻq qilinsa, bolalar va oʻqituvchilarning nafas yoʻllari sogʻlomroq boʻladi. Masalan, bolalar orasida keng tarqalgan astma kasalligi koʻpincha maktabdagi changʻ, qoldiq hidlar va qolip zanglari bilan bogʻliq yomon havo bilan kuchayadi. AQSH ekologik agentligi maʼlumotlariga koʻra, binolarda namlik va qolip (plesen) mavjud boʻlsa, uy yoki makondagilarning astma va nafas yoʻllari kasalligi xavfi 30-50% ga oshar ekan. Airlite esa qolip zanglari paydo boʻlishini deyarli bartaraf etadi va devorlarda hidlanuvchi bakteriyalarning koʻpayishiga toʻsqinlik qiladi. Bu bolalar uchun nafas olish yengillashishi, allergiya holatlarining kamayishiga olib kelishi mumkin. Xususan, Airlite bilan boʻyalgan bolalar bogʻchalari xonalarida havodagi mikrob va zamburugʻlar yoʻq qilingani bolalarni turli yuqumli kasalliklar (masalan, mavsumiy gripp) tarqalishidan ham himoyalashga hissa qoʻshadi, chunki virus va bakteriyalarning katta qismi devor yuzasiga tushganda neytrallashadi.

Maktab xodimlari – pedagog kadrlar va personallar – uchun ham havoning toza boʻlishi ishlash samaradorligi va salomatlik jihatidan juda ahamiyatli hisoblanadi. Toza havo va yaxshi ventilyatsiya oʻqituvchilarning ish qobiliyatini oshiradi: yomon havoda sersuvlik, charchoq va diqqat pasayishi kuzatilsa, toza havoda odam oʻzini yaxshiroq his qiladi. Hatto havo harorati va tozaligining ozgina oʻzgarishi oʻqituvchi hamda oʻquvchilarning aqliy ishlarini bajarish qobiliyatiga taʼsir etishi ilmiy tadqiqotlarda qayd etilgan. Demak, Airlite kabi texnologiya orqali sinfda havo tarkibi meʼyorlashsa, oʻquvchilarning darsda diqqati yaxshilanishi, xastalanib dars qoldirish holatlari kamayishi mumkin. Havosi toza maktablarda oʻrtacha davomat yuqoriroq va oʻquvchilarning dars qoldirish koʻrsatkichi pastroq boʻlishi ham kuzatilgan – masalan, AQSHda oʻtkazilgan tahlillarda havo muhiti sof maktablarda har 1000 oʻquvchiga 4-5 taga koʻproq bola doimiy qatnashishi va har 1000 oʻquvchiga taʼtilni tashlab ketish (oʻqishdan chiqish) holati 10-13 taga kamroq ekani aniqlangan. Albatta, bunda faqat havo emas, balki umumiy maktab sharoiti hissasi bor, lekin havo sifati asosiy omillardan biri ekani ayon boʻlgan. Shuning uchun, Airlite boʻyogʻi orqali havoning tozalanishi oʻquvchilarning uzluksiz darsga qatnashuvi va ularning oʻqish samaradorligiga ijobiy taʼsir koʻrsatishi mumkin.

Psixologik jihatdan ham toza havo muhiti odamni tinchlantirib va stressning kamayishiga olib keladi. Musaffo havoda nafas olish insonning asab tizimiga tinchlantiruvchi taʼsir koʻrsatishi, stress gormonlarini kamaytirishi bir necha tadqiqotlarda taʼkidlangan. Airlite boʻyogʻi bilan boʻyalgan xonalarda atrofdagi yoqimsiz hidlar (masalan, sinfdagi koʻp bolalar boʻlganida chiqadigan ogʻir havo yoki qoʻllanilgan kimyoviy moddalar hidi) neytrallashib ketadi. Bu esa sinfda yoki ofisda musaffo va yangilangan atmosfera yaratadi, bunday sharoitda ham bolalar, ham kattalar oʻzlarini xotirjamroq va sergʻayrat his qilishadi. Maktablarda havoni yaxshilashning boshqa usullari (koʻproq daraxtlar ekish, sinf xonasini shamollatish) bilan bir qatorda devorlarni Airlite bilan boʻyash ham ichki muhitni yanada kulay qilish yoʻlida muhim qadam boʻladi.

