Нядзельны кірмаш у Лідзе, 1915/1916.

Сярод тысяч выяваў Беларусі часоў Першай сусветнай добрая колькасць сюжэтаў прысвечана этнаграфіі. Для прышлых немцаў ды аўстрыякаў шмат што ў нас было ў навінку, пра гэтыя “адкрыцці” яны пісалі  артыкулы, рабілі адпаведныя фота і замалёўкі для газет.

Нярэдка ў такіх занатоўках адчуваецца пэўная іронія, нават пагарда – кайзераўцы ставілі сябе на некалькі парадкаў вышэй за мясцовых, чый лад жыцця, гаспадарка здаваліся адсталымі, архаічнымі. Нягледзячы на “імперскі” тон публікацый, матэр’ялы старых ваенных часопісаў ёсць каштоўнай крыніцай для вывучэння нашай мінуўшчыны.

У адным з такіх выданняў пашанцавала трапіць на рэпартаж з Ліды стогадовай даўніны. У нямецкім “Das Illustrierte Blatt” паказалі атмасферу мясцовага нядзельнага кірмаша, здымкі даволі падрабязныя і цікавыя. Іх аўтары – браты Ота і Адольф Хэкель, на той час былі знакамітымі фотажурналістамі, якія вандравалі па тэатры ваенных дзеяў, рабілі шмат здымкаў. Багата іх прац выйшла таксама і на тагачасных паштоўках.

Тады “тутэйшых” часта падпісвалі як “Polen” ці “Russische Bauern” (польскія/рускія сяляне) не надта заглыбляючыся ў мясцовы кантэкст. Канешне, на здымках беларускія вяскоўцы, але і не толькі яны – насельніцтва нашых гарадоў і мястэчак у той час было шматнацыянальным: добрую частку складалі габрэі, былі і палякі, літоўцы, рускія, татары, караімы, цыгане… ды каго там толькі не было! На Рыначанай плошчы гучалі самыя розныя мовы.

Гэту серыю здымкаў можна назваць “Вялікі нядзельны кірмаш у Лідзе”

Прывядзем фрагменты з самога артыкула:

“...Вёска ляжыць далёка ад асноўных шляхоў зносін, і там селянін рэдка можа набыць неабходные рэчы для гаспадаркі, якая ўсё яшчэ разлічана на самазабяспячэнне, і штосьці прадаць таксама цяжка.

У Заходняй Еўропе рынкі сталі амаль што непатрэбнымі, дзякуючы ўжо развітай лагістыцы. На Ўсходзе, наадварот, яны застаюцца па-ранейшаму запатрабаванымі. Таму нядзельны кірмаш ператвараецца ў нешта падобнае на народнае свята.

Невялічкія ўездныя гарады невыпадкова маюць вялізарныя рынкавыя пляцы. Цяпер яны часта маюць форму чатырохкутніка, але першапачаткова іх планавалі ў выглядзе кола. Нават слова “рынак”* захоўвае памяць аб тым, што славяне пазычылі гэту форму ў сваіх германскіх суседзей.

Горад Ліда, які мы паказваем на фота, ляжыць на скрыжаванні чыгунак з Варшавы да Масквы і з Вільні да Кіева. Тут усяго толькі 15 тысяч жыхароў, але ў гэтай мясцовасці, беднай на гарады, Ліда з’яўляецца адным з найбольш важных цэнтраў ганллю.

Навокал знаходзіцца адзін з самых этнаграфічна самабытных рэгіёнаў на Усходзе. Тут пасяленні беларусаў, палякаў і літоўцаў суіснуюць разам, паміж імі цяжка акрэсліць дакладныя межы. У самім горадзе пераважна жывуць габрэі.Недасведчанаму чалавеку цяжка разабрацца ва ўсіх гэтых народах. Ці чуў хто да вайны пра беларусаў – пра самы бедны і прыгнечаны славянскі народ? Ці чуў хто пра Літву нешта акром самой назвы?

Цяпер нашы салдаты гандлююцца за тавары, якія сяляне прывозяць на рынак у Лідзе. Гэты торг бывае даволі незвычайным, бо звычаі мелкага гандлю ва Ўсходняй Еўропе адрозніваюцца ад тых, да якіх мы прывыклі. Той, хто будзе ўважліва назіраць за людзьмі на літоўскім кірмашы, вернецца дамоў з карыснымі ведамі…”

Гэта караценькая зацемка – усяго толькі на разварот газеты, але праца братоў Хэкель у Лідзе не абмежавалася некалькімі фота. З матэр’ялаў калекцый вядома прынамсі некалькі дзясяткаў здымкаў, надрукаваных паштоўкамі ў Берліне. Яны былі часткай вялікай серыі ваеннага часу, што браты паспелі зрабіць на Усходнім фронце. “Лідскія” сюжэты трапляюць у інтэрвал прыблізна 790-830, няхай і не ўсе выдаўцы картак пазначалі адпаведныя нумары.

“Беларуская” частка архіву братоў Хэкель заслугоўвае больш увагі і адпаведнага даследвання, што добра бачна на лідскіх сюжэтах. На здымках цікава не толькі этнаграфія – сяляне, іх адзенне, гаспадарчы рыштунак, але таксама можна заўважыць шмат прыкладаў страчанай гарадской архітэктуры. На жаль, вельмі прыгожая і адметная Рыначная плошча ў Лідзе была ўшчэнт зруйнавана падчас нямецкіх бамбардыровак ужо ў наступную вайну.

Сабраўшы калекцыю старых здымкаў і паштовак, мы зможам лепш уявіць, якім быў той страчаны горад у самым пачатку ХХ стагоддзя.

*ад нямецкага “rinc” – кола, плошча.

Крыніцы:

1) Das Illustrierte Blatt #12, 19.03.1916

2) https://de.wikipedia.org/wiki/Gebr%C3%BCder_Haeckel

Дзякуй за ўвагу!

🤝 Больш старых беларускіх паштовак і гісторый пра іх вы знойдзеце ў сац.сетках Палявой Пошты, калі ласка, спасылайцеся на іх, калі карыстаеце тэкст ці відарысы з гэтага артыкула.

❤️ Падзякаваць аўтару можна кубачкам кавы :)
https://www.buymeacoffee.com/poshtabel