Suv osti mamlakatida | Akatugava Ryunoske
Bu bir ruhiy kasalxonadagi yigirma uchinchi raqamli bemorning hammaga aytib beradigan hikoyasi. Yoshi o‘ttizdan oshgan bo‘lsa-da, bir qarashda juda yosh ko‘rinadi. Uning boshidan o‘tkazganlari... aslida, uning boshidan o‘tkazganlari ahamiyatsiz. Mana, u tizzalarini quchoqlab, men va shifoxona bosh vrachi doktor S. oldida qimirlamay o‘tiribdi-da, charchoq ohangda uzun hikoyasini so‘zlab beryapti. Vaqti-vaqti bilan panjarali derazaga qarab qo‘yadi, u yerda yolg‘iz eman xira qorli bulutlarga yaproqsiz, yalang‘och shoxlarini cho‘zib turibdi. Ba’zan u qo‘l harakatlari qilib, gavdasi bilan turli ishoralar qiladi. Masalan, "hayratda qoldim" deya turib, boshini keskin orqaga tashlaydi. Menimcha, uning hikoyasini aniq yozib oldim. Agar yozganlarim sizni qoniqtirmasa, Tokio yaqinidagi N. qishlog‘iga borib, doktor S.ning ruhiy kasalxonasiga tashrif buyuring. Yosh ko‘ringan yigirma uchinchi raqamli bemor avval sizga xushmuomalalik bilan ta’zim qilib, qattiq stulni ko‘rsatadi. So‘ng ma’yus jilmayib, past ovozda bu hikoyani takrorlaydi. U tugatgach esa... uning yuzida paydo bo‘ladigan ifodani yaxshi eslayman. Hikoyasini yakunlab, o‘rnidan turadi-da, mushtlarini silkitib baqiradi:
- Yo‘qol bu yerdan! Ablah! Iflos maxluq! Ahmoq, hasadgo‘y, uyatsiz, surbet, manman, shafqatsiz, razil maxluq! Yo‘qol! Yaramas!
Bu voqea uch yil oldin sodir bo‘lgan. Ko‘pchilik qatori men ham yuk xaltamni orqalab, Kamikotining qaynoq buloqlariga yetib bordim va u yerdan Xotakayama tog‘iga ko‘tarila boshladim. Ma’lumki, Xotakayamaga boradigan yo‘l bitta - Adzusagava oqimi bo‘ylab yuqoriga boriladi. Men ilgari ham Xotakayama va hatto Yarigatakega ko‘tarilishimga to‘g‘ri kelgandi, shuning uchun menga yo‘l boshlovchi kerak emasdi va men ertalabki tumanga ko‘milgan Adzusagava vodiysi bo‘ylab yolg‘iz o‘zim yo‘lga tushdim. Ha... ertalabki tumanga ko‘milgan vaqtda. Buning ustiga bu tuman tarqalishni xayoliga ham keltirmasdi. Aksincha, u tobora zichlashib borardi. Bir soat piyoda yurganimdan so‘ng, tog‘ga ko‘tarilishni to‘xtatib, Kamikotiga qaytish haqida o‘ylay boshladim. Bordi-yu, orqaga qaytadigan bo‘lsam, baribir tuman tarqalishini kutishimga to‘g‘ri kelardi, tuman esa, aksiga olib, daqiqa sayin quyuqlashib borardi. "Eh, mana muncha ko‘tarilaman, muncha ko‘tarilaman," deb o‘yladim-da, qirg‘oqdan uncha uzoqlashmaslikka harakat qilib, bambukzordan to‘ppa-to‘g‘ri o‘rmalab ketdim.
Ko‘zimga ko‘ringan yagona narsa quyuq tuman edi. To‘g‘ri, vaqti-vaqti bilan tuman orasidan yo‘g‘on qayin daraxti yoki yashil archa shoxi ko‘rinib qolar yoki to‘satdan ro‘paradan shu yerda o‘tlab yurgan ot va sigirlarning tumshug‘i chiqib qolar, ammo bularning hammasi paydo bo‘lishi bilanoq yana quyuq tuman ichida ko‘zdan g‘oyib bo‘lardi. Bu orada oyoqlarim charchay boshladi, oshqozonimda esa bo‘shliq paydo bo‘ldi. Buning ustiga, alpinistlar kiyadigan kostyumim va yopinchig‘im tuman bilan to‘lib-toshganidan juda og‘irlashib ketgandi. Nihoyat, men taslim bo‘ldim va toshlar ustidagi suvning shaloplashidan yo‘nalishni topib, Adzusagava sohiliga tusha boshladim.
Men suvga yaqin bir tosh ustiga o‘tirib, avvalo ovqat pishirishga kirishdim. Tuzlangan go‘sht bankasini ochib, quruq shoxlardan gulxan yoqdim... Bunga, chamasi, o‘n daqiqacha vaqtim ketdi, shunda quyuq tuman asta-sekin eriy boshlaganini payqadim. Non chaynab bo‘lgach, parishonxotirlik bilan soatga qaradim. Ana xolos! Soat birdan yigirma daqiqa o‘tgan edi. Lekin meni hammasidan ham boshqa narsa hayratga soldi. Soatimning dumaloq oynasida qandaydir dahshatli bashara aks etgandi. Men qo‘rqib orqamga o‘girildim. Va... O‘shanda men umrimda birinchi marta haqiqiy tirik kappa ni o‘z ko‘zim bilan ko‘rganman. U bir qo‘li bilan oppoq qayin tanasini quchoqlab, ikkinchi qo‘li bilan soyabonini ko‘ziga tutib, orqamdagi qoya ustida qadimiy suratlardagiga o‘xshab menga qiziqsinib qarab turardi.
Hayratdan anchagacha qimir etolmay qoldim. Aftidan, kappa ham hayratda edi. U qo‘lini ko‘targancha qotib qoldi. O‘rnimdan sakrab turib, unga tashlandim. U ham yugurib ketdi. Har holda menga shunday tuyuldi. U o‘zini chetga oldi va shu zahoti xuddi yer ostiga kirib ketganday g‘oyib bo‘ldi. Tobora hayratga tushib, bambukzorni ko‘zdan kechirdim. Nima bo‘pti? Kappa mendan ikki-uch metr narida ekan. U engashib, qochishga tayyor turar va yelkasi osha menga qarab turardi. Buning hech ajablanadigan joyi yo‘q edi. Meni hayron qoldirgan va chalg‘itgan narsa uning terisining rangi edi. Kappa menga qoya tomondan qaraganida, u butunlay kulrang edi. Endi esa u boshdan-oyoq yam-yashil tusga kirdi. - Voy yaramas-ey! - deb baqirib yubordim-da, yana unga tashlandim. Albatta, u yugurib ketdi. O‘ttiz daqiqacha bambuklar orasidan o‘tib, toshlar ustidan sakrab, uning ortidan yeldim.
Kappa oyoqlarining tezligi va chaqqonligida hech qanday maymundan qolishmaydi. Men uning orqasidan jon-jahdim bilan yugurardim, dam-badam uni ko‘zdan yo‘qotib, sirg‘anib, qoqilib-suqilib yiqilardim. Kappa ulkan, sershox soxta kashtan daraxti oldiga yugurib bordi, baxtimga shu yerda uning yo‘lini buqa to‘sdi. Ko‘zlari qonga to‘lgan baquvvat yo‘g‘on oyoqli ho‘kiz. Kappa uni ko‘rib, ayanchli chinqirdi-da, o‘zini chetga oldi va bambuklar yuqoriroqda o‘sgan chakalakzorga sho‘ng‘idi. Men esa... Xo‘sh, sekin uning ortidan ergashdim, chunki endi u mendan qochib qutulolmaydi, deb o‘yladim. Chamasi, u yerda men bilmagan chuqurlik bor ekan. Barmoqlarim kappaning sirg‘anchiq yelkasiga tegishi bilanoq zim-ziyo qorong‘ilikka dumalab ketdim. Biz, odamlar, o‘lim yoqasida turganida ba’zan g‘oyat bema’ni narsalar haqida o‘ylaymiz. O‘sha lahzada vahimadan nafasim tiqilib, birdan Kamikoti issiq buloqlari yaqinidagi "Kappalar ko‘prigi" - "Kappabasi" deb ataladigan ko‘prik esimga tushdi. Keyin... Keyin nima bo‘lganini eslay olmayman. Ko‘z oldimda chaqmoq chaqnadi-yu, hushimdan ketdim.
Nihoyat o‘zimga kelganimda, atrofimni kappalar o‘rab olishgan ekan. Chalqancha yotardim. Yonimda qalin tumshug‘iga pensne taqqan kappa tizzalab o‘tirib, ko‘ksimga stetoskop bosib turardi. U ko‘zlarimni ochganimni ko‘rib, qimirlamaslikni imo qildi va olomon orasidagi kimgadir o‘girilib: "Quax, quax," dedi. Shu zahoti qayerdandir zambil ko‘targan ikkita kappa paydo bo‘ldi. Meni zambilga o‘tqazishdi va biz ulkan olomon hamrohligida allaqanday ko‘chadan asta-sekin yura boshladik. Bu ko‘cha Gindzadan farq qilmasdi. Buk daraxti xiyobonlari bo‘ylab vitrinalariga soyabon o‘rnatilgan turli-tuman do‘konlar cho‘zilib ketgan, tosh yo‘ldan avtomobillar yelib borardi.
Mana, tor ko‘chaga burildik va meni binoga olib kirishdi. Keyin bilsam, bu o‘sha pensne taqqan kappa, doktor Chakning uyi ekan. Chak meni toza to‘shakka yotqizdi va qandaydir shaffof doridan to‘la stakan ichirdi. Men o‘zimni Chakkaga topshirib yotardim. Nima ham qilardim? Har bir bo‘g‘imim shunday og‘ridiki, qimirlay olmadim. Chakk har kuni bir necha marta meni ko‘rgani kelardi. Ikki-uch kunda bir marta men umrimda birinchi marta ko‘rgan kappa - baliqchi Bagg ham meni yo‘qlab kelardi. Kappalar biz odamlar haqida biz odamlardan ko‘ra ko‘proq narsani bilishadi. Ehtimol, bu odamlar bizning qo‘limizga tushadigan kappalarga qaraganda ko‘proq kappalar qo‘liga tushishi bilan bog‘liqdir. Ehtimol, "qo‘lga tushish" unchalik to‘g‘ri emasdir, lekin nima bo‘lganda ham, odamlar kapp mamlakatida mendan oldin ham bir necha bor paydo bo‘lishgan. Bundan tashqari, ko‘pchilik umrining oxirigacha o‘sha yerda qolib ketgandi. Nima uchun? - deb so‘rarsiz. Mana nima uchun: Kappalar mamlakatida yashar ekanmiz, ishlamasdan ovqatlanishimiz mumkin, chunki biz kappalar emas, balki odamlarmiz. Bu mamlakatdagi odamlarning imtiyozi shunday. Shunday qilib, Baggning so‘zlariga ko‘ra, bir vaqtlar kappalarga tasodifan bir yosh yo‘l ishchisi kelib qolgan. U urg‘ochi kappaga uylanib, o‘limigacha u bilan yashadi. To‘g‘ri, u suvliklar mamlakatining eng go‘zali hisoblanardi, shuning uchun ham yo‘l ishchilariga shoxlarini juda ustalik bilan o‘rgatar ekan.
Oradan bir hafta o‘tgach, meni bu mamlakat qonunlariga muvofiq "alohida imtiyozlarga ega bo‘lgan fuqaro" darajasiga ko‘tarishdi. Men Chakka bilan yonma-yon joylashdim. Uyim kichik, ammo did bilan jihozlangan edi. Shuni aytish kerakki, Kapp mamlakatining madaniyati boshqa mamlakatlar, hech bo‘lmaganda Yaponiya madaniyatidan deyarli farq qilmaydi. Derazalari ko‘chaga qaragan mehmonxonaning burchagida kichkina pianino turibdi, devorlarda ramkali gravyuralar osilgan. Faqat uychaning o‘zidan tortib mebelgacha bo‘lgan atrofdagi barcha buyumlarning o‘lchamlari aborigenlarning bo‘yiga mo‘ljallangan edi va men har doim biroz noqulaylikni his qilardim. Har kuni kechqurun mehmonxonamda Chak va Baggni qabul qilardim va bu mamlakat tilini mashq qilardim. Darvoqe, mening oldimga faqat ulargina kelishmasdi. Men alohida imtiyozlarga ega bo‘lgan fuqaro sifatida hammani va har bir kishini qiziqtirardim. Mehmonxonamga oyna firmasi direktori Garga o‘xshagan kappalar ham kirib turishardi, u har kuni doktor Chakni qon bosimini o‘lchab ko‘rish uchun ataylab huzuriga chaqirardi. Dastlabki ikki hafta ichida men Bagg ismli baliqchi bilan uchrashdim.
Bir kuni dim oqshom Bagg va men mehmonxonamda stol atrofida bir-birimizga qarama-qarshi o‘tirardik. To‘satdan, hech narsadan hech narsa yo‘q, Bagg jim bo‘lib qoldi, shundoq ham katta-katta ko‘zlarini baqraytirib, menga qimir etmay tikilib qoldi. Albatta, bu menga g‘alati tuyuldi va men so‘radim:
Yapon tiliga tarjima qilinganda bu: "Quloq sol, Bagg, senga nima bo‘ldi?" degan ma’noni anglatadi. Biroq Bagg javob bermadi. Buning o‘rniga u to‘satdan stoldan turdi-da, uzun tilini chiqarib, xuddi ulkan qurbaqaga o‘xshab polda tipirchilab qoldi. Birdan menga tashlanib qolsa-ya! Men qo‘rqib ketdim va sekin o‘rnimdan turib, eshikdan chiqib ketmoqchi bo‘ldim. Yaxshiyamki, xuddi shu paytda mehmonxonaga doktor Chak kirib keldi.
- Bu yerda nima qilib yuribsan, Bagg? - so‘radi u pensne orqali baliqchiga jiddiy tikilib.
Bagg uyalib ketdi va kafti bilan boshini silab, uzr so‘ray boshladi:
- Kechirasiz, janob doktor. O‘zimni tutib turolmadim. Bu janobning qo‘rqishi juda kulgili... Siz ham, janob, marhamat qilib kechiring, - deb qo‘shib qo‘ydi u menga qarab.
Davom etishdan oldin, sizlarga kappalar haqida ba’zi umumiy ma’lumotlarni yetkazishni o‘z burchim deb bilaman. Kappa deb ataladigan jonivorlarning mavjudligi hamon shubha ostida. Biroq, shaxsan men uchun bu masalada hech qanday shubha bo‘lishi mumkin emas, chunki o‘zim kappalar orasida yashagan edim. Bu qanday jonivorlar o‘zi? "Suyko-koryaku" kabi manbalarda keltirilgan ularning tashqi ko‘rinishi ta’riflari haqiqatga deyarli to‘liq mos keladi. Darhaqiqat, kappalarning boshi kalta jun bilan qoplangan, qo‘l va oyoq barmoqlari suzgich pardalar bilan birlashgan. Kappaning bo‘yi o‘rtacha bir metr. Doktor Chakning ma’lumotlariga ko‘ra, og‘irligi yigirma bilan o‘ttiz funt orasida. Aytishlaricha, ba’zan ellik funtgacha og‘irlikdagi kappalar ham uchrab turadi. Bundan tashqari, kappaning tepasida oval likopcha shaklidagi chuqurcha mavjud. Yosh ulg‘ayishi bilan bu likopchaning tubi tobora qattiqlashib boradi. Masalan, keksa Baggning boshidagi likopcha bilan yosh Chakning boshidagi likopcha paypaslaganda butunlay boshqa-boshqa. Ammo kappaning eng ajoyib xususiyati, ehtimol, uning teri rangidir. Gap shundaki, kappaning ma’lum bir teri rangi yo‘q. U atrof-muhitga qarab o‘zgaradi - masalan, jonivor o‘t ichida bo‘lsa, uning terisi o‘t rangiga o‘xshash zumrad-yashil tusga kiradi, tosh ustida bo‘lsa, teri kulrang tosh rangini oladi. Ma’lumki, buqalamunlarning terisi ham xuddi shunday xususiyatga ega. Kappalar terisining tuzilishi buqalamunlarnikiga o‘xshash bo‘lishi ehtimoldan xoli emas. Bularning barchasini bilib olganimda, xalq og‘zaki ijodimizda g‘arbiy viloyatlardagi kappalar terisining rangi zumraddek yashil, shimoli-sharqdagi kappalarniki esa qizil deb tasvirlanishi esimga tushdi. Shuningdek, Baggni quvib ketayotganimda, u xuddi yerga singib ketgandek g‘oyib bo‘lganini ham esladim. Aytgancha, kappalarda, chamasi, anchagina teri osti yog‘i qatlami bor: ularning yer osti mamlakatida o‘rtacha harorat nisbatan past bo‘lishiga qaramay (Farengeyt bo‘yicha ellik daraja atrofida), ular kiyim-kechak nimaligini bilishmaydi. Ha, har qanday kappa ko‘zoynak taqishi, o‘zi bilan portsigar olib yurishi, hamyoni bo‘lishi mumkin. Ammo cho‘ntaklarning yo‘qligi kappalarga unchalik noqulaylik tug‘dirmaydi, chunki kappa xuddi urg‘ochi kenguruga o‘xshab qornida har xil narsalarni solish mumkin bo‘lgan xaltasi bor. Faqat uyatli joylarini hech narsa bilan yopmayotgani menga g‘alati tuyuldi. Bir kuni men Baggdan buning sababini so‘radim. Bunga javoban Bagg uzoq vaqt orqaga tashlanib xoxolab kuldi-da, shunday dedi:
- Menga esa sizlar buni yashirganingiz kulgili tuyuladi!
Asta-sekin kapplarning kundalik hayotda ishlatiladigan so‘zlar zaxirasini o‘zlashtirib oldim. Shu tariqa ularning urf-odatlari va axloqiy qarashlari bilan tanishish imkoniyatiga ega bo‘ldim. Meni eng ko‘p hayratga solgan narsa ularning kulgili va jiddiy narsalar haqidagi g‘alati, hatto teskari tasavvurlari edi. Biz, odamlar, muhim va jiddiy deb hisoblaydigan narsalar ularda kulgi uyg‘otadi, biz kulgili deb qaraydigan narsalarga esa ular jiddiy va muhim deb qarashga moyil. Masalan, biz insonparvarlik va adolat tushunchalariga juda jiddiy yondashamiz, kapplar esa bu so‘zlarni eshitganda qorinlarini ushlab xaxolab kulishadi. Xullas, yumor haqidagi tushunchalar bizda va kappalarda butunlay boshqacha. Bir kuni men Chakkaga tug‘ilishni cheklash haqida gapirib berdim. U gapimni eshitib, og‘zini katta ochdi va shunday xaxolab kulib yubordiki, ko‘zoynagi tushib ketdi. Men, tabiiyki, jahlim chiqib, tushuntirish talab qildim. Ehtimol, uning iboralaridagi ba’zi ma’nolarni ilg‘amagan bo‘lishim mumkin, chunki o‘shanda kappa tilini hali yaxshi tushunmasdim, lekin esimda qolganidek, Chakning javobi taxminan quyidagicha edi:
- Faqat ota-ona manfaatini o‘ylash kulgili emasmi? Bu xudbin va o‘zini o‘ylashlik emasmi?
Biz odamlar uchun esa kappada tug‘ilishdan ko‘ra bema’niroq narsa yo‘q. Chak bilan suhbatlashganimdan bir necha kun o‘tgach, Baggning xotini tug‘ish arafasida edi va men bu jarayonni ko‘rish uchun Baggning kulbasiga bordim. Kappalarda ham tug‘ruq bizdagidek kechadi. Tug‘ayotgan ayolga shifokor va doya yordam beradi. Ammo tug‘ruq boshlanishidan oldin kappa-ota og‘zini tug‘ayotgan ayolning qorniga bosib, xuddi telefonda gaplashayotgandek baland ovozda so‘raydi: "Dunyoga kelishni xohlaysanmi? Yaxshilab o‘ylab javob ber!" Bu savolni xotini yonida tiz cho‘kib o‘tirgan Bagg ham bir necha bor takrorladi. Keyin o‘rnidan turib, stol ustidagi piyoladagi dezinfeksiyalovchi eritma bilan og‘zini chaydi. Shunda go‘dak uyalganday, onasining qornidan zo‘rg‘a eshitiladigan ovozda javob berdi:
- Men tug‘ilishni istamayman. Birinchidan, otamning irsiyati - ayniqsa uning ruhiy kasalligi meni qo‘rqitadi. Bundan tashqari, ishonchim komilki, kappalar ko‘paymasligi kerak.
Bu javobni eshitib, Bagg xijolat bo‘lib, ensasini qashidi. Shu payt hozir bo‘lgan doya xotinning qorniga yo‘g‘on shisha naychani chaqqonlik bilan kiritib, qandaydir suyuqlik purkadi. Xotin yengil tin oldi. Xuddi shu lahzada uning ulkan qorni havosi chiqarilgan sharday puchayib qoldi.
Tabiiyki, kappa bolalari ona qornidan shunday javoblar berishga qodir bo‘lgani uchun, dunyoga kelishi bilanoq mustaqil ravishda yuradi va gaplashadi. Chakning aytishicha, hatto yigirma olti kunlik chaqaloq ham "Xudo bormi?" mavzusida ma’ruza o‘qigan ekan. To‘g‘ri, Chak qo‘shimcha qildiki, bu chaqaloq ikki oyligida vafot etibdi.
Tug‘ruq haqida gap ketganda, bu mamlakatda bo‘lgan paytimning uchinchi oyi oxirida ko‘chalardan birining burchagida ko‘rgan ulkan plakatni tilga olmasdan ilojim yo‘q. Plakatning pastki qismida karnay chalayotgan va qilich o‘ynatayotgan kappalar tasvirlangan edi. Yuqori qismi esa kappalarning yozuvidagi belgilar - soat prujinasiga o‘xshash spiralsimon iyerogliflar bilan to‘ldirilgan edi. Plakat matni tarjimada taxminan quyidagicha edi (bu yerda ham ahamiyatsiz xatolardan qochganimga kafolat bera olmayman, lekin men yon daftarimga so‘zma-so‘z yozib bordim, xuddi biz bilan birga sayr qilgan kappa talabasi Rapp o‘qib berganidek):
"Ko‘ngillilar safiga qo‘shiling:
Yomon irsiyatga qarshi kurash!!!
Sog‘lom erkak va urg‘ochilar!!!
Yomon irsiyatni tugatish uchun,
kasal erkak va urg‘ochilarni juft qilib oling!!!
Shubhasiz, men darhol Rappga bunday narsalarga yo‘l qo‘yib bo‘lmasligini aytdim. Bunga javoban Rapp xaxolab kulib yubordi. Plakat yonida turgan boshqa barcha kappalar ham qag‘illashdi.
- Yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi deysizmi? Axir sizlarda ham xuddi bizdagidek ish qilinadi-ku, bu sizning hikoyalaringizdan ko‘rinib turibdi. Nima deb o‘ylaysiz, nega sizning boyvachchalaringiz xizmatkorlarni yaxshi ko‘rib qolishadi-yu, qizlaringiz haydovchilar bilan o‘ynashadi? Albatta, yomon irsiyatdan qutulishga bo‘lgan tug‘ma intilish tufayli-da. Mana, yaqinda menga gapirib bergan ko‘ngillilaringizni olaylik - allaqanday temir yo‘l uchun bir-birlarini qirib tashlayotganlarni. Menimcha, bizning ko‘ngillilarimiz ularga qaraganda ancha olijanob.
Rapp bu gapni juda jiddiy ohangda aytdi, faqat uning semiz qorni hamon kulgidan o‘zini tutib turgandek qaltirardi. Lekin xursand bo‘lishga vaqtim yo‘q edi. Qarasam, qandaydir kappa mening ehtiyotsizligimdan foydalanib, avtomat ruchkamni o‘g‘irlab ketibdi. G‘azabdan o‘zimni yo‘qotib, uni ushlab olmoqchi bo‘ldim, lekin kappaning terisi sirpanchiq bo‘lgani uchun uni ushlab qolish oson emas edi. U qo‘limdan sirg‘alib chiqib, jon-jahdi bilan qochib qoldi. U chivinga o‘xshagan ozg‘in gavdasini oldinga qattiq engashtirib yeldek uchib borar, go‘yo hozir yo‘lakka cho‘zilib yiqiladigandek tuyulardi.
Rapp menga Bagg kabi ko‘p xizmat ko‘rsatdi. Ammo asosan men undan Tokk bilan tanishtirganiga minnatdorman. Tokk - shoir. Kappa shoirlar uzun soch qo‘yishadi va bu jihatdan bizning shoirlardan farq qilishmaydi. Vaqti-vaqti bilan zerikib qolganimda, ko‘nglimni ochish uchun Tokknikiga borardim. Tokkni doimo uning baland tog‘ o‘simliklari solingan tuvaklarga to‘la tor hujrasida topish mumkin edi. U shu yerda she’rlar yozar, chekardi va umuman o‘z zavqiga yashardi. Xonaning burchagida uning urg‘ochisi tikish bilan band bo‘lib o‘tirardi. (Tokk erkin sevgi tarafdori bo‘lib, prinsip yuzasidan uylanmagan edi). Men kirganimda, Tokk doim tabassum bilan kutib olardi. (To‘g‘ri, kappaning jilmayishini ko‘rish unchalik yoqimli emas. Men, har holda, boshida qo‘rqib ketardim.)
- Kelganingdan xursandman, - derdi u. - Mana bu stulga o‘tir. Tokk menga kappalar hayoti va ularning san’ati haqida ko‘p va tez-tez so‘zlab berardi. Uning fikricha, dunyoda oddiy kappaning hayotidan ko‘ra bema’niroq narsa yo‘q ekan. Ota-onalar va farzandlar, er-xotinlar, aka-ukalar va opa-singillar - barchasi hayotning yagona quvonchini bir-birlarini shafqatsizlarcha qiynashda ko‘rar ekanlar. Oiladagi munosabatlar tizimi esa, Tokkning aytishicha, mutlaqo bema’ni ekan. Bir kuni Tokk derazadan tashqariga qarab, jirkanib dedi:
- Mana, qara!.. Qanday ahmoqlik!
Ko‘chada, deraza tagida hali juda yosh kappa zo‘rg‘a qadam tashlab sudralib borardi. Uning bo‘ynida bir nechta erkak va urg‘ochi kappalar, shu jumladan ikkita keksa - chamasi, uning ota-onasi osilib turardi. Tokkning kutganiga qarama-qarshi o‘laroq, bu yosh kappaning fidoyiligi meni hayratga soldi va men uni maqtay boshladim.
- Ha, - dedi Tokk, - ko‘rib turibmanki, sen bu mamlakatda ham munosib fuqaro bo‘lib qolibsan... Aytgancha, sen sotsialistmisan?
Men, albatta, "qua" deb javob berdim.
(Bu kappalar tilida "ha" degani).
- Sen yuzlab o‘rtamiyonalar uchun ikkilanmay iste’dodingni qurbon qilarmiding?
- Sening e’tiqoding qanday, Tokk? Kimdir seni anarxist deb aytgandi.
- Menmi? Men - o‘ta odam! - g‘urur bilan e’lon qildi Tokk [so‘zma-so‘z tarjimada - "o‘ta kappa"].
San’at haqida Tokkning ham o‘ziga xos fikri bor. U san’at hech qanday ta’sirga berilmasligiga, u san’at uchun san’at bo‘lishi kerakligiga, binobarin, san’atkor, avvalo, ezgulik va yovuzlik chegarasidan o‘tgan o‘ta odam bo‘lishi shartligiga ishonadi. Darvoqe, bu faqat Tokkning nuqtai nazari emas. Uning deyarli barcha shoir hamkasblari ham shunday fikrda. Biz Tokk bilan bir necha marta o‘ta odamlar klubiga borgandik. Bu klubda shoirlar, nosirlar, dramaturglar, tanqidchilar, rassomlar, bastakorlar, haykaltaroshlar, san’at havaskorlari va boshqalar to‘planishadi. Va ularning barchasi - o‘ta odamlar. Qachon borsak ham, ular doim elektr chiroqlari yorqin yoritib turgan xollda o‘tirishar va qizg‘in suhbatlashishardi. Vaqti-vaqti bilan ular bir-birlariga o‘zlarining g‘ayriinsoniy qobiliyatlarini namoyish etishardi. Masalan, bir haykaltarosh la’nati qirqquloq solingan ulkan tuvaklar orasidan yosh kappani tutib olib, hammaning ko‘z o‘ngida astoydil Sodom gunohiga berildi. Yozuvchi ayol esa stolga chiqib, ketma-ket oltmish shisha absent ichdi. Oltmishini ichib bo‘lib, stoldan yiqildi va shu zahoti jon berdi.
Oydin kechalarning birida biz Tokk bilan o‘ta odamlar klubidan qo‘ltiqlashib qaytayotgan edik. Tokk odatdan tashqari jim va ma’yus edi. Kichkina yorug‘ deraza yonidan o‘tayotganimizda Tokk to‘satdan to‘xtadi. Deraza ortida stol atrofida katta erkak va urg‘ochi, chamasi, er-xotin va uchta bolasi ovqatlanib o‘tirishardi. Tokk chuqur xo‘rsindi va dedi:
- Bilasanmi, men muhabbat haqidagi g‘ayriinsoniy qarashlar tarafdoriman. Lekin bunday manzarani ko‘rishga to‘g‘ri kelganda, havasim keladi.
- Bu yerda qandaydir ziddiyat bordek tuyulmayaptimi?
Tokk qo‘llarini ko‘ksiga qovushtirgancha, oy nuriga cho‘milib bir muddat jim turdi va beshta kappaning tinch-totuv ovqatlanishiga tikilib qoldi. So‘ng javob berdi:
- Ehtimol. Nima bo‘lganda ham, anavi stol ustidagi quymoq har qanday muhabbatdan ko‘ra foydaliroq.
Gap shundaki, kappalardagi sevgi odamlardagi sevgidan juda farq qiladi. Urg‘ochisi o‘ziga mos erkakni ko‘rib qolsa, darhol uni qo‘lga kiritishga intiladi. Bunda u hech qanday vositadan qaytmaydi. Eng halol va to‘g‘riso‘z urg‘ochilari ortiqcha gap-so‘zsiz, shunchaki erkakka tashlanadi. Men o‘z ko‘zim bilan ko‘rdimki, bir urg‘ochi jonholatda qochib ketayotgan sevgilisining ortidan quvib borardi. Bu ham yetmagandek, ko‘pincha yosh urg‘ochi bilan birga uning ota-onasi va aka-ukalari ham qochoqni ta’qib qilishadi... Bechora erkaklar! Hatto omad kulib boqib, ta’qibdan qutulsalar ham, bunday quvlashdan keyin ikki-uch oy o‘zlariga kelishlari kerak bo‘ladi.
Bir kuni uyda o‘tirib, Tokkning she’rlar to‘plamini o‘qiyotgan edim. Kutilmaganda xonaga talaba Rapp otilib kirdi. U polga yiqildi va hansirab gapirdi:
- Qanday dahshat!.. Baribir qo‘lga tushirdim!
Kitobni chetga qo‘yib, eshikni qulfladim. Keyin qulf teshigidan qaradim. Eshik oldida yuziga qalin oltingugurt kukuni surtilgan past bo‘yli urg‘ochi aylanib yurardi. Rapp bir necha hafta mening to‘shagimda yotdi. Buning ustiga uning tumshug‘i chirib, butunlay tushib ketdi.
Darvoqe, ba’zan shunday ham bo‘ladiki, erkagi ham urg‘ochisining ketidan quvib ketadi. Ammo bu holatlarda ham hamma narsa urg‘ochi tomonidan uyushtiriladi. U shunday qiladiki, erkak uni ta’qib qilmasdan iloji qolmaydi. Bir kuni urg‘ochisini telbasimon quvib ketayotgan erkakni ko‘rishga to‘g‘ri keldi. Urg‘ochisi jon-jahdi bilan qochar, lekin tez-tez to‘xtab, orqasiga qarardi, to‘rt oyoqlab turib ta’qibchining jig‘iga tegardi, ortiq cho‘zib bo‘lmasligini sezgach, o‘zini holdan toygan qilib ko‘rsatdi va jon-jon deb o‘zini tutib olishga yo‘l qo‘ydi. Erkagi uni ushlab olib, yerga yiqildi. Bir ozdan so‘ng o‘rnidan turganda, uning ko‘rinishi juda ayanchli edi, yuzida pushaymonlik yoki umidsizlik ifodasi bor edi. Lekin u yengil qutuldi. Boshqa bir manzarani ham kuzatishga to‘g‘ri keldi. Kichkina erkak urg‘ochini quvib ketdi. Urg‘ochisi, o‘ziga xos tarzda, yugurish paytida uni yo‘ldan ozdirayotgan edi. Shu payt tor ko‘chadan ularga qarshi baland ovozda pishillab bahaybat erkak chiqib keldi. Urg‘ochisi unga bir qarab qo‘ydi-da, birdan unga tashlanib, chinqirib yubordi: "Yordamga! Yordam bering! Bu yaramas orqamdan quvib, meni o‘ldirmoqchi!" Bahaybat erkak ko‘p o‘ylab o‘tirmay, kichkinani ushlab oldi-da, tosh yo‘lga yiqitdi. Kichkina pardali panjalari bilan jon talvasasida havo yutarkan, shu zahoti jon berdi. Urg‘ochisi-chi? U allaqachon bahaybat narning bo‘yniga osilib, unga mahkam yopishib olgan va jozibali jilmayardi.
Men bilgan barcha erkak kappalar urg‘ochilari tomonidan ta’qib qilinardi. Urg‘ochilari hatto xotini va bolalari bo‘lgan Baggni ham ta’qib qilishdi. Hatto uni bir necha bor quvib yetishdi. Faqat Magg ismli bir faylasuf (u shoir Tokk bilan qo‘shni yashardi) biror marta ham qo‘lga tushmadi. Bu, ehtimol, qisman tashqi ko‘rinishi xunukroq erkakni topish qiyin bo‘lganligi bilan izohlanadi. Boshqa tomondan, boshqa erkak hayvonlardan farqli o‘laroq, Magg ko‘chaga kamdan-kam chiqardi. Ba’zan uning oldiga kirardim, suhbatlashardik. Turli rangdagi shisha qoplamali chiroq yoritib turgan qorong‘i xonasida, baland stol yonida o‘tirgancha, qalin kitoblarni mutolaa qilardi. Bir kuni u bilan sevgi muammolari haqida gaplashdim.
- Nega hukumatingiz erkaklarni ta’qib qilayotgan urg‘ochilarga nisbatan qat’iy choralar ko‘rmaydi? – deb so‘radim.
- Eng avvalo, - javob berdi Magg, - hukumat apparatida urg‘ochi hayvonlar juda kam. Ma’lumki, urg‘ochilari erkaklariga qaraganda ancha rashkchi. Agar hukumat organlarida urg‘ochilar soni ko‘paytirilsa, ehtimol, erkaklar erkinroq nafas olardi. Biroq, ishonchim komilki, bunday choralar hech qanday natija bermagan bo‘lardi. Nima uchun? Hech bo‘lmaganda, urg‘ochi amaldorlar erkak hamkasblarini ham ta’qib qila boshlagan bo‘lardi.
- Unday bo‘lsa, siznikiga o‘xshash hayot tarzini olib borgan ma’qul, Magg.
Magg o‘rnidan turib, ikkala qo‘limni qisdi-da, xo‘rsinib dedi:
- Siz kappa emassiz, buni tushunmaysiz. Ba’zan bu dahshatli urg‘ochilar meni ta’qib qilishini juda xohlayman.
Ko‘pincha shoir Tokk bilan konsertlarga borardik. Ayniqsa, uchinchi konsert xotiramda chuqur iz qoldirdi. Kappalar mamlakatidagi konsert zali Yaponiyadagidan deyarli farq qilmasdi. Xuddi shunday, bir-birining ustiga ko‘tarilgan o‘rindiqlar qatori, ularda quloqqa aylanib, uch-to‘rt yuz erkak va urg‘ochi qo‘llarida dasturlar bilan o‘tirardi. Men hikoya qilmoqchi bo‘lgan uchinchi konsertga Tokk va uning urg‘ochisidan tashqari, faylasuf Magg ham hamrohlik qildi. Biz birinchi qatorda joylashdik. Violonchelda yakkaxon ijro etilgach, sahnaga ko‘zlari g‘oyat tor kappa notalarni beparvolik bilan silkitgancha chiqib keldi. Dasturda ko‘rsatilishicha, bu mashhur bastakor Krabak edi. Dasturda... Aslida, menga dasturga qarashning hojati yo‘q edi. Krabak Tokk a’zo bo‘lgan o‘ta inson klubiga mansub edi va men uni yuzidan tanirdim.
"Lied - Craback" ["Qo‘shiq - Krabak" (nemischa)] (bu mamlakatda hatto dasturlar ham asosan nemis tilida chop etilardi).
Krabak gulduros qarsaklarga javoban sal egilib ta’zim qildi-da, xotirjamlik bilan royalga yaqinlashdi va o‘sha beparvolik bilan o‘z bastalagan qo‘shig‘ini chala boshladi. Tokkning aytishicha, Krabak kabi daho musiqachilar bu mamlakatda hech qachon bo‘lmagan va bundan keyin ham bo‘lmaydi. Krabak meni juda qiziqtirardi - uning musiqasi ham, lirik she’rlari ham - shuning uchun royal sadolariga diqqat bilan quloq solardim. Tokk bilan Magg musiqaga mendan ham ko‘proq maftun bo‘lishgandi, shekilli. Faqat bitta go‘zal (har holda kappalar shunday hisoblashardi) urg‘ochi sabrsizlik bilan dasturni g‘ijimlab, vaqti-vaqti bilan nafrat ila uzun tilini chiqarib qo‘yardi. Maggning aytishicha, o‘n yil oldin u Krabakning ortidan quvlab, uni qo‘lga tushira olmagan va o‘shandan beri bu ajoyib musiqachidan nafratlanib kelayotgan ekan.
Krabak royal bilan olishayotgandek tobora qizishib, chalishda davom etarkan, to‘satdan zal bo‘ylab xitob yangradi:
Seskanib ketdim va qo‘rqib orqamga o‘girildim. Shubha yo‘q edi. Bu ovoz oxirgi qatorda o‘tirgan ulkan gavdali, ko‘rkam politsiyachiga tegishli edi. Xuddi shu payt orqamga o‘girilganimda, u o‘rnidan turmay, xotirjamlik bilan yanada balandroq ovozda qichqirdi:
Shundan so‘ng dahshatli shovqin ko‘tarildi. Tomoshabinlar baqirib yubordi. "Politsiya o‘zboshimchaligi!", "Chal, Krabak! Chal!", "Ahmoqlar!", "Yaramas!", "Yo‘qol!", "Taslim bo‘lma!"... O‘rindiqlar ag‘darildi, dasturlar uchdi, kimdir bo‘sh sidr shishalarini, toshlarni va hatto bodring po‘choqlarini ota boshladi... Men butunlay gangib, Tokkdan nima bo‘layotganini so‘ramoqchi bo‘ldim, lekin Tokk allaqachon hayajondan o‘zini yo‘qotib qo‘ygandi. U o‘rindiq ustiga sakrab chiqib, to‘xtovsiz baqirardi: "Chal, Krabak! Chal!" Hatto haligi go‘zal qiz ham Krabakka bo‘lgan nafratini unutib, Tokkning ovozini bosib chinqirardi: "Politsiya o‘zboshimchaligi!" Shunda men Maggdan so‘radim:
- Bu bizning mamlakatimizda tez-tez sodir bo‘lib turadi. Ko‘ryapsizmi, rasm yoki adabiy asar ifodalaydigan fikr... - Magg har doimgidek past va xotirjam ovozda gapirardi, faqat yonidan uchib o‘tayotgan narsalardan o‘zini olib qochish uchun boshini yelkalari orasiga tortib olgan edi. - Aytaylik, rasm yoki adabiy asar ifodalaydigan fikr, odatda hammaga bir qarashda tushunarli bo‘ladi, shuning uchun bizda kitoblarni nashr etish va ko‘rgazmalar o‘tkazishga taqiq yo‘q. Ammo bizda musiqiy asarlarni ijro etishni taqiqlash amaliyoti bor. Negaki, musiqiy asar, u axloq uchun qanchalik zararli bo‘lmasin, baribir musiqiy eshitish qobiliyati bo‘lmagan kappalar uchun tushunarsizligicha qoladi.
- Demak, bu politsiyachi musiqiy eshitish qobiliyatiga ega ekan-da?
- Xm... Bu, bilasizmi, shubhali. Ehtimol, bu musiqa unga xotini bilan yotganda yuragining urishini eslatgandir.
Bu orada mojaro tobora avjiga chiqardi. Krabak hamon royal yonida o‘tirar va bizga mag‘rur nigoh tashlardi. Garchi o‘ziga qarab otilayotgan narsalardan qochish zarurati uning kibr-havosiga xalal bersa-da, u umuman olganda buyuk musiqachi qadr-qimmatini saqlab qolishga erishdi va bizga faqat tor ko‘zlarini g‘azab bilan chaqnatib qarab turardi. Men... Men ham, albatta, xavf-xatardan qochib, Tokkning orqasiga yashirindim. Lekin qiziqishim ustun kelib, Maggdan so‘rashda davom etdim:
- Sizningcha, bunday senzura vahshiylik emasmi?
- Aslo unday emas. Aksincha, bizning senzuramiz boshqa har qanday mamlakatdagidan ancha ilg‘or. Masalan, Yaponiyani olaylik. Atigi bir oy oldin u yerda...
Biroq ayni shu payt Maggning boshiga bo‘sh shisha kelib tegdi. U "qvak" deb qichqirib yubordi-da, hushidan ketib yiqildi.
Qanchalik g‘alati tuyulmasin, Ger ismli shisha firmasining direktori menga yoqib qoldi. Ger - kapitalistlarning kapitalisti. Shubhasiz, bu mamlakatda hech bir kappaning qorni Gernikidek katta emas, shunday bo‘lsa-da, u ustrisaga o‘xshagan xotini va bodringga o‘xshagan bolalari qurshovida chuqur va qulay kresloda o‘tirganida, baxtning timsoli bo‘lib ko‘rinardi. Vaqti-vaqti bilan men sudya Bepp va doktor Chak hamrohligida Gerning uyidagi ziyofatlarga borardim. Gerning tavsiyanomasini olib, uning o‘ziga hamda do‘stlariga tegishli turli korxonalarga ham tashrif buyurdim. Ana shu xilma-xil korxonalar orasida meni, ayniqsa, bir nashriyot kompaniyasining fabrikasi qiziqtirib qoldi. Yosh injener-kappa bilan korxonalarga kirib, gidroelektr energiyasida ishlaydigan ulkan mashinalarni ko‘rganimda, bu mamlakatdagi texnikaning yuksak darajasi meni yana bir bor hayratga soldi va lol qoldirdi. Ma’lum bo‘lishicha, fabrika yiliga yetti million nusxagacha kitob ishlab chiqararkan. Lekin meni hayratga solgan narsa nusxalar soni emas edi. Ajablanarlisi shundaki, bu yerda kitob ishlab chiqarish uchun zarracha mehnat sarflash talab qilinmas ekan. Bu mamlakatda kitob yaratish uchun qog‘oz, siyoh va qandaydir kulrang kukunsimon moddani maxsus voronkasimon qabul qilgich orqali mashinaga joylashtirishning o‘zi kifoya ekan. Oradan besh daqiqa o‘tar-o‘tmas, mashinalar qa’ridan bosma taboqning sakkizdan bir, o‘n ikkidan bir, to‘rtdan bir qismidan iborat turli-tuman formatdagi tayyor kitoblar uzluksiz oqim bo‘lib chiqa boshlaydi. Mashinadan otilib chiqayotgan kitoblar sharsharasini ko‘rib, muhandisdan qabul qilgichga solinayotgan kulrang kukun nimaligini so‘radim. Yaltiroq qora mexanizmlar oldida qimirlamay turgan muhandis parishonlik bilan javob berdi:
- Kulrang kukunmi? Bu eshak miyasi. Ular quritiladi, so‘ngra kukun holiga keltiriladi, xolos. Hozir ularning tonnasi ikki-uch senga [sen - mayda pul birligi] tushydapti.
Bunday texnik mo‘jizalar, albatta, faqat kitob nashr etuvchi korxonalardagina ro‘y bermaydi. Rasmlar va musiqa ishlab chiqaruvchi korxonalar ham taxminan xuddi shunday usullardan foydalanadi. Gerning aytishicha, bu mamlakatda har oyda yetti yuzdan sakkiz yuzgacha yangi mexanizmlar ixtiro qilinadi, ommaviy ishlab chiqarish esa allaqachon ishchi qo‘llarisiz juda yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Natijada har yili barcha korxonalarda kamida qirq-ellik ming ishchi ishdan bo‘shatiladi. Vaholanki, bu mamlakatda har kuni ertalab sinchiklab o‘qib chiqadigan gazetalarimda biror marta ham "ishsizlik" so‘zini uchratmadim. Bunday holat menga g‘alati tuyuldi va bir kuni Bepp va Chak bilan birga Gerning navbatdagi ziyofatiga taklif qilinganimizda, men bu haqda izoh so‘radim.
- Ishdan bo‘shatilganlarni bizda yeyishadi, - dedi Ger beparvolik bilan, tushdan keyingi sigarasini tutatib.
Men uning nima demoqchi bo‘lganini tushunmadim, shunda Chak o‘zining doimiy pesnesi bilan mening hayratimni bartaraf etishga kirishdi.
- Ishdan bo‘shatilgan bu ishchilarning hammasini o‘ldirishadi, go‘shti ovqatga ishlatiladi. Mana, gazetani ko‘ring. Ko‘rdingizmi? Shu oyda oltmish to‘rt ming sakkiz yuz oltmish to‘qqiz ishchi ishdan bo‘shatildi, go‘shtning narxi ham shunga yarasha pasaydi.
- Ular itoatkorlik bilan o‘zlarini o‘ldirishlariga yo‘l qo‘yishadimi?
- Nima ham qila olishardi? Axir ishchilarni o‘ldirish to‘g‘risida qonun bor-ku.
Oxirgi so‘zlar shaftoli solingan tuvakning orqasida o‘tirgan, afti burishib ketgan Beppga tegishli edi. Men butunlay esankirab qoldim. Biroq na janob Ger, na Bepp, na Chak bu ishda hech qanday g‘ayritabiiylik ko‘rmadilar. Biroz jimlikdan so‘ng Chak menga masxaraomuz tuyulgan istehzoli tabassum bilan yana gap boshladi:
- Shunday qilib, davlat ochlikdan o‘lish va o‘z joniga qasd qilish holatlarini kamaytiradi. Haqiqatan ham, bu ularga hech qanday azob bermaydi - ularga faqat ozgina zaharli gazni hidlatishadi, xolos.
- Lekin baribir ularning go‘shti-ku...
- Qo‘ysangiz-chi, iltimos. Mabodo faylasufimiz Magg sizni eshitib qolsa bormi, qotib-qotib kulardi. Kechirasiz-u, sizning mamlakatingizda plebeylar o‘z qizlarini fohishalikka sotishmayaptimi? Ishchilarning go‘shti ovqatga ketayotganidan g‘azablanish g‘alati ko‘ngilchanlik-ku!
Suhbatimizni tinglab o‘tirgan Ger stol yonida turgan buterbrod solingan likopchani menga surib, xotirjamlik bilan dedi:
- Xo‘sh, qanday? Balki sinab ko‘rarsiz? Axir bu ham ishchilarning go‘shti...
Men o‘zimni yo‘qotib qo‘ydim. Ko‘nglim aynidi. Bepp bilan Chakning qahqahasi ostida Gerning mehmonxonasidan otilib chiqdim. Tun bo‘ronli edi, osmonda birorta yulduz chaqnamasdi. Men zulmatda uyga qaytarkanman, to‘xtovsiz qayt qilardim. Qusug‘im qorong‘ida ham oq dog‘lar hosil qilardi.
Shunday bo‘lsa-da, shisha kompaniyasining direktori Ger, shubhasiz, juda yoqimtoy kappa edi. Biz Ger bilan u a’zo bo‘lgan klubga tez-tez borib turardik va u yerda vaqtimizni maroqli o‘tkazardik. Aslida, bu klub Tokk a’zo bo‘lgan o‘ta qudratli odamlar klubidan ancha shinam edi. Bundan tashqari, Ger bilan suhbatlarimiz - garchi faylasuf Magg bilan bo‘lgan suhbatlarchalik chuqur bo‘lmasa-da - ko‘z oldimda mutlaqo yangi, cheksiz keng olamni ochardi. Ger sof oltindan yasalgan qoshiqcha bilan qahvasini aralashtirib, turli mavzularda zavq bilan so‘zlardi.
Bir kuni tumanli oqshomda qishki atirgullar solingan guldonlar orasida o‘tirib, Gerni tinglardim. Esimda, bu suhbat eng zamonaviy uslubda jihozlangan xonada bo‘lib o‘tgandi - devorlar, shift va mebellarning oppoqligini nozik oltin chiziqlar kesib o‘tgandi. Ger odatdagidan ham ko‘proq mag‘rurlanib iljayib, yaqinda hokimiyat tepasiga kelgan "Kuoraks" partiyasining vazirlar mahkamasi haqida gapirdi. "Kuoraks" so‘zi hech qanday alohida ma’noga ega bo‘lmagan undov so‘z bo‘lib, uni "voy-bo‘" dan boshqacha tarjima qilib bo‘lmaydi. Ammo, nima bo‘lganda ham, partiya "Barcha kappalar manfaatlari uchun" degan shior ostida faoliyat yuritadi.
- "Kuoraks" partiyasini mashhur siyosatchi Roppe boshqaradi. Bismark bir paytlar: "Halollik - eng yaxshi diplomatiya," degan edi. Roppe esa halollikni ichki siyosat tamoyiliga aylantirdi...
- Gapimni bo‘lmang, quloq soling. Ha, uning barcha nutqlari - g‘irt yolg‘on. Ammo uning hamma gaplari yolg‘on ekani hammaga ayon bo‘lgani uchun, oxir-oqibatda, u haqiqatni gapirayotgandek bo‘lib chiqadi. Faqat sizga o‘xshagan noxolis mavjudotlargina uni yolg‘onchi deb atashi mumkin. Biz kappalar unday emasmiz... Darvoqe, bu muhim emas. Biz Roppe haqida gaplashayotgan edik. Xullas, Roppe "Kuoraks" partiyasini boshqaradi. Biroq Roppening ham xo‘jayini bor. U "Pu-fu" gazetasining egasi Kuikui ("pu-fu" ham taxminan "uh" deb tarjima qilinadigan undov so‘z). Ammo Kuikuining ham o‘z xo‘jayini bor. Bu xo‘jayin esa hozir qarshingizda o‘tirgan janob Gerning o‘zi.
- Ammo... Kechirasiz, balki to‘liq tushunmagandirman... Axir "Pu-Fu" gazetasi, bilishimcha, ishchilar manfaatini himoya qiladi-ku. Agar siz aytganingizdek, gazeta egasi sizga bo‘ysunsa...
- "Pu-Fu" gazetasi xodimlariga kelsak, ular chindan ham ishchilar manfaatini himoya qilishadi. Biroq ularga faqat Kuikui buyruq beradi. Kuikui esa kamina Gerning ko‘magisiz bir qadam ham yura olmaydi.
Ger hamon iljayib, oltin qoshiqchasini o‘ynardi. Men unga tikilarkanman, ko‘nglimda unga nisbatan nafratdan ko‘ra "Pu-Fu"ning bechora xodimlariga ko‘proq achinish hissi uyg‘ondi. Chamasi, Ger fikrimni uqdi shekilli, katta qornini do‘ppaytirib dedi:
- Yo‘q, "Pu-Fu"ning hamma xodimlari ham ishchilar manfaatini himoya qilavermaydi. Axir har bir kappa avvalo o‘z manfaatini ko‘zlaydi, biz shunday tuzilganmiz... Bundan tashqari, yana bir holat vaziyatni murakkablashtiradi. Gap shundaki, kamina Ger ham, o‘z harakatlarimda erkin emasman. Sizningcha, menga kim yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi? Rafiqam. Go‘zal Ger xonim.
- Ger xonimning amrini bajarish - katta baxt, - dedim mulozamat bilan.
- Har holda, men mamnunman. Lekin bularning barchasi haqida faqat siz bilan ochiqchasiga gaplasha olaman, chunki siz kappa emassiz.
- Demak, pirovardida "Kuoraks" hukumatini Ger xonim boshqaradi, shundaymi?
- Hm... Ochig‘i, shunday deyish mumkinmi-yo‘qmi, bilmayman... Darvoqe, biz yetti yil oldin olib borgan urush haqiqatan ham urg‘ochi tufayli boshlangan edi.
- Urush? Demak, sizlarda ham urushlar bo‘lgan ekan-da?
- Albatta, bo‘lgan. Yana qanchasi bo‘ladi! Bilasizmi, qo‘shni davlatlar mavjud ekan...
Shunday qilib, men birinchi marta suvostidagi mamlakat dunyodagi yagona davlat emasligini bilib oldim. Ger menga azaldan kappalarning asosiy dushmanlari qunduzlar bo‘lganini aytib berdi. Qunduzlarning qurol-yarog‘lari kappalarnikidan sira qolishmaydi. Kappalar va qunduzlar o‘rtasidagi urushlar haqidagi bu suhbat meni juda qiziqtirdi. Darhaqiqat, kappalarning qunduzlar timsolida kuchli raqibi borligi na "Suyko-koryaku" muallifiga, na "Yamasima xalq afsonalari to‘plami" muallifi Kunio Yanagidaga ma’lum edi.
- Tabiiy ravishda, - deb davom etdi Ger, - urush boshlanishidan oldin har ikki tomon bir-birining izidan tinimsiz ayg‘oqchilik qilgan. Axir biz qunduzlardan vahimaga tushib qo‘rqardik, qunduzlar ham xuddi shunday bizdan qo‘rqardi. Mana shunday paytda yurtimizda istiqomat qilayotgan bir qunduz er-xotinni ziyorat qildi. Vaholanki, bu juftlikdagi urg‘ochi aynan erini o‘ldirish rejasini tuzayotgan edi. U o‘taketgan buzuq edi, buning ustiga, uning hayoti sug‘urtalangan bo‘lib, bu ham urg‘ochini ozmuncha vasvasaga solmagan bo‘lsa kerak.
- Ular bilan tanish edingizmi?
- Ha... Aslida, yo‘q. Men faqat erkagini, erini bilardim. Xotinim uni yovuz deb hisoblaydi, ammo mening nazarimda, u yovuz emas, balki jinsiy tasavvuri buzilgan baxtsiz telba edi. Unga doimo ayollar ta’qib qilayotgandek tuyulardi... Xullas, xotini uning kakaosiga sianli kaliy qo‘shib qo‘ydi. Qanday bo‘lganini bilmayman-u, lekin zaharli chashka qunduz-mehmonning oldiga qo‘yildi. Qunduz ichdi va, albatta, jon berdi. Shunda...
- Ha. Baxtga qarshi, bu qunduzning ordenlari bor edi.
- Albatta, biz. Bu g‘alaba uchun uch yuz oltmish to‘qqiz ming besh yuz kappa mardlarcha halok bo‘ldi! Ammo bu yo‘qotishlar dushmanning yo‘qotishlari oldida hech narsa emas. Qunduzdan boshqa mo‘ynani bizda ko‘rmaysiz. Men esa urush paytida shisha ishlab chiqarishdan tashqari, frontga toshko‘mir shlaki yetkazib berishni ham yo‘lga qo‘ydim.
- Frontda toshko‘mir shlakining nima keragi bor?
- Bu oziq-ovqat-ku. Biz kappalar, qornimiz ochib qolsa, nimani bo‘lsa ham yeyaveramiz.
- Bilasizmi... Kechirasiz, lekin jang maydonidagi kappalar uchun... Bizda, Yaponiyada sizning bunday faoliyatingizni sharmandali deb atashardi.
- Bizda ham shunday deyishardi, bunga shubha qilmang. Faqat men o‘zim bu haqda gapirganim uchun endi hech kim meni sharmanda qilmaydi. Bilasizmi, faylasuf Magg nima deydi? "Qilgan yovuzligingni o‘zing ayt, shunda yovuzlik o‘z-o‘zidan yo‘q bo‘ladi..." Aytgancha, meni faqat boylik orttirish emas, balki olijanob vatanparvarlik tuyg‘usi ham harakatga keltirganini ta’kidlab o‘tay!
Shu payt klub xizmatkori bizga yaqinlashdi. U Gerga ta’zim qilib, sahnada o‘qiyotgandek dedi:
- Sizning uyingiz yonidagi uyda yong‘in chiqqan.
Ger qo‘rqib o‘rnidan sapchib turdi. Men ham, tabiiy, o‘rnimdan turdim. Xizmatkor xotirjamlik bilan qo‘shib qo‘ydi:
- Lekin yong‘in allaqachon o‘chirilgan.
Xizmatkorni kuzatib qo‘yayotgan Gerning yuzida yig‘i aralash kulgiga o‘xshash ifoda paydo bo‘ldi. Aynan o‘shanda men bu shisha firmasi direktorini anchadan beri yomon ko‘rib qolganimni tushundim. Biroq endi qarshimda eng yirik kapitalist emas, balki oddiy kappa turardi. Men guldondan bir dasta qishki atirgulni olib, Gerga uzatdim-da, dedim:
- Yong‘in o‘chirilgan, lekin xotiningiz xavotirga tushgan bo‘lsa kerak. Mana bu gullarni oling-da, uyingizga boring.
Ger qo‘limni siqdi. Keyin birdan o‘zidan mamnun jilmayib, shivirlab dedi:
- Axir bu qo‘shni uy meniki-ku. Endi men sug‘urta pulini olaman.
Bu tirjayish... Men o‘shanda na nafratlanishim, na g‘azablanishim mumkin bo‘lgan Gerning bu istehzoli jilmayishini hozir ham eslayman.
- Bugun senga nima bo‘ldi? - deb so‘radim talaba Rappdan. - Seni nima bunday tushkunlikka soldi?
Bu yong‘indan keyingi kun edi. Biz mehmonxonamda o‘tirardik. Men sigaret chekardim, Rapp esa gangigan ko‘rinishda, oyog‘ini chalishtirib, boshini shunday eggan ediki, uning chirigan tumshug‘i ko‘rinmasdi, ko‘zlari polga tikilgandi.
- Xo‘sh, senga nima bo‘ldi, Rapp?
Rapp nihoyat boshini ko‘tardi.
- Yo‘q, arzimas narsa, hech nima emas, - dedi u g‘amgin ovozda dimog‘ida gapirgan holda. - Bugun deraza oldida turib, shunchaki sekin: "Voy, hasharotxo‘r o‘simliklar ham gullabdi-ku..." dedim. Nima deb o‘ylaysiz, opam birdan g‘azablanib, menga tashlanib qoldi: "Nima, meni hasharotxo‘rga o‘xshatyapsanmi?" deb. Keyin meni koyishga tushdi. Darhol unga doim qo‘llab-quvvatlaydigan onam ham qo‘shildi.
- Qiziq, lekin gullab turgan hasharotxo‘r o‘simliklarning opangga nima aloqasi bor?
- U, ehtimol, men uning doim erkaklar ortidan quvib yurishiga shama qilyapman deb o‘ylagandir. Xullas, janjalga xolam aralashdi - u doim onam bilan chiqishmaydi. Janjal dahshatli tus oldi. Doim mast yuradigan otam ovozimizni eshitib, hammani birin-ketin urushga tushdi. Buning ustiga, ukam shovqin-surondan foydalanib, onamning pul solingan hamyonini o‘g‘irlab, kinoga yoki boshqa joyga qochib ketdi. Men esa... Men endi...
Rapp yuzini qo‘llari bilan berkitib, ovoz chiqarmay yig‘lab yubordi. Tabiiy, unga rahmim keldi. Tabiiy, shu zahoti shoir Tokkning oilaviy munosabatlar tizimidan qanchalik nafratlanishini esladim. Men Rappning yelkasiga qoqib, qo‘limdan kelganicha uni yupatishga harakat qildim.
- Bunday holatlar har bir oilada bo‘lib turadi, - dedim. - Bunchalik xafa bo‘lmasang ham bo‘ladi.
- Qaniydi... Hech bo‘lmasa tumshug‘im butun bo‘lganida...
- Bu yerda endi iloj yo‘q. Menga qara, Tokkning oldiga bormaymizmi?
- Janob Tokk mendan nafratlanadi. Men unga o‘xshab oilamdan butunlay voz kechishga qodir emasman.
- Unday bo‘lsa, yur, Krabakning oldiga boramiz.
Men aytib o‘tgan konsertdan so‘ng Krabak bilan do‘stlashib qolgandim, shuning uchun Rappni bu buyuk musiqachining uyiga olib borishga jur’at etardim. Krabak, aytaylik, Tokkdan ko‘ra ancha hashamatli yashardi, garchi kapitalist Ger kabi hashamatli bo‘lmasa-da. Uning xilma-xil mayda-chuyda buyumlar - terrakota haykalchalar va fors kulolchilik buyumlari bilan to‘la xonasida turkcha divan bor edi, Krabak odatda shu divanda o‘zining portreti ostida o‘tirib, bolalari bilan o‘ynardi. Lekin bu safar negadir yolg‘iz edi. U qo‘llarini ko‘ksida chalishtirib, g‘amgin qiyofada o‘tirardi. Oyoqlari ostidagi pol qog‘oz parchalari bilan to‘la edi. Rapp shoir Tokk bilan birga Krabak bilan bir necha bor uchrashgan bo‘lsa kerak, lekin hozir Krabakning kayfiyati yo‘qligini ko‘rib, qo‘rqib ketdi va unga qo‘rqa-pisa ta’zim qilib, jim burchakka o‘tirdi.
- Senga nima bo‘ldi, Krabak? - deb so‘radim salomlashishga ham ulgurmay.
- Yana so‘rayapsanmi? - dedi buyuk musiqachi. - Anavi ahmoq tanqidchi senga qanday tuyulyapti? Mening lirikam Tokkning lirikasi oldida hech narsaga arzimasligini e’lon qildi!
- To‘xta. Bunga hali chidasa bo‘ladi. Lekin bu yaramas, bundan tashqari, Rokk oldida meni hech kim emas, hatto musiqachi deb ham bo‘lmaydi, deb da’vo qilyapti!
Rokk - bu musiqachi, uni doimo Krabak bilan taqqoslashardi. Afsuski, u o‘ta iqtidorli odamlar klubining a’zosi emasdi va men u bilan suhbatlashish imkoniga ega bo‘lmagandim. Lekin uning tumshug‘i ko‘tarilgan basharasini gazetalardagi suratlardan yaxshi bilardim.
- Rokk ham, albatta, daho, - dedim men. - Lekin uning asarlarida sening musiqangda to‘lib-toshib yotgan zamonaviy ehtiros yetishmaydi.
- Rostdan ham shunday deb o‘ylaysanmi?
Krabak birdan o‘rnidan sakrab turdi-da, Tanagra haykalchalaridan birini qo‘liga olib, yerga uloqtirdi. Qo‘rqib ketgan Rapp chinqirib, qochmoqchi bo‘ldi, lekin Krabak bizga tinchlanishni ishora qildi-da, keyin sovuqqina dedi:
- Sen shunday deb o‘ylaysan, chunki har qanday o‘rtamiyona odam singari sen ham eshitish qobiliyatidan mahrumsan. Men esa Rokkdan qo‘rqaman.
- Sen? Iltimos, kamtarlik qilma!
- Kim kamtarlik qilyapti? Nega kamtarin bo‘lishim kerak? Men sizlarning oldingizda tanqidchilar oldidagidek kamtarlik qilmayman! Men - Krabakman, daho! Shu ma’noda Rokk men uchun xavfli emas.
- Unday bo‘lsa, nimadan qo‘rqasan?
- Qandaydir noma’lum narsadan... Balki Rokk tug‘ilgan yulduzdan.
- Negadir seni tushunolmayapman.
- Tushunarliroq bo‘lishi uchun boshqacha tushuntirishga harakat qilaman. Rokk mening ta’sirimni sezmaydigan kappa. Men esa o‘zim sezmagan holda doim Rokkning ta’siriga tushib qolaman.
- Qo‘ysang-chi, iltimos. Bu yerda ta’sirchanlikning nima aloqasi bor? Rokk xotirjam va ishonch bilan ishlaydi. U har doim bir o‘zi uddalay oladigan ishlar bilan shug‘ullanadi. Men esa unday emasman. Men doimo g‘azab va sarosima holatida bo‘laman. Ehtimol, Rokning nuqtai nazaridan, oramizdagi masofa bir qadamcha ham emas. Men esa bizni o‘nlab chaqirim ajratib turadi, deb hisoblayman.
- Lekin sizning "Qahramonlik simfoniyangiz", maestro!.. - qo‘rqa-pisa dedi Rapp.
- Jim bo‘l! - Rappning qisiq ko‘zlari yanada qisilib, talabaga jirkanib qaradi. - Nimani tushunasan? Sen va senga o‘xshaganlar! Men Rokkni oyog‘ini yalaydigan itlardan ko‘ra yaxshiroq bilaman!
- Qani endi tinchlanolsam... Men faqat shuni orzu qilaman... Kimdir meni, Krabakni masxara qilish uchun bu Rokkni yo‘limga to‘g‘anoq qilib qo‘ygan. Faylasuf Magg bularning hammasini yaxshi tushunadi. Ha-ha, tushunadi, garchi faqat yetti rangli fonar ostida eskirib ketgan kitoblarni varaqlash bilan ovora bo‘lsa ham...
- Uning so‘nggi kitobi - "Ahmoqning so‘zi"ni o‘qib chiq.
Krabak kitobni menga uzatdi, to‘g‘rirog‘i, otib yubordi. Keyin u yana qo‘llarini ko‘ksiga qovushtirib, qo‘pol ohangda dedi:
Yana butunlay tushkunlikka tushgan Rapp bilan ko‘chada qoldik. Har doimgidek ko‘cha gavjum, qarag‘ay xiyobonlari soyasida turli-tuman do‘konlar va magazinlar qator tizilgan edi. Bir muddat jim ketdik. To‘satdan uzun sochli shoir Tokkka duch keldik. U bizni ko‘rib to‘xtadi, qornidagi sumkasidan ro‘molchasini olib, peshonasidagi terni arta boshladi.
- Ancha vaqtdan beri ko‘rishmadik, - dedi u. - Men Krabakning oldiga ketyapman. Uning oldiga ham bormaganimga ancha bo‘ldi...
Bu ikki san’atkor o‘rtasida janjal chiqishini istamaganimdan, Tokkka ishora bilan Krabak hozir o‘zini yo‘qotib qo‘yganini tushuntirdim.
- Shundaymi? - dedi Tokk. - Unday bo‘lsa, tashrif kechikadi. Axir Krabak - asabiy odam-ku... Aytgancha, men ham so‘nggi paytlarda uyqusizlikdan qiynalayapman.
- Balki biz bilan sayr qilarsan?
- Yo‘q, yaxshisi kerak emas... Voy!
Tokk birdan jon holatda qo‘limga yopishdi. U boshdan-oyoq sovuq terga botgan edi.
- Nazarimda, anavi mashinaning derazasidan yashil maymun mo‘ralaganday bo‘ldi...
Xavotirlanib, Tokkka ehtiyot chorasi sifatida doktor Chakkka ko‘rinishni maslahat berdim. Lekin men qanchalik qistamayin, u bu haqda eshitishni ham istamasdi. Birdan u bizga shubha bilan qaray boshladi va oxir-oqibat shunday dedi:
- Men hech qachon anarxist bo‘lmaganman. Buni yodda tuting va hech qachon unutmang... Endi esa xayr. Uzr, menga doktoringiz Chakning keragi yo‘q...
Biz hayron bo‘lib, uzoqlashib borayotgan Tokkning orqasidan qarab qoldik. Biz... Yo‘q, biz emas, yolg‘iz o‘zim. Talaba Rapp birdan ko‘chaning o‘rtasiga chiqib qoldi. U engashib, oyoqlarini keng kerib, ularning orasidan avtomobillar va piyodalarning uzluksiz oqimini kuzatardi. Bu kappa ham aqldan ozibdi deb o‘ylab, uni to‘g‘rilashga shoshildim.
- Yana qanaqa hazil? Nima qilyapsan?
Rapp ko‘zlarini ishqalab, kutilmaganda xotirjam javob berdi:
- Hech narsa. Shunchalar ko‘nglim g‘ash bo‘ldiki, dunyoning teskari ko‘rinishini ko‘rishga qaror qildim. Ma’lum bo‘lishicha, hammasi o‘sha-o‘sha ekan.
Faylasuf Maggning "Ahmoqning so‘zi" kitobidan ba’zi parchalar:
Ahmoq o‘zidan boshqa hamma ahmoq deb ishonadi.
Tabiatga bo‘lgan muhabbatimiz, jumladan, tabiat bizga na nafrat, na hasad qilishi bilan izohlanadi.
Eng donishmandona hayot tarzi zamonaning urf-odatlarini mensimay, ammo ularni aslo buzmaslikdan iborat.
Eng ko‘p o‘zimizda yo‘q narsa bilan faxrlanishni istaymiz.
Butlarni buzishga hech kim qarshi emas. Ayni paytda, hech kim o‘zi but bo‘lishga ham qarshi emas. Biroq, poydevorga xotirjam o‘rnashib olish faqat xudolarning alohida marhamatiga sazovor bo‘lganlarga - ahmoqlar, jinoyatchilar, qahramonlarga nasib etadi. (Bu joyni Krabak tirnog‘i bilan belgilab qo‘ydi).
Ehtimol, hayotimiz uchun zarur bo‘lgan barcha g‘oyalar bundan uch ming yil oldin aytilgan. Bizga, balki, faqat yangi olov qo‘shish qolgandir.
Bizning o‘ziga xosligimiz doimo o‘z ongimizni yengib o‘tishdan iborat.
Agar baxt og‘riqsiz, dunyo esa umidsizliksiz tasavvur qilib bo‘lmasa, unda...?
O‘zini himoya qilish begonani himoya qilishdan ko‘ra qiyinroq. Shubhalanayotgan kishi advokatga nazar solsin.
Kibr, shahvat, shubha - so‘nggi uch ming yillik tajribadan ma’lum bo‘lgan barcha illatlarning uch sababi. Ehtimol, barcha fazilatlarniki ham.
Jismoniy ehtiyojlarni jilovlash tinchlikka olib kelishi shart emas. Tinchlikka erishish uchun ma’naviy ehtiyojlarimizni ham jilovlashimiz kerak. (Bu yerda ham Krabak tirnog‘i iz qoldirgan).
Biz, kappalar, odamlarga qaraganda kamroq baxtlimiz. Odamlar kappalar kabi rivojlanmagan. (Buni o‘qib, o‘zimni kulgidan to‘xtata olmadim).
Bajarmoq - bu qodirlik, qodirlik esa - bajarmoq demakdir. Natijada hayotimiz bu yopiq doiradan chiqib ketishga qodir emas. Boshqacha aytganda, unda hech qanday mantiq yo‘q.
Aqldan ozgan Bodler o‘z dunyoqarashini birgina so‘z bilan ifodaladi, bu so‘z "ayol" edi. Biroq o‘zini hurmat qilish uchun bunday demaslik kerak edi. U o‘z dahosiga, yashashini ta’minlagan shoirlik dahosiga haddan ortiq ishonardi. Shu bois u boshqa so‘zni unutdi. "Oshqozon" so‘zini. (Bu yerda ham Krabak tirnog‘ining izi qolgan).
Hamma narsada aqlga suyanib, biz muqarrar ravishda o‘z mavjudligimizni inkor etishga kelamiz. Aqlni ilohiylashtirgan Volterning o‘z hayotida baxtli bo‘lganligi odamlarning kappalarga nisbatan qoloqligini yana bir bor isbotlaydi.
Bir kuni, ancha salqin kunda, "Ahmoqning so‘zi"ni o‘qishdan zerikib, faylasuf Maggning oldiga yo‘l oldim. Kimsasiz tor ko‘chaning burchagida kutilmaganda devorga erinchoqlik bilan suyanib turgan chivinday ozg‘in kappani ko‘rib qoldim. Shubha yo‘q ediki, bu bir paytlar avtomat ruchkamni o‘g‘irlagan o‘sha kappa edi. "Qo‘lga tushding!" deb o‘yladim-da, darhol yonimdan o‘tib ketayotgan bahaybat politsiyachini chaqirdim.
- Iltimos, anavi kappani ushlab turing, - dedim. - Taxminan bir oy oldin avtomat ruchkamni o‘g‘irlagan edi.
Politsiyachi to‘qmoqni ko‘tardi (bu mamlakatda politsiyachilar qilich o‘rniga tis daraxtidan yasalgan to‘qmoq taqib yurishadi) va o‘g‘riga qichqirdi: "Hoy, bu yoqqa kel!" Men o‘g‘ri qochishga urinadi deb o‘ylagan edim. Lekin unday bo‘lmadi. U juda xotirjamlik bilan politsiyachi tomon yurdi. Hatto qo‘llarini ko‘ksida chalishtirib, yuzimizga takabburona tikildi. Bu holat politsiyachini zarracha ham g‘azablantirmadi. U qornidagi sumkadan yon daftarchasini chiqarib, so‘roqni boshladi:
- Juda soz. Mana bu odam seni uning avtomat ruchkasini o‘g‘irlaganlikda ayblayapti.
- Ha, taxminan bir oy oldin shunday bo‘lgan edi.
- Kichkina bolamga o‘ynash uchun bergan edim.
Politsiyachi Grukka o‘tkir nigohini qadadi:
- Xo‘sh, u bola hozir qayerda?
- O‘lim guvohnomasi yoningdami?
Ozg‘in kappa qornidagi sumkadan bir varaq qog‘oz olib, politsiyachiga uzatdi. U qog‘ozga ko‘z yugurtirib chiqdi, jilmaydi va Grukning yelkasiga qoqib dedi:
- Hammasi joyida. Bezovta qilganim uchun uzr.
Butunlay esankirab, politsiyachiga tikilib qoldim. Ozg‘in kappa nimanidir g‘o‘ldirab nari ketdi. Nihoyat o‘zimga kelib, so‘radim:
- Nega uni qo‘yib yubordingiz?
- U aybdor emas, - deb javob berdi politsiyachi.
- Axir u ruchkamni o‘g‘irlagan edi-ku...
- Bolasini o‘ynatish uchun o‘g‘irlagan, bola esa vafot etgan. Agar biror narsadan shubhalansangiz, jinoyat kodeksining 1285-moddasini o‘qing.
Politsiyachi menga orqasini o‘girib, tez-tez yurib ketdi. Nima qilishim kerak edi? O‘zimga o‘zim "Jinoyat kodeksining 1285-moddasi" deb takrorlab, Maggning oldiga yo‘l oldim.
Faylasuf Magg mehmonlarni yaxshi ko‘rardi. O‘sha kuni uning g‘ira-shira xonasida sudya Bepp, doktor Chak va shisha firmasi direktori Gar to‘planishgan edi. Hammasi chekishardi, sigaralarining tutuni yetti xil rangli chiroqqa ko‘tarilardi. Men uchun eng katta omad sudya Beppning kelgani bo‘ldi. O‘tirishga ham ulgurmay unga murojaat qildim, lekin 1285-modda haqidagi savol o‘rniga boshqa savol berdim:
– Ming bor uzr, janob Bepp. Ayting-chi, sizning mamlakatda jinoyatchilar jazolanadimi?
Bepp shoshilmay oltin hoshiyali sigarasining tutunini pufladi va zerikkan qiyofada javob berdi:
– Albatta, jazolanadi. Hatto o‘lim jazosi ham qo‘llaniladi.
–Gap shundaki, bir oy oldin...
Avtomat ruchka bilan bog‘liq voqeani batafsil bayon qilib, jinoyat kodeksining 1285-moddasining mazmunini surishtirdim.
–Ha, – dedi Bepp. –Bu moddada shunday deyiladi: “Qanday jinoyat bo‘lishidan qat’i nazar, shu jinoyatni sodir etgan shaxs, agar jinoyatga undagan sabab yoki holat yo‘q bo‘lib ketsa, jazoga tortilmaydi.” Sizning holatni olaylik: o‘g‘irlik sodir bo‘lgan, bu kappa ota edi, lekin endi u ota emas, shuning uchun uning jinoyati o‘z-o‘zidan yo‘q bo‘lib ketgan.
– Unday emas. Ota bo‘lgan kappani ota bo‘lib turgan kappaga tenglashtirish bema’nilik bo‘lardi. Darvoqe, kechirasiz, yapon qonunlari bunda hech qanday farq ko‘rmaydi. Lekin bu, uzr, bizga kulgili tuyuladi. Xo-xo-xo-xo-xo...
Bepp sigarasini tashlab, qattiq kulib yubordi. Shunda suhbatga huquqshunoslikdan ancha yiroq bo‘lgan doktor Chak aralashdi. U ko‘zoynaklarini to‘g‘rilab, mendan so‘radi:
– Yaponiyada ham o‘lim jazosi bormi?
– Albatta, bor. Osish orqali o‘lim jazosi.
Beppning beparvoligidan g‘azablanib, kinoya bilan qo‘shib qo‘ydim:
– Lekin sizning mamlakatda, shubhasiz, ma’rifatliroq usulda qatl qilishsa kerak, shunday emasmi?
– Ha, bizda ma’rifatliroq usulda qatl qilinadi, – deb avvalgidek xotirjamlik bilan tasdiqladi Bepp. –Mamlakatimizda dorga osish yo‘li bilan qatl qilish qo‘llanilmaydi. Ba’zan buning uchun elektr tokidan foydalaniladi. Umuman olganda, elektrni qo‘llashimizga ham hojat yo‘q. Odatda, bizda jinoyatchining oldida jinoyatning nomi e’lon qilinadi, xolos.
– Jinoyatchi shundan o‘ladimi?
– Aynan shunday, o‘ladi. Shuni unutmangki, biz kappalarda asab tizimi sizlarnikiga qaraganda ancha nozik.
–Bunday usul faqat o‘lim jazosi uchun emas, qotillik uchun ham qo‘llaniladi, – dedi shisha zavodi direktori Ger. U ustiga tushib turgan rang-barang shu’lalardan binafsha rangga kirgan va menga muloyim jilmayib qo‘yardi. – Yaqinda bir sotsialist meni o‘g‘ri deb haqorat qildi, yuragim yorilib o‘layozdi.
- Bu biz o‘ylaganimizdan ko‘ra tez-tez sodir bo‘ladi. Yaqinda bir tanishim - advokat shunday vafot etdi.
Faylasuf Magg gap boshladi va men unga o‘girildim. Magg hech kimga qaramay, o‘zining odatiy kinoyali jilmayishi bilan davom etdi:
- Kimdir uni qurbaqa deb haqorat qilgan... Albatta, bilasizki, bizning yurtimizda qurbaqa deb atash - bu xuddi pastkashlarning pastkashi deb aytish bilan barobar... Shunday qilib, u o‘yga toldi, kechayu kunduz qurbaqamanmi yo‘qmi, deb bosh qotirdi va oxir-oqibat jon berdi.
- Bu o‘z joniga qasd qilishga o‘xshaydi, - dedim men.
- Shunday bo‘lsa-da, uni o‘ldirish maqsadida qurbaqa deb atashgan. Sizning insoniy nuqtai nazaringizdan, ehtimol, buni o‘z joniga qasd qilish deb hisoblash mumkindir...
Xuddi shu paytda devor ortida, shoir Tokkning xonasi joylashgan joyda, havoni yorib o‘tgan quruq to‘pponcha ovozi eshitildi.
Biz darhol u yerga otildik. Tokk baland tog‘ o‘simliklari solingan guldonlar orasida polda yotardi. O‘ng qo‘lida to‘pponcha qisib olgan, boshidagi likopchadan qon oqayotgandi. Yonida, yuzini uning ko‘ksiga bosib, urg‘ochisi ho‘ngrab yig‘lardi. Men uni yelkalaridan ushlab ko‘tardim. (Odatda kappaning sirg‘anchiq terisiga tegishdan o‘zimni tiyaman.) Undan so‘radim:
- Bilmayman. Hech narsani bilmayman. U nimalarnidir yozib o‘tirgan edi, to‘satdan boshiga o‘q uzdi... Endi mening holim ne kechadi?.. Qur-r-r-r... Qur-r-r-r... (Kappalar shunday yig‘laydi.)
Shisha firmasining direktori Ger ma’yus bosh chayqab, sudya Beppga dedi:
- Mana bu injiqliklar qanday oqibatlarga olib keladi.
Bepp indamay, oltin hoshiyali sigarani tutatdi. Jarohatni ko‘zdan kechirayotgan doktor Chak cho‘qqaygan joyidan turib, barchamizga kasb-korini bildiradigan ohangda murojaat qildi:
- Hammasi tugadi. Tokkning oshqozoni xasta edi, shuning o‘zi uning butunlay bo‘shashib ketishi uchun yetarli edi.
- Qaranglar, - dedi faylasuf Magg, go‘yo o‘z joniga qasd qilganni oqlamoqchi bo‘lganday, - bu yerda qandaydir xat yotibdi.
U stoldan bir varaq qog‘oz oldi. Hamma (men bundan mustasno) uning orqasida to‘planib, bo‘yinlarini cho‘zib, keng yelkalari osha xatga tikilishdi.
Tur o‘rningdan, bor. Dunyomizni o‘rab turgan vodiyga.
U yerda muqaddas tepaliklar va tiniq suvlar bor,
O‘t-o‘lanlar va gullarning muattar hidi.
Magg bizga o‘girilib, achchiq istehzo bilan dedi:
- Bu o‘g‘irlik. Gyotening "Minyon"i. Chamasi, Tokk shoir sifatida holdan toygani uchun ham o‘zini o‘ldirgan bo‘lsa kerak.
Xuddi shu paytda Tokkning uyi oldida avtomobil to‘xtadi. Bu Krabak edi. U bir muddat eshik oldida jim turib, Tokkning jasadiga tikilib qoldi. So‘ng yonimizga kelib, Maggning yuziga baqirdi:
- Yo‘q. Bu uning so‘nggi she’rlari.
Krabakning sochlari tikka bo‘lib ketdi. Magg odatdagidek xotirjamlik bilan qog‘ozni uzatdi. Krabak hech kimga qaramay, ko‘zlarini she’r satrlariga tikdi. U Maggning savollariga deyarli e’tibor bermay, qayta-qayta o‘qidi.
- Tokkning o‘limi haqida nima deysiz?
- Tur... Men ham qachondir o‘laman... Dunyomizni o‘rab turgan vodiyga...
- Siz, chamasi, Tokkning eng yaqin do‘stlaridan biri edingiz, shekilli?
- Do‘stlarmi? Tokkning hech qachon do‘stlari bo‘lmagan. Dunyomizni o‘rab turgan vodiyga... Afsuski, Tokk... U yerda muqaddas tepaliklar bor...
- Tiniq suvlar... Siz baxtlisiz-ku... U yerda muqaddas tepaliklar bor...
Tokkning urg‘ochisi hamon yig‘lardi. Unga rahmim keldi, yelkasidan quchoqlab, xona burchagidagi divanga olib bordim. U yerda hech narsadan bexabar ikki-uch yoshli bolakay kulardi. Urg‘ochisini o‘tqazib, bolasini qo‘limga oldim-da, biroz tebratdim. Ko‘zimga yosh kelganini sezdim. Bu mening suv mavjudotlari mamlakatida yig‘lagan birinchi va yagona holatim edi.
- Bu bekorchining oilasiga achinaman, - dedi Ger.
- Ha, bunaqalarning o‘zlaridan keyin nima bo‘lishi bilan ishi yo‘q, - dedi sudya Bepp odatdagi sigarasini tutatib.
Krabakning baland ovozi bizni seskantirib yubordi. She’r yozilgan varaqni silkitib, Krabak hech kimga murojaat qilmay qichqirdi:
- Juda soz! Bu ajoyib dafn marshi bo‘ladi!
U qisiq ko‘zlarini chaqnatib, shoshgancha Maggning qo‘lini siqdi-da, tashqariga otildi. Bu orada eshik oldida, tabiiy, Tokkning anchagina qo‘shnilari to‘planib, xonaga qiziqsinib mo‘ralab turishardi. Krabak qo‘pol va beodoblarcha ularni itarib yubordi-da, o‘z mashinasiga sakrab chiqdi. Shu ondayoq avtomobil gumburlab, joyidan qo‘zg‘aldi-da, muyulishda ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi.
- Qani, qani, tarqalinglar, tomosha qilishning hojati yo‘q! - baqirdi sudya Bepp qiziquvchilarga.
Politsiyachi vazifasini zimmasiga olib, olomonni haydab yubordi va eshikni qulfladi. Shuning uchunmi, xonaga birdan sukunat cho‘kdi. Bu jimlikda - baland tog‘ o‘simliklarining gullari va Tokkning qoni hidlarining dimiqqan aralashmasida - dafn marosimi masalasi muhokama qilina boshlandi. Faqat faylasuf Magg murdaga parishon nigoh tashlab, nimalarnidir o‘ylab jim o‘tirardi. Men uning yelkasiga qoqib so‘radim:
- Hayotimiz bizni qoniqtirishi uchun, biz kappalar, nima bo‘lishidan qat’i nazar... - Magg negadir uyalgandek ovozini pasaytirdi, - nima bo‘lishidan qat’i nazar, kappa bo‘lmagan zotning qudratiga ishonishimiz kerak.
Maggning so‘zlari menga dinni eslatdi. Moddiyatchi bo‘lganim sababli, dinga hech qachon jiddiy munosabatda bo‘lmaganman, albatta. Ammo endi, Tokkning o‘limidan larzaga tushib, to‘satdan o‘ylanib qoldim: suvda yashovchilar mamlakatida din qanday ko‘rinishda ekan? Shu savolni darhol talaba Rappga berdim.
- Bizda xristianlar ham, buddaviylar ham, musulmonlar ham, otashparastlar ham bor, - deb javob qaytardi u. - Biroq eng katta ta’sirga ega bo‘lgani "zamonaviy din" deb ataladigan e’tiqoddir. Uni "hayot dini" deb ham atashadi.
("Hayot dini" so‘zi unchalik aniq tarjima bo‘lmasligi mumkin. Kappalar tilida bu so‘z "Kuemucha" deb talaffuz qilinadi. "Cha" qo‘shimchasi inglizcha "izm"ga to‘g‘ri keladi. "Kuemu" so‘zining "kuemal" ildizi esa shunchaki "yashamoq, mavjud bo‘lmoq" emas, balki "ovqatga to‘ymoq, may ichmoq va jinsiy aloqa qilmoq" ma’nolarini anglatadi.)
- Demak, bu mamlakatda ham jamoalar va ibodatxonalar mavjud ekan-da?
- Buning hech qanday kulgili joyi yo‘q. Zamonaviy dinning Ulug‘ ibodatxonasi mamlakatdagi eng yirik inshootdir. Borib ko‘rishni xohlaysizmi?
Shunday qilib, dim, tumanli kunlarning birida Rapp meni mag‘rur holda Ulug‘ ibodatxonani ko‘rsatgani olib bordi. Darhaqiqat, bu ulkan inshoot bo‘lib, Tokiodagi Nikolayev soboridan o‘n barobar kattaroq edi. Buning ustiga, bu binoda eng xilma-xil me’moriy uslublar aralashib ketgandi. Bu ibodatxona oldida turib, uning baland minoralari va yumaloq gumbazlariga tikilarkanman, hatto qandaydir vahimaga o‘xshash tuyg‘uni his qildim. Ular son-sanoqsiz barmoqlardek osmonga cho‘zilgandi. Biz asosiy darvoza oldida turdik (ularning oldida qanchalik kichkina edik-a!), boshimizni ko‘tarib, bu g‘alati inshootga, ko‘proq beso‘naqay maxluqqa o‘xshagan narsaga uzoq tikilib qoldik.
Ibodatxona zallari ham nihoyatda ulkan edi. Korinf ustunlari orasida ko‘plab ibodat qiluvchilar kezib yurishardi. Ularning barchasi, xuddi men bilan Rappga o‘xshab, bu yerda juda mitti bo‘lib ko‘rinardi. Ko‘p o‘tmay biz bukchaygan keksa kappaga duch keldik. Rapp boshini egib, hurmat bilan gapira boshladi:
- Sizni sog‘-salomat ko‘rib turganimdan g‘oyat xursandman, muhtaram nozir janoblari.
Chol ham bizga ta’zim qildi va xuddi shunday muloyimlik bilan javob berdi:
- Adashmayotgan bo‘lsam, janob Rapp? Umid qilamanki, siz ham... - Shu payt u Rappning tumshug‘i chirib ketganini payqab, tutilib qoldi. - E-e... Ha. Har holda, umid qilamanki, siz unchalik aziyat chekmayapsiz. Nima xizmat?..
- Men mana bu janobni ibodatxonaga olib keldim, - dedi Rapp. - Sizga ma’lum bo‘lsa kerak, bu janob...
Rapp men haqimda batafsil so‘zlay boshladi. Chamasi, u o‘zining bu tushuntirishlari bilan, boshqa narsalar qatori, so‘nggi paytlarda g‘oyat muhim holatlar uni ibodatxonaga tashrif buyurishdan chalg‘itganini chol hazratlariga anglatishga urinayotgandi.
- Ha, aytgancha, sizdan ushbu janobga ibodatxonani ko‘rsatishingizni iltimos qilmoqchi edim.
Nozir mehribonlik bilan jilmayib, men bilan salomlashdi, so‘ng bizni jim turgan holda zalning old qismidagi mehrobga boshladi.
- Men sizlarga hammasini mamnuniyat bilan ko‘rsataman, - dedi u, - lekin sizlarga ko‘p foydam tegmasa kerak deb qo‘rqaman. Biz, ya’ni imonlilar, bu yerda, mehrobda turgan "hayot daraxti"ga sig‘inamiz. Ko‘rib turganingizdek, "hayot daraxti"da oltin va yashil mevalar pishib yetilmoqda. Oltin mevalar "ezgulik mevalari", yashil mevalar esa "yovuzlik mevalari" deb ataladi...
Men uni tinglarkanman, tobora zerikib borayotgan edim. Nozirning muloyim tushuntirishlari eski, siyqasi chiqqan rivoyatga o‘xshardi. Albatta, men o‘zimni bironta ham so‘zni o‘tkazib yubormaslikka harakat qilayotgandek tutardim, lekin ibodatxonaning ichki tuzilishini ko‘rish uchun vaqti-vaqti bilan atrofga bildirmay nazar tashlab qo‘yishni ham unutmasdim.
Korinf ustunlari, gotik gumbazlar, mozaika naqshli mavritancha pollar, zamonaviy uslubdagi ibodat kursilari - bularning barchasi birgalikda qandaydir g‘alati yovvoyi go‘zallik taassurotini uyg‘otardi. Ayniqsa, mehrobning ikki tomonidagi tokchalarga o‘rnatilgan tosh byustlar e’tiborimni tortdi. Negadir bu tasvirlar menga tanishdek tuyuldi. Men yanglishmagandim. "Hayot daraxti" haqidagi tushuntirishlarni tugatgach, bukchaygan ruhoniy men va Rappni o‘ng tomondagi birinchi tokchaga olib bordi va byustni ko‘rsatib dedi:
- Mana, bizning avliyolarimizdan biri - Strinberg, u hammaga qarshi chiqqan edi. Bu avliyo ko‘p va uzoq vaqt azob chekib, keyinchalik Svedenborg falsafasidan najot topgan, deb ishoniladi. Biroq aslida u qutulolmadi. Hammamiz qatori u ham "hayot dini"ga e’tiqod qilardi. To‘g‘rirog‘i, bu dinga e’tiqod qilishga majbur bo‘ldi. Hech bo‘lmasa, bu avliyo bizga qoldirgan "Afsonalar"ni oling. Ularda u o‘z joniga qasd qilganini tan oladi.
Ko‘nglim g‘ash tortib, nigohimni keyingi tokchaga qaratdim. Keyingi tokchaga qalin mo‘ylovli nemisning byusti o‘rnatilgandi.
- Bu esa Nitsshe, Zaratustraning kuychisi. Bu avliyo o‘zi yaratgan o‘ta qudratli inson g‘oyasidan qochishga majbur bo‘ldi. Darvoqe, u qochib qutulolmadi, aqldan ozdi, avliyolar safiga kirolmasligi ham mumkin edi...
Nozir bir oz jim turdi-da, bizni uchinchi tokchaga boshlab bordi.
- Uchinchi avliyomiz Tolstoy. Bu avliyo o‘zini hammadan ko‘proq qiynardi. Aslzodalardan bo‘lgani uchun, u o‘z azob-uqubatlarini qiziquvchan olomon oldida namoyish etishni yoqtirmasdi. Bu avliyo, ishonish mumkin bo‘lmagan Masihga ishonishga intilardi. Garchi ba’zan o‘z e’tiqodini oshkora e’lon qilgan bo‘lsa-da, umrining oxirida fojiali yolg‘onchi bo‘lishga toqati qolmadi. Ma’lumki, bu avliyo ham ba’zan o‘z xonasining shiftidagi to‘sin oldida dahshatga tushardi. Ammo u hech qachon o‘z joniga qasd qilmadi - bu uni avliyo qilishganidan ko‘rinib turibdi.
To‘rtinchi tokchada yapon kishisining byusti bor edi. Bu yaponning yuziga qarab, uni tanigach, kutilganidek, g‘amgin bo‘lib qoldim.
- Bu Kunikida Doppo, - dedi ibodatxona boshlig‘i. - Poyezd g‘ildiragi ostida halok bo‘lgan ishchining qalbini to‘liq tushungan shoir. U haqda sizga boshqa gapirishning hojati yo‘q deb o‘ylayman. Beshinchi tokchaga qarang...
- Ha. Qirolning do‘sti bo‘lgan inqilobchi. Avliyo Vagner keksayganida hatto dasturxon duosini ham o‘qigan. Shunga qaramay, u nasroniylikdan ko‘ra "hayot dini" tarafdori edi. Vagnerdan qolgan maktublardan ma’lum bo‘lishicha, dunyoviy azob-uqubatlar bu avliyoni bir necha bor o‘lim haqida o‘ylashga majbur qilgan.
Biz oltinchi tokcha oldida to‘xtaganimizda ibodatxona boshlig‘i hamon Vagner haqida gapirardi.
- Bu esa avliyo Strindbergning do‘sti, fransuz rassomi. U ko‘p bolali xotinini tashlab, o‘n to‘rt yashar taitilik qizni olgan. Bu avliyoning keng tomirlarida dengizchining qoni oqardi. Lekin uning lablariga qarang. Ularni margimush yoki shunga o‘xshash narsa yeb bitirgan. Yettinchi tokchaga kelsak... Lekin siz charchab qolganga o‘xshaysiz. Marhamat, bu yoqqa o‘ting.
Men chindan ham charchagan edim. Ibodatxona boshlig‘iga ergashib, men va Rapp xushbo‘y hid anqib turgan yo‘lakdan o‘tdik va qandaydir xonaga kirdik. Xona kichkina bo‘lib, burchakda Veneraning qora haykali qad ko‘tarib turar, haykalning oyoq tomonida bir bosh uzum yotardi. Men hech qanday bezaksiz rohiblar hujrasini ko‘raman deb o‘ylagan edim, shuning uchun bir oz hayron bo‘ldim. Chamasi, ibodatxona boshlig‘i mening hayronligimni sezdi. Bizni o‘tirishga taklif qilishdan oldin u mehribonlik bilan dedi:
- Dinimiz "hayot dini" ekanini unutmang, iltimos. Axir, bizning xudoyimiz... bizning "hayot daraxtimiz": "To‘liq yashang," deb o‘rgatadi. Aytgancha, janob Rapp, siz bu janobga muqaddas kitobimizni ko‘rsatdingizmi?
- Yo‘q, - javob berdi Rapp va boshidagi likopchani qashlab, to‘g‘risini aytdi: - Ochig‘i, uni o‘zim ham tuzukroq o‘qimaganman.
Ibodatxona boshlig‘i hamon xotirjam jilmayib, so‘zida davom etdi:
- Unday bo‘lsa, sizga hali hammasi tushunarli emas. Tangrimiz koinotni bir kunda yaratgan. ("Hayot daraxti" daraxt bo‘lsa-da, uning uchun imkonsiz narsaning o‘zi yo‘q). Bu ham yetmaganday, urg‘ochisini ham yaratdi. Urg‘ochisi esa zerikib, erkagini qidira boshladi. Tangrimiz uning dardiga quloq solib, miyasini oldi va o‘sha miyadan erkak zotini yaratdi. Tangrimiz bu ikki kappaga shunday dedi: "Yenglar, juftlashinglar, to‘liq yashanglar..."
Ibodatxona boshlig‘ining so‘zlarini tinglar ekanman, shoir Tokkni esladim. Baxtga qarshi, shoir Tokk ham xuddi mendek dahriy edi. Men kappa emasman va shuning uchun "hayot dini" haqida hech qanday tushunchaga ega emasdim. Lekin butun umrini suvliklar mamlakatida o‘tkazgan Tokk "hayot daraxti" nima ekanligini bilmasligi mumkin emas edi. Bunday ta’limotni qabul qilmagan Tokkka achinib ketdim va ibodatxona boshlig‘ining so‘zini bo‘lib, undan bu shoir haqida qanday fikrda ekanligini so‘radim.
- Ha-a, bu shoir har qancha achinsa arziydi, - dedi ibodatxona boshlig‘i og‘ir xo‘rsinib. - Bizning mohiyatimizni nima belgilaydi? E’tiqod, sharoit, tasodif. Ehtimol, siz bunga irsiyatni ham qo‘sharsiz. Afsuski, janob Tokk dindor emas edi.
- Tokkning sizga havasi kelgandir. Mana men ham havas qilaman. Rappga o‘xshagan yoshlar ham...
- Agar tumshug‘im butun bo‘lganida, balki optimist bo‘larmidim.
Ibodatxona boshlig‘i yana chuqur xo‘rsindi. Uning ko‘zlari yoshga to‘lgan, u qop-qora Veneraga qimirlamay qarab turardi.
- To‘g‘risini aytsam... - dedi u. - Faqat buni hech kimga aytmang, bu mening sirim... To‘g‘risini aytsam, men ham xudoyimizga ishona olmayman. Bir kun kelib mening iltijolarim...
Ibodatxona boshlig‘i gapini tugatishga ulgurmadi. Xuddi shu payt eshik ochilib, xonaga bahaybat urg‘ochi kappa bostirib kirdi-da, unga tashlandi. Biz uni to‘xtatmoqchi bo‘ldik, lekin u bir zumda ibodatxona boshlig‘ini yerga qulatdi.
- Voy yaramas chol-ey! - deb qichqirdi u. - Bugun ham hamyonimdan ichkilik uchun yana pul o‘g‘irladingmi!
O‘n daqiqadan so‘ng ibodatxona boshlig‘i va uning xotinini ortda qoldirib, ibodatxona zinasidan deyarli yugurib tushdik. Biz biroz jim qoldik, keyin Rapp dedi:
- "Hayot daraxti"ga ibodatxona boshlig‘ining ham ishonmasligi endi tushunarli.
Men javob bermadim. Beixtiyor ibodatxonaga qaradim. Ibodatxona hamon, go‘yo son-sanoqsiz barmoqlar singari, baland minoralar va dumaloq gumbazlar bilan tumanli osmonga cho‘zilgan edi. Undan sahroda saroblarni ko‘rgandagi kabi dahshat hissi taralardi...
Taxminan bir haftadan so‘ng doktor Chakdan g‘aroyib yangilik eshitdim. Ma’lum bo‘lishicha, marhum Tokkning uyida arvoh paydo bo‘libdi. O‘sha paytda baxtsiz do‘stimizning turmush o‘rtog‘i qayergadir ketib qolgan, uyda esa suratxona ochilgan ekan. Chakning aytishicha, bu suratxonada olingan barcha suratlarda mijoz tasviri ortida albatta Tokkning xira silueti aks etarmish. Biroq Chakk ashaddiy materialist bo‘lgani uchun narigi dunyoga ishonmasdi. Bularning hammasini gapirib bo‘lgach, zaharxanda bilan shunday dedi: "Bu arvoh ham xuddi biz kabi moddiy bo‘lsa kerak". Men ham arvohlarga ishonmasdim va bu jihatdan Chakdan uncha farq qilmasdim. Lekin Tokkni juda yaxshi ko‘rardim, shu bois darhol kitob do‘koniga yugurdim-da, Tokkning arvohi haqidagi maqolalar va arvohning fotosuratlari bosilgan barcha gazeta va jurnallarni sotib oldim. Haqiqatan ham, fotosuratlarda keksa va yosh kappalarning orqasida kappa shaklini eslatuvchi g‘ira-shira nimadir ko‘zga tashlanardi. Arvohning fotosuratlaridan ko‘ra, Tokkning arvohi haqidagi maqolalar meni ko‘proq hayratga soldi - ayniqsa, ruhshunoslik jamiyatining bir hisoboti. Men bu maqolani o‘zim uchun deyarli so‘zma-so‘z tarjima qildim va uni bu yerda yoddan keltiraman.
"Tokka arvohi bilan suhbat hisoboti" ("Ruhshunoslik jamiyati jurnali" N_8274).
Jamiyatimiz komissiyasining maxsus yig‘ilishi o‘z joniga qasd qilgan shoir Tokkning sobiq qarorgohida, hozirda janob falon-falonchining fotostudiyasida - NN ko‘chasidagi 251-uyda bo‘lib o‘tdi. Yig‘ilishda jamiyat a’zolari ishtirok etishdi (Ismlar tushirib qoldirildi).
Biz, jamiyatning o‘n yetti a’zosi, jamiyat raisi janob Pekk boshchiligida yigirma yettinchi sentyabr kuni soat o‘ndan o‘ttiz daqiqa o‘tganda mazkur fotostudiyaning xonalaridan birida to‘plandik. Medium sifatida bizga cheksiz ishonchimizni qozongan Xopp xonim hamrohlik qildi. Aytilgan studiyaga kirishi bilanoq Xopp xonim darhol ruhning yaqinlashayotganini his qildi. Uning badani tirishib, bir necha marta qayt qildi. Uning aytishicha, bunga marhum janob Tokk tirikligida tamakiga qattiq ruju qo‘ygani sabab bo‘lgan, endi esa uning ruhi nikotin bilan to‘yingan emish.
Komissiya a’zolari va Xopp xonim jimgina dumaloq stol atrofidan joy olishdi. Uch daqiqa-yu yigirma besh soniyadan so‘ng Xopp xonim to‘satdan chuqur trans holatiga tushdi va unga shoir Tokkning ruhi kirib keldi. Biz, komissiya a’zolari, yosh bo‘yicha kattalik tartibida Xopp xonimning tanasiga joylashib olgan janob Tokkning ruhiga quyidagi savollarni berdik va quyidagi javoblarni oldik:
Savol: Bu dunyoga yana nima uchun kelding?
Javob: O‘limdan keyingi shuhratni bilish uchun.
Savol: Siz va boshqa ruhlar - nahotki o‘lgandan keyin ham shuhratga tashna bo‘lsangiz?
Javob: Men, har holda, tashna bo‘lmasdan ilojim yo‘q. Lekin men bir kuni uchratgan bir shoir yapon - u o‘limdan keyingi shuhratdan nafratlanadi.
Savol: Bu shoirning ismini bilasanmi? [Bu yerda buyuk yapon shoiri Base (1644-1694) nazarda tutilmoqda]
Javob: Afsuski, men uni unutibman. Faqat uning bitta sevimli she’ri esimda qolgan.
Javob: Eski hovuz. Qurbaqa suvga sakradi. Sukunatdagi shaloplash
Savol: Va sen buni ajoyib asar deb hisoblaysanmi?
Javob: Albatta, men uni yomon deb hisoblamayman. Faqat men "qurbaqa" so‘zini "kappa" so‘zi bilan almashtirib, "sakradi" so‘zi o‘rniga "yarqirab uchdi" iborasini ishlatgan bo‘lardim.
Javob: Biz, kappalar, har qanday san’at asarida kappani topishga intilishimiz tabiiy.
Bu yerda jamiyat raisi janob Pekk suhbatni to‘xtatadi va komissiya a’zolariga ular adabiy munozarada emas, ruhlar bilan muloqot sessiyasida ekanliklarini eslatadi.
Savol: Ruhlar janoblarining hayot tarzi qanday?
Javob: Siznikidan farq qilmaydi.
Savol: Unday bo‘lsa, o‘z joningga qasd qilganingdan afsuslanasanmi?
Javob: Albatta, yo‘q. Agar arvoh hayoti jonimga tegsa, yana qo‘limga to‘pponcha olib, o‘z-o‘zimni tiriltirishga chek qo‘yaman.
Savol: O‘z-o‘zini tiriltirish bilan yakunlash osonmi?
Bu savolga Tokkning arvohi savol bilan javob beradi. Tokkning bu odati uni tirikligida bilgan barchaga ma’lum.
Javob: O‘z joniga qasd qilish osonmi?
Savol: Ruhlar abadiy yashaydimi?
Javob: Umrimizning davomiyligi haqida ko‘plab nazariyalar mavjud va ularning hech biri ishonch uyg‘otmaydi. Shuni unutmaslik kerakki, bizning oramizda ham turli dinlarga e’tiqod qiluvchilar - xristianlar, buddaviylar, musulmonlar, otashparastlar bor.
Savol: Sen qaysi dinga e’tiqod qilasan?
Javob: Men har doim shubha bilan qarovchiman.
Savol: Lekin ruhlarning mavjudligiga shubha qilmayapsan shekilli?
Javob: Ruhlarning mavjudligiga sizdan ko‘ra kamroq ishonaman.
Savol: Bu dunyoyingda do‘stlaring ko‘pmi?
Javob: Mening barcha zamon va xalqlarda kamida uch yuzta do‘stim bor.
Savol: Do‘stlaringning hammasi o‘z joniga qasd qilganmi?
Javob: Aslo unday emas. To‘g‘ri, masalan, o‘z joniga qasd qilishni oqlaydigan Monten mening eng hurmatli do‘stlarimdan biri. Ammo o‘zini o‘ldirmagan o‘sha badbin Shopengauer bilan tanishishni istamayman.
Javob: Hozirda u o‘zining yangi shogirdi - ruhlar pessimizmi bilan ovora va o‘zini qayta tiklash bilan yakunlash yaxshimi yoki yomonmi, shuni aniqlashga urinmoqda. Aytganday, vabo ham yuqumli kasallik ekanini bilgach, biroz tinchlanganga o‘xshaydi.
Keyin biz, komissiya a’zolari, Napoleon, Konfutsiy, Dostoyevskiy, Darvin, Kleopatra, Shakya Muni, Dante va boshqa mashhur shaxslarning ruhlari haqida savollar berdik. Biroq, afsuski, Tokk ular haqida hech qanday qiziqarli ma’lumot bermadi va o‘z navbatida bizga o‘zi haqida savollar bera boshladi.
Savol: O‘lganimdan keyin men haqimda nimalar deyishyapti?
Javob: Sizni bir tanqidchi "oddiy shoirlardan biri" deb atadi.
Savol: Bu she’rlar to‘plamimni sovg‘a qilmaganim uchun xafa bo‘lganlardan biri. Asarlarimning to‘liq to‘plami nashr etildimi?
Javob: Nashr etilgan, ammo deyarli sotilmayapti, deyishyapti.
Savol: Mualliflik huquqi tushunchasi yo‘qoladigan uch yuz yildan keyin mening asarlarimni millionlab odamlar sotib oladi. Mening ayolim va dugonamga nima bo‘ldi?
Javob: U kitob do‘konining egasi janob Rakka turmushga chiqdi.
Savol: Bechora, u hali Rakkning sun’iy ko‘zi borligini bilmasa kerak. Bolalarimchi?
Javob: Ular davlat yetimxonasida ekan.
Tokk biroz jim qoladi, so‘ng keyingi savolni beradi.
Savol: Mening uyimga nima bo‘ldi?
Javob: Hozir u yerda qaysidir fotografning studiyasi joylashgan.
Savol: Stol g‘aladonida ba’zi xatlarni yashirincha saqlardim... Lekin sizlar, janoblar, band odamlar bo‘lganingiz uchun, buning sizlarga aloqasi yo‘q. Endi esa dunyomizga qorong‘ulik cho‘kmoqda va men siz bilan xayrlashishga majburman. Xayr, janoblar, xayr. Xayr, aziz janoblarim.
Uning so‘nggi so‘zlarini aytishi bilan Xopp xonim to‘satdan trans holatidan chiqdi. Biz hammamiz, komissiyaning o‘n yetti a’zosi, samoviy tangri oldida bayon etilgan suhbatning haqqoniyligini qasamyod bilan tasdiqlaymiz. (Izoh: bizning har qanday ishonchga sazovor Xopp xonimimiz mukofot sifatida o‘zi aktrisa bo‘lgan paytida bir kunda ishlab topadigan pulni oldi).
Bu maqolani o‘qiganimdan so‘ng, asta-sekin tushkunlikka tushib, bu mamlakatda qolishni xohlamay qoldim va o‘z dunyomizga, insonlar olamiga qaytish haqida o‘ylay boshladim. Qidirib-qidirib, qachonlardir bu yerga tushib qolgan chuqurlikni topolmadim. Shu orada baliqchi Bagg bir kuni menga suv mamlakatining qaysidir chekkasida kitob o‘qish va nay chalish bilan kunlarini o‘tkazadigan bir keksa kappa tinch va osoyishta yashashini aytib berdi. "O‘sha kappaga murojaat qilib ko‘rsam-chi? - deb o‘yladim. - Balki u menga bu mamlakatdan chiqish yo‘lini ko‘rsatar?" Shu zahotiyoq shahar chetiga yo‘l oldim. Ammo u yerda, kichkina kulbada cholni emas, o‘n ikki yoki o‘n uch yoshlardagi, boshida hali yumshoq likopchasi bor kappa yigitchani ko‘rdim. U nayni sekin chalayotgan edi. Albatta, uyni adashtirib qolganman deb o‘yladim. O‘zimni tekshirib ko‘rish uchun unga Bagg aytgan ismni aytib murojaat qildim. Yo‘q, bu o‘sha keksa kappa ekan.
- Lekin siz yosh bolaga o‘xshaysiz-ku... - g‘o‘ldiradim men.
- Sen bilmasmiding? Taqdir taqozosi bilan onam qornidan oqsoqol bo‘lib chiqdim. Keyin esa tobora yosharib, mana endi o‘g‘il bolaga aylandim. Aslida, tug‘ilganimda kamida oltmish yoshda edim, shuning uchun hozir taxminan bir yuz ellik yoki bir yuz oltmish yoshdaman.
Xonaga nazar tashladim. Ehtimol, kayfiyatim ta’sirida bo‘lsa kerak, bu yerda, oddiy stullar va stollar orasida qandaydir ravshan baxt yoyilib yotgandek tuyuldi.
- Chamasi, siz boshqa kappalarga qaraganda baxtliroq yashayapsiz?
- Shunday bo‘lishi mumkin. Yoshligimda chol edim, keksayganimda esa yosh bo‘ldim. Men keksalarga xos bo‘lgan qondirilmagan istaklardan qurib qolmaganman va yoshlarga xos bo‘lgan shahvoniy ehtiroslarga berilmayman. Har holda, hayotim baxtli bo‘lmasa-da, osoyishta kechgan bo‘lsa kerak.
- Ha, bunday sharoitda hayotingiz osuda bo‘lishi tabiiy.
- Xotirjamlik uchun shuning o‘zi yetarli emas. Butun umrim davomida sog‘lig‘im a’lo darajada bo‘ldi va to‘yib ovqatlanish uchun yetarli mablag‘im bor edi. Lekin, albatta, hayotimdagi eng baxtli holat - bu mening qariya bo‘lib tug‘ilganimdir.
Bir muddat suhbatlashdik. O‘z joniga qasd qilgan Tokk, har kuni shifokor chaqiradigan Ger haqida gaplashdik. Lekin negadir keksa kappaning yuzida bu suhbatlarga hech qanday qiziqish alomati sezilmasdi. Nihoyat so‘radim:
- Boshqa kappalar kabi hayotga bunchalik mehr qo‘ymagan bo‘lsangiz kerak?
Keksa kappa yuzimga tikilib, sekin javob berdi:
- Boshqa kappalar singari men ham onamning qornidan otam mendan bu dunyoga kelishni xohlaysanmi, deb so‘ramaguncha chiqmaganman.
- Men esa bu dunyoga mutlaqo tasodifan kelib qoldim, - dedim. - Unday bo‘lsa, iltimos, bu yerdan qanday chiqib ketish yo‘lini ayting.
- Bu yerdan faqat bitta yo‘l bor.
Bu gapni eshitib, sochlarim tikka bo‘ldi.
- Men bu yo‘lni topolmayman, - g‘o‘ldiradim.
Keksa kappa buloq suvidek tiniq ko‘zlari bilan menga tikilib qoldi. Keyin o‘rnidan turib, xonaning burchagiga bordi-da, shiftda osilib turgan arqonni tortdi. Shu zahoti shiftda ilgari men payqamagan yumaloq tuynuk ochildi. Ana shu tuynuk ortida, qarag‘ay va sarv daraxtlari shoxlari ustida katta, musaffo moviy osmonni ko‘rdim. Osmonga esa ulkan kamon o‘qining uchi singari Yarigatake cho‘qqisi ko‘tarilib turardi. Hatto samolyotni ko‘rgan boladek quvonchdan sakrab ketdim.
- Mana, - dedi keksa kappa. - Ketishing mumkin.
Shunday deb u menga arqonni ko‘rsatdi. Lekin bu dastlab menga tuyulganidek oddiy arqon emas, arqon narvon edi.
- Mayli, - dedim men, - ruxsatingiz bilan ketaman.
- Faqat avval yaxshilab o‘ylab ko‘r. Keyin afsuslanib qolmasliging uchun.
- Hechqisi yo‘q, - dedim. - Achinmayman.
Men zinaning pog‘onalariga osilib, ko‘tarila boshladim. Pastga qarasam, uzoqda keksa kappaning boshidagi likopchani ko‘rdim.
Suv odamlari mamlakatidan qaytganimdan so‘ng, ancha vaqtgacha inson terisining hidiga ko‘nikish qiyin bo‘ldi. Axir kappalar bizga qaraganda g‘oyat tozalikni sevishadi-da. Buning ustiga, atrofimda faqat kappalarni ko‘rishga shunchalik o‘rganib qolgandimki, odamlarning yuzlari menga juda xunuk tuyulardi. Ehtimol, siz buni tushunmassiz. Xo‘p, ko‘z va og‘izlar hali bir nav-ku, ammo burunlar menda g‘alati vahima hissini uyg‘otardi. Tabiiy ravishda, dastlabki paytlarda hech kim bilan uchrashmaslikka harakat qilardim. Keyin asta-sekin odamlarga ko‘nika boshladim va yarim yildan so‘ng istalgan joyda bemalol yuradigan bo‘ldim. Faqat suhbat paytida suv odamlari tilidan so‘zlar chiqib ketishi noqulaylik tug‘dirardi. Bu taxminan shunday bo‘lardi:
Qaytib kelganimdan bir yil o‘tgach, bir chayqovchilikda xonavayron bo‘ldim va shuning uchun...
Shu yerda doktor S.: "Bu haqda gapirishning keragi yo‘q", dedi. U menga tushuntirdiki, bemor bu haqda gapira boshlashi bilan shunday jazavaga tushadiki, bir nechta qorovul uni jilovlay olmaydi.
Mayli, bu haqda gapirmayman. Xullas, bir chayqovchilikda xonavayron bo‘lgach, yana suv odamlari mamlakatiga qaytishni xohladim. Ha, aynan qaytishni. Ketishni emas, borishni emas, qaytishni. Chunki o‘sha paytga kelib men suv odamlari mamlakatini o‘z vatanim deb his qila boshlagan edim. Uydan sekingina chiqib, Markaziy yo‘nalish poyezdiga o‘tirmoqchi bo‘ldim. Afsuski, politsiya meni ushladi va shu kasalxonaga joyladi. Ammo bu yerda ham bir muddat suv odamlari mamlakatini qo‘msashda davom etdim. Hozir doktor Chak nima bilan mashg‘ul ekan? Faylasuf Magg-chi? Ehtimol, u hamon o‘zining yetti rangli chiroq ostida mulohaza yuritayotgandir. Tumshug‘i chirigan do‘stim talaba Rapp-chi? Bir kuni, xuddi bugungidek tumanli kunda, odatdagidek do‘stlarimni eslab o‘tirgan edim, to‘satdan baliqchi Baggni ko‘rib, hayratdan baqirib yuborishimga sal qoldi. Qachon kirib kelganini bilmayman, lekin u oldimda cho‘qqayib o‘tirar va ta’zim qilib salomlashardi. Biroz o‘zimga kelgach... yig‘ladimmi, kuldimmi, eslay olmayman. Faqat uzoq tanaffusdan keyin birinchi marta suv odamlari tilida qanchalar quvonch bilan gapira boshlaganimni eslayman.
- Eshit, Bagg, bu yerga nima uchun kelding?
- Sizni ko‘rgani. Kasal bo‘lib qolibsiz deb eshitdim.
- Bu yerga qanday yetib kelding?
- Bu qiyin emas. Tokiodagi daryo va ariqlar biz, kappalar uchun ko‘chalar kabidir.
Shunda men kappalar ham, qurbaqalar singari, amfibiyalar sinfiga kirishini go‘yo endigina bilib qolgandek esladim.
- Axir bu atrofda hech qanday daryo yo‘q-ku.
- To‘g‘ri. Bu yerga suv quvurlari orqali keldim. Bu yerda esa yong‘in o‘chirish jo‘mragini ozgina ochdim...
- Yong‘in o‘chirish jo‘mragini ochdingmi?
- Nima, unutdingizmi, janob? Axir kappalar orasida ham mexaniklar bor-ku.
Kappalar har ikki-uch kunda bir meni ko‘rgani keladigan bo‘lishdi. Doktor S. meni dementia praecox [erta aqliy zaiflik (lotincha)] bilan og‘rigan deb hisoblaydi. Biroq doktor Chak (ochiq gapirganim uchun uzr) menda hech qanday dementia praecox yo‘qligini, aksincha, doktor S.dan boshlab hammangiz dementia praecox bilan og‘riganingizni ta’kidlaydi. Tabiiyki, doktor Chak menikiga kelar ekan, talaba Rapp va faylasuf Magg ham meni yo‘qlab turishadi. Aytgancha, baliqchi Baggdan tashqari, ularning hech biri kunduzi kelmaydi. Ular ikki-uch kishilik guruhlarda kelishadi, doim tunda... oydin kechalarda kelishadi. Mana, kecha kechasi ham oy yorug‘ida shisha zavodi direktori Ger va faylasuf Magg bilan suhbatlashdim. Kompozitor Krabak esa menga skripka chalib berdi. Stol ustidagi qora nilufarlar guldastasini ko‘ryapsizmi? Buni menga kecha kechqurun Krabak sovg‘a qildi...
(Orqamga o‘girildim. Albatta, stolda hech qanday nilufar yo‘q edi. Stol bo‘m-bo‘sh edi.)
Mana bu kitobni menga faylasuf Magg olib keldi. Birinchi she’rlarni o‘qing. Yo‘q, to‘xtang. Siz ularning tilini bilmaysiz-ku. Mayli, o‘zim o‘qib beraman. Bu Takkning yaqinda nashrdan chiqqan to‘la asarlar to‘plamining jildlaridan biri.
(U eski telefon kitobini ochdi va baland ovozda quyidagi she’rlarni o‘qidi:)
Kokos gullari orasida, bambuk tanalarining qa’rida
Va qurib qolgan qadimiy anjir daraxti ostida
Xo‘sh, bizga ham hordiq chog‘i kelmadimi,
Hech bo‘lmasa shu yerda, teatr sahnasida?
(Ammo dekoratsiyalar ortiga nazar solsak, u yerda faqat yamoq tushgan matolarni ko‘ramiz, shunday emasmi?)
Lekin men bu shoir kabi tushkun emasman. Kappalar oldimga kelib turganida... Ha, butunlay unutibman, ehtimol, do‘stim sudya Beppni eslarsiz. Xullas, bu kappa ishini yo‘qotdi va chindan ham aqldan ozdi. Aytishlaricha, u hozir suv jonzotlari mamlakatidagi ruhiy kasalliklar shifoxonasida ekan. Agar doktor S. ruxsat berganda, uni bajonidil ko‘rgani borardim.