Xulosa

Maktab sinf xonalari va jamoat binolarida havo sifati muammosini hal etish uchun innovatsion yondashuv – Airlite fotokatalitik boʻyoqlaridan foydalanish – rivojlangan mamlakatlarda ijobiy natijalar bermoqda. Italiya, Buyuk Britaniya, Yaponiya kabi mamlakatlar tajribasi bu texnologiya havodagi zararli gazlar, havfli bakteriya va viruslar, qolip va hidlarni samarali bartaraf etishini koʻrsatdi. Eng muhimi, bu usul oddiy boʻyoq surtishdek sodda boʻlib, binolarning interyer va eksteryeriga oson tatbiq etiladi, iqtisodiy jihatdan tejamkor va barqaror hisoblanadi. Ilmiy tadqiqotlar Airlite boʻyogʻi bilan qoplangan yuzalar NOx, SO, VOC kabi ifloslanishni 80-90% gacha kamaytira olishini va mikrobiologik xavflarni deyarli toʻliq yoʻq qilishini tasdiqlagan. Albatta, har bir binoning havo sifatiga taʼsir etuvchi omillar turlicha boʻlishi mumkin, shuning uchun Airlite qoʻllashdan kutiladigan natija muhitga qarab oʻzgarishi mumkin. Lekin rivojlangan mamlakatlar tajribasidan koʻrinadiki, havoni tozalovchi boʻyoqlar zamonaviy arxitekturada muhim oʻrin egallab bormoqda. Ularni qoʻllash orqali bolalarimizning sogʻlom va toza muhitda taʼlim olishiga erishish, shu bilan birga energiya va resurslarni tejash imkoniyati mavjud. Zich shahar muhiti va iqlim oʻzgarishi sharoitida bunday innovatsion yechimlar nafaqat ommabop, balki zaruriydir. Airlite misoli shuni koʻrsatadiki, kichik texnologik oʻzgartish – devor boʻyogʻini almashtirish – orqali ham global ekologik va salomatlik muammolarini mahalliy darajada yengillatish mumkin.

Manba va adabiyotlar:

1.Yevropa Ittifoqi Horizon 2020 loyihasi hisoboti (The paints that eat pollutants and heat homes | Horizon Magazine) (The paints that eat pollutants and heat homes | Horizon Magazine).

2. Buyuk Britaniya Green Building Council tadqiqoti (Air purifying paint | UKGBC),

3. JSST maʼlumotlari (CASE STUDY: London Air Pollution - How One School is Improving Air Quality in the Classroom - Celtic Sustainables)

4. AQSH EIA maʼlumotlari (How Does Indoor Air Quality Impact Student Health and Academic Performance? | US EPA).

6. Kun.uz rasmiy sayti (TBC Bank Ўзбекистонда илк маротаба ҳавони тозалайдиган инновацион деворий тасвирни тақдим этди).

7. Gazeta.uz rasmiy sayti (https://www.gazeta.uz/oz/2025/03/20/eco-mural/)

8. Yuz.uz rasmiy sayti (https://yuz.uz/uz/news/toshkent-shahrida-havoni-tozalaydigan-birinchi-devoriy-surat-chizildi)

[1] CASE STUDY: London Air Pollution — How One School is Improving Air Quality in the Classroom — Celtic Sustainables

[2] How Does Indoor Air Quality Impact Student Health and Academic Performance? | US EPA

[3] The paints that eat pollutants and heat homes | Horizon Magazine

[4] https://www.wates.co.uk/wp-content/uploads/2022/09/Airlite-the-next-generation-of-paint-case-study.pdf