Batat* bo‘tqasi | Akutagava Ryunoske
*Chirmovuqdoshlar oilasiga mansub tuganak mevali o‘simliklarning bir turi; "kumara" va "shirin kartoshka" nomlari bilan ham tanilgan. Qimmatli oziq-ovqat va yem-xashak ekini. Sabzavotidan tashqari, ovqatga yosh barglari va novdalari ham ishlatiladi - ularni ko‘kat sifatida iste’mol qilinadi.
Bu voqea Genkay yillarining oxirida yoki Ninaning hukmronligi boshida yuz bergan. Bizning hikoyamiz uchun aniq vaqt muhim emas. Kitobxonga bu hodisa Xeyan davri deb atalgan qadimgi zamonlarda sodir bo‘lganini bilishning o‘zi kifoya... Regent Mototsune Fudzivaraning samuraylari orasida bir goyi xizmat qilardi.
Uning haqiqiy ismini keltirmoqchi edim, ammo qadimiy solnomalarda, afsuski, bu ism tilga olinmagan. Ehtimol, u shunchalik oddiy odam bo‘lganki, u haqda gapirishga arzimagan. Umuman olganda, qadimgi solnomalarning mualliflari oddiy odamlar va voqealarga uncha e’tibor bermaganlar. Bu jihatdan ular yapon naturalist yozuvchilaridan keskin farq qiladi. G‘alati bo‘lsa-da, Xeyan davri romannavislari unday dangasa emasdi... Xullas, regent Mototsune Fudzivaraning samuraylari orasida bir goyi xizmat qilardi va u hikoyamizning qahramonidir.
U nihoyatda xunuk ko‘rinishli odam edi. Avvalo, u past bo‘yli edi. Burni qizil, ko‘zlarining tashqi burchaklari pastga tushgan. Mo‘ylovi, tabiiy, siyrak. Yonoqlari ichiga botgan, shu bois iyagi juda kichkina ko‘rinardi. Lablari... Bunday tafsilotlarga berilsak, gapning oxiri bo‘lmaydi. Qisqasi, goyimizning tashqi ko‘rinishi g‘oyat bechora edi.
Bu odam qachon va qanday qilib Mototsunening xizmatiga kirganini hech kim bilmasdi. Faqat shunisi aniq ediki, u ancha vaqtdan beri har kuni bir xil vazifalarni bajarib kelardi, doim o‘sha-o‘sha rangi o‘chgan suykan va g‘ijimlangan ebosi bosh kiyimida yurardi. Natijada, u bilan kim uchrashmasin, bu odamning qachonlardir yosh bo‘lgani hech kimning xayoliga kelmasdi. (O‘sha paytda goyi qirqdan oshgan edi.) Hammaga go‘yo Sudzaku chorrahalaridagi shamollar uning qizil, shamollagan burni va ramziy mo‘ylovini tug‘ilgan kunidanoq shishirib qo‘ygandek tuyulardi. Bunga janob Mototsunening o‘zidan tortib, eng kichik cho‘pon bolasigacha hamma beixtiyor ishonar, hech kim shubha qilmasdi.
Atrofdagilar bunday ko‘rinishdagi odamga qanday munosabatda bo‘lganini tasvirlashning hojati yo‘q. Samuraylarning kazarmalarida goylarga pashshaga qaragandek e’tibor berishmasdi. Hatto uning qo‘l ostidagilar ham - unvonli-unvonsiz yigirmatacha odam - unga g‘oyat sovuq va befarq munosabatda bo‘lishardi. U biror narsa buyurganida, ular suhbatlarini to‘xtatmasdilar. Ehtimol, goyining qiyofasi ularning ko‘ziga havodek ko‘rinmasdi. Agar qo‘l ostidagilar shunday munosabatda bo‘lsa, yuqori lavozimdagilar - uy boshqaruvchilari va kazarma boshliqlari - tabiat qonunlariga ko‘ra, uni umuman ko‘rmaslikka harakat qilishardi. Ular sovuq loqaydlik niqobi ostida unga bo‘lgan bolalarcha va bema’ni dushmanliklarini yashirib, zarur bo‘lganda unga biror narsa aytish uchun faqat imo-ishoralar qilishardi. Biroq odamlarga nutq qobiliyati bekorga berilmagan. Tabiiyki, ba’zan imo-ishoralar bilan tushuntirib bo‘lmaydigan vaziyatlar yuzaga kelardi. So‘zlashga majbur bo‘lish uning aqliy zaifligi bilan bog‘lanardi. Bunday paytlarda ular albatta uni tepadan pastgacha, ezilgan ebosi qalpog‘ining uchidan tortib yirtilgan somon zorisigacha razm solib chiqishar, so‘ng pastdan yuqoriga qarab chiqishar, keyin esa nafrat bilan pishqirib, orqalarini o‘girib ketishardi. Aytgancha, goyi hech qachon g‘azablanmasdi. U shu qadar izzat-nafssiz va qo‘rqoq ediki, adolatsizlikni adolatsizlik deb his qilmasdi.
Mavqei jihatidan unga teng bo‘lgan samuraylar esa uni har tomonlama masxara qilishardi. Keksalar uning xunuk qiyofasidan kulishib, eski hazillarni takrorlashar, yoshlar ham orqada qolmasdan, o‘sha mavzuda to‘qima gaplar to‘qishardi. Goyi oldida uning burni va mo‘ylovi, bosh kiyimi va suykani haqida tinmay gapirishardi. Ko‘pincha u bilan birga yashagan, bir necha yil oldin ajrashib ketgan do‘rdoq labli ayol, shuningdek, mish-mishlarga ko‘ra u bilan aloqada bo‘lgan aroqxo‘r bonza muhokama mavzusiga aylanardi. Ba’zan ular juda shafqatsiz hazillar qilishardi. Ularning barchasini sanab o‘tishning iloji yo‘q, lekin agar biz bu yerda ular uning sake idishidan ichib, keyin unga siydik chiqarganlarini aytib o‘tsak, o‘quvchi qolganini osongina tasavvur qila oladi.
Shunday bo‘lsa-da, goyi bu nayranglarga mutlaqo e’tiborsiz edi. Har holda, shunday ko‘rinardi. Unga nima deyishmasin, hatto yuz ifodasi ham o‘zgarmasdi. U faqat jimgina o‘zining mashhur mo‘ylovini silab, o‘z ishini davom ettirardi. Faqat tahqirlash haddan oshib ketganda, masalan, boshining tepasidagi bir tutam sochiga qog‘oz parchalarini ilib qo‘yishganda yoki qilichining qiniga poxol bog‘lab qo‘yishganda, u yuzini g‘alati burishtirardi - yig‘laydimi yoki kuladimi noma’lum - va shunday derdi:
- Iye, bunaqasi to‘g‘ri emas-ku...
Uning yuzini ko‘rgan yoki ovozini eshitgan kishilar birdan achinish hissini tuyardi. Bu faqat qizil burunli goyga emas, balki ular mutlaqo tanimaydigan, uning yuzi va ovozi ortiga yashirinib, ularni shafqatsizlikda ayblayotgan ko‘plab odamlarga achinish edi. Bu tuyg‘u qanchalik noaniq bo‘lmasin, bir lahza ularning yuragiga kirib borardi. To‘g‘ri, bu his uzoq vaqt saqlanib qolganlar kam edi. Ana shu kam sonlilar orasida Tamba viloyatidan kelgan yosh oddiy samuray ham bor edi. Uning yuqori labida endigina mo‘ylov sabza ura boshlagan edi. Albatta, avvaliga u ham boshqalar kabi sababsiz qizil burun goyni mensimagan edi. Lekin bir kuni u: "Iye, bunday qilish to‘g‘ri emas-ku..." degan ovozni eshitib qoldi. O‘shandan beri bu so‘zlar uning xayolidan ketmay qo‘ydi. Goy uning nazarida butunlay boshqa odamga aylandi. Uning mast, kulrang, beo‘xshov basharasida u jamiyat zulmi ostida azob chekayotgan Insonni ko‘rdi. U goy haqida o‘ylaganida, dunyodagi hamma narsa o‘zining tub mohiyatidagi razilligini namoyish qilayotgandek tuyulardi. Ayni paytda, sovuq urgan qizil burni va siyrak mo‘ylovi uning qalbiga taskin berayotgandek bo‘lardi...
Biroq bu faqat birgina odamning holati edi. Bu istisnoni hisobga olmaganda, goyni hammaning nafrati o‘rab olgan va u haqiqatan ham itday hayot kechirardi. Avvalo, uning durustroq kiyimi yo‘q edi. Egnida faqat bitta kulrang-ko‘kish movut kiyim va xuddi shu rangdagi bir juft sasinuki shim bor edi, ammo bularning barchasi shunchalik rangi o‘chganki, asl tusini aniqlashning iloji yo‘q edi. Suykan hali-beri chidab turardi, faqat yelkalari sal osilgan, iplari va kashtalari g‘alati tusga kirgan edi, xolos. Ammo shimining tizzalari ayniqsa ayanchli ahvolda edi. Goy ichki xakama kiymasdi, teshiklardan oriq oyoqlari ko‘rinib turardi. Uning ko‘rinishi nafaqat kazarmadagi yovuz kishilarda, balki boshqalarda ham jirkanch tuyg‘u uyg‘otardi: xuddi ozg‘in dvoryan ortidan aravani sudrab borayotgan oriq ho‘kizga o‘xshardi. Uning qilichi ham nihoyatda eskirgan edi: dastasi zo‘rg‘a ushlab turar, qinidagi lok butunlay ko‘chib ketgandi. Qizil burni, qiyshiq oyoqlari bilan poxol kavushlarini sudrab, sovuq qish osmonida odatdagidan ham bukchayib, atrofga iltijoli nazar tashlab, ko‘chada zo‘rg‘a yurib borar ekan, hamma uning ustidan kulishi, masxara qilishi bejiz emas edi. Hatto ko‘chadagi chorbozorchilar ham shunday qilardi.
Bir kuni Sande ko‘chasidan Shinsen bog‘i tomon o‘tib ketayotib, yo‘l chetida bir to‘da bolalarga ko‘zi tushdi. "Qaldirg‘och uchirishyaptimi," deb o‘yladi-da, tomosha qilish uchun yaqinlashdi. Ma’lum bo‘lishicha, bolalar daydi itni tutib olib, bo‘yniga arqon solib, qiynashayotgan ekan. Tortinchoq goyga rahm-shafqat begona emasdi, lekin shu paytgacha u hech qachon rahmdilligini amalda ko‘rsatishga botinmagan edi. Bu safar esa jasorat ko‘rsatdi, chunki uning oldida atigi bolalar turardi. Yuzida zo‘rma-zo‘raki tabassum paydo qilib, bolalarning kattasining yelkasiga qoqib dedi:
– Uni qo‘yib yuborsanglar yaxshi bo‘lardi, itning joni og‘riyapti axir...
Bola orqasiga o‘girilib, boshini ko‘tardi-da, unga nafrat bilan tikildi. U goyga xuddi kazarmadagi boshqaruvchi uning ko‘rsatmalarini tushunmaganida qaraganidek qarardi. U bir qadam orqaga tisarilib, lablarini takabburona cho‘chchaytirib dedi:
– Maslahating o‘zingga buyursin. Yo‘qol, qizilburun.
Go‘yo bu so‘zlar uning yuziga urilgandek bo‘ldi. Lekin xafa bo‘lgani yoki jahli chiqqani uchun emas. Yo‘q, u shunchaki o‘z ishiga aralashib, o‘zini yerga urganidan uyaldi. U o‘ng‘aysizlanganini yashirish uchun zo‘rma-zo‘raki jilmayib qo‘ydi-da, indamay Shinsen bog‘i tomon yurib ketdi. Bolalar yelkama-yelka turib, uning orqasidan tili osilgan holda qarab qolishdi. U buni ko‘rmadi, albatta. Agar ko‘rganda ham, o‘zini hurmat qilishdan mahrum bo‘lgan goy uchun buning nima ahamiyati bor edi?
Biroq hikoyamiz qahramoni, hammaning nafrati uchun tug‘ilgan bu odamda hech qanday istak yo‘q edi, desak xato bo‘lardi. Bir necha yildan beri u batat bo‘tqasiga juda o‘ch edi. Batat bo‘tqasi nima? Shirin tog‘ batati xumchaga solinib, ustiga uzum sharbati quyiladi va bo‘tqa holiga kelguncha qaynatiladi. O‘z vaqtida bu ajoyib taom hisoblanib, hatto imperatorning dasturxoniga ham tortilardi. Shuning uchun goy kabi past unvondagi odamning og‘ziga u faqat yilda bir marta, biron-bir yillik ziyofatda tushishi mumkin edi. Bunday hollarda ham tomoqni ho‘llashdan nariga o‘tmasdi. Batat bo‘tqasini to‘yib yeyish goyimizning uzoq vaqtdan buyon ezgu orzusi edi. Albatta, bu orzusini u hech kim bilan o‘rtoqlashmasdi. Hatto uning o‘zi ham butun hayoti ana shu istak bilan yo‘g‘rilganini to‘liq anglab yetmagan bo‘lsa kerak. Shunday bo‘lsa-da, ishonch bilan aytish mumkinki, u aynan shu maqsadda yashardi. Odamlar ba’zan o‘z hayotlarini shunday istaklarga bag‘ishlaydilarki, ularni qondirish mumkin yoki yo‘qligini bilmaydilar. Bunday qiliqlardan kulgan odam esa inson tabiatini mutlaqo tushunmaydi.
Ajablanarlisi shundaki, goyaning "batat bo‘tqasini yeb to‘yish" orzusi kutilmagan osonlik bilan ro‘yobga chiqdi. Bu qanday sodir bo‘lganini hikoya qilish uchun "Batat bo‘tqasi" qissasi yozilgan.
Bir kuni, ikkinchi yanvarda Mototsune qarorgohida har yilgi qabul marosimi o‘tkazildi. (Har yilgi ziyofat - bu imperatorning bosh maslahatchisi regent tomonidan malika va shahzoda sharafiga minnatdorchilik ziyofati beriladigan kunda uyushtiriladigan katta bazm. Har yilgi ziyofatga barcha zodagonlar, vazirlardan tortib quyi martabalilargacha taklif etiladi va u ibodatxona bazmlari bilan deyarli bir xil bo‘ladi.) Boshqa samuraylar qatori Goy ham oliy martabali mehmonlardan ortgan taomlarni tanovul qilardi. O‘sha davrlarda hali xizmatkorlarga qoldiqlarni berish odati yo‘q edi, ularni samuray-drujinachilar bir xonaga to‘planib yeyishardi. Shunday qilib, ular go‘yo ziyofatda ishtirok etayotgandek bo‘lishardi, ammo bu voqea qadim zamonlarda bo‘lib o‘tgani sababli, gazaklar soni ishtahaga mos kelmasdi. Guruchli kulchalar, yog‘da qovurilgan ponchiklar, bug‘da pishirilgan midiyalar, quritilgan parranda go‘shti, Udzidan keltirilgan malga, Omidan karplar, qirg‘ichdan o‘tkazilgan okun balig‘i, ikra bilan to‘ldirilgan losos, qovurilgan sakkizoyoqlar, omarlar, katta-kichik mandarin mevalari, sixda pishirilgan xurmo va boshqa ko‘p narsalar tortilardi. Batat bo‘tqasi ham bor edi. Goy har yili batat bo‘tqasidan to‘yib-to‘yib ovqatlanishga umid qilardi. Lekin odamlar doim ko‘p bo‘lib, unga deyarli hech narsa tegmasdi. Bu safar ham bo‘tqa kam edi. Shuning sababli ham bo‘tqa unga juda mazali bo‘lishi kerakdek tuyuldi. U bo‘shagan idishlarga diqqat bilan tikilib, mo‘yloviga yopishib qolgan tomchini kafti bilan artdi-da, hech kimga murojaat qilmay, dedi:
- Qachon bo‘lmasin, uni to‘yib-to‘yib yeyishga muyassar bo‘larmikinman? - Keyin xo‘rsinib qo‘shib qo‘ydi: - Qayoqda deysiz, oddiy samurayni batat bo‘tqasi bilan siylashmaydi-ku...
Shu so‘zlarni aytishi bilan kimdir xaxolab kulib yubordi. Bu jangchining bamaylixotir va qo‘pol qahqahasi edi. Goy boshini ko‘tarib, cho‘chib qaradi. Mototsunening shaxsiy soqchisi, fuqarolar ishlari bo‘yicha vazir Tokunaganing o‘g‘li, baquvvat, keng yelkali, bahaybat jussali Tosixito Fudzivara kulayotgan edi. U qaynatilgan kashtanni g‘ajib, qora sake ichardi. U allaqachon ancha mast bo‘lib qolgandi.
- Attang-a, - dedi u Goyning boshini ko‘targanini ko‘rib, istehzo va nafrat bilan. - Aytganday, agar xohlasang, Tosixito seni to‘ydirib qo‘yardi.
Qo‘rqqan it unga tashlangan suyakni darrov ololmaydi. O‘zining odatdagi, tushunib bo‘lmaydigan qiyofasi bilan Goy goh yig‘lab, goh kulib, nigohini bo‘sh idishdan Tosixitoning yuziga, keyin yana bo‘sh idishga qaratdi.
Goy indamadi. U birdan hammaning nigohi o‘ziga qadalganini his qildi. Javob bersa bas, ustidan mazax yomg‘iri yog‘ilishini bilardi. U hatto qanday javob bo‘lishidan qat’i nazar, ustidan kulishlarini ham tushunardi. U ikkilanib qoldi. Ehtimol, u ko‘zlarini kosadan Tosixitoga, undan yana kosaga uzoq vaqt qaratib o‘tirdi, lekin Tosixito zerikkan ohangda dedi:
Buni eshitib, Goy hayajonlanib javob berdi:
- Yo‘g‘-e... Sizdan g‘oyat minnatdorman.
Bu suhbatni tinglayotganlarning hammasi qotib-qotib kulishdi. Kimdir masxaraomuz uning javobini takrorladi: "Yo‘g‘-e, sizdan g‘oyat minnatdorman". Samuraylarning baland va dumaloq qalpoqlari zarg‘aldoq, sariq, jigarrang, qizil rangli noz-ne’matlar solingan kosa va savatlar ustida qahqaha yanglig‘ birdan to‘lqinlanib ketdi. Hammadan ham Tosixitoning o‘zi quvnoqroq va qattiqroq qah-qaha urardi.
- Unday bo‘lsa, seni uyimga taklif qilaman, - dedi u. Uning yuzi bujmayib ketdi, chunki hozirgina ichilgan aroq bilan bo‘g‘ziga tiqilgan kulgi otilib chiqayotgandi. - Mayli, shunday bo‘la qolsin...
- G‘oyat minnatdorman, - takrorladi Goy, duduqlanib va qizarib.
Tabiiyki, hamma yana xaxolab kulib yubordi. Hammaning e’tiborini tortishga urinayotgan Tosixitoga kelsak, u avvalgidan ham qattiqroq qah-qaha urar, yelkalari kulgidan silkinardi. Bu shimollik yovvoyi hayotda vaqt o‘tkazishning faqat ikki usulini tan olardi. Birinchisi - sake ichish, ikkinchisi - xaxolab kulish.
Yaxshiyamki, tez orada ular haqida hamma gapirmay qo‘ydi. Nima gapligini bilmayman. Ehtimol, kompaniyaning qolgan qismiga jamiyatning e’tibori qandaydir qizil burunli Goyga qaratilgani yoqmagandir. Har qalay, suhbat mavzusi o‘zgardi, sake va gazaklar kam qolganidan, qandaydir yaroqbardorning shosha-pisha ikki oyog‘i bilan muqabakining bir pochasiga tiqilib, otga minishga urinayotgani haqidagi xabar hammaning e’tiborini tortdi. Faqat Goygina hech nimani eshitmagan ko‘rinardi. Ehtimol, uning butun fikri-zikri ikki so‘z bilan band bo‘lgandir: batat bo‘tqasi. Uning oldida qovurilgan qirg‘ovul turardi, lekin u tayoqchalarni olmadi. Uning kosasi qora sake bilan to‘la edi, lekin u unga tegmadi. U qo‘llarini tizzasiga qo‘ygancha qimir etmay o‘tirar, butun yuzi, hatto oq oralagan sochlarining ildizlarigacha hayajondan qizargan, xuddi birovga tikilayotgan qizga o‘xshardi. U vaqtni unutib, batat bo‘tqasi solingan loklangan qora kosaga tikilib o‘tirar va ma’nosiz jilmayardi...
Bir kuni ertalab, bir necha kun o‘tgach, Avatagutiga boradigan yo‘lda Kamogava daryosi bo‘ylab ikki otliq shoshilmay ketib borardi. Ulardan biri uzun, qimmatbaho qilich taqqan, qora mo‘ylovli, jingalak sochli, ko‘hlik yigit bo‘lib, egnida qalin havorang kariginu va xuddi shu rangdagi xakama kiygan edi. Ikkinchisi qirq yoshlar chamasidagi, qizil burni nam samuray bo‘lib, juldur suykan ustidan ikkita paxtalik kiyib olgan, beliga beparvolik bilan belbog‘ bog‘lagan va umuman ko‘rinishi juda bo‘shashgan edi. Darvoqe, unisining ham, bunisining ham otlari ajoyib, uch yoshli ayg‘irlar, biri saman, ikkinchisi to‘riq, zo‘r yugurdaklar edi, shuning uchun yo‘ldan o‘tib ketayotgan ko‘tarasiga savdo qiluvchi savdogarlar va samuraylar orqaga o‘girilib, ularning ortidan qarab qolishardi. Orqada, otliqlardan qolishmay, yana ikki kishi - chamasi, yaroqbardor bilan xizmatkor kelardi. O‘quvchiga chavandozlar Tosixito va Goy ekanligini aytib o‘tirishning hojati yo‘q.
Qish fasli edi, biroq kun sokin va musaffo edi, oppoq tekislikdagi tund toshlar orasidan oqayotgan daryo qirg‘og‘idagi qovjiragan shuvoq poyalarini qilt etgan shamol ham qimirlatmasdi. Pastak tollarning bargsiz shoxlarini quyoshning yog‘dek suyuq nuri yoritib turar, yo‘lda hatto daraxtlar uchida dumini likillatib yurgan zag‘izg‘onlarning soyalari ham yaqqol ko‘zga tashlanardi. Xigasiyama tepaliklarining ko‘m-ko‘k maysazorlari uzra qirov bosgan baxmal to‘lqinlariga o‘xshagan Xiyay tog‘lari dum-dumaloq bo‘lib ko‘tarilib turardi. Chavandozlar qamchiga qo‘l tekkizmay sekin borishar, egarlarining sadaf naqshlari oftobda yaltirardi.
- Qayoqqa ketayotganimizni so‘rasam bo‘ladimi? - dedi goy no‘noq qo‘li bilan jilovni tortib.
- Tezda yetib boramiz, - javob berdi Tosixito. - Bu sen o‘ylagandan ko‘ra yaqinroq.
Bugun ertalab Tosixito goyalarni aldab, Xigasiyama tomonga yo‘l olishlarini, chunki u yerda qaynar buloq borligini aytdi. Qizilburun goyi buni chinakam tanga deb o‘yladi. U anchadan beri hammomda yuvinmagan, badani chidab bo‘lmas darajada qichishardi. Batatli bo‘tqa yeb, ustiga-ustak issiq suvda yuvinib olishdan boshqa yana nima kerak? U Tosixitoning almashtirib qo‘yiladigan saman otida silkinib borarkan, faqat shuni orzu qilardi. Biroq ular bir qishloqdan ikkinchisiga o‘tib borishar, Tosixito esa to‘xtashni xayoliga ham keltirmasdi. Bu orada ular Avatagutidan o‘tib ketishdi.
- Demak, u Avatagutida emas ekan-da?
- Yana ozgina sabr qil, - dedi kulib Tosixito.
U hech narsa bo‘lmagandek yo‘lda davom etdi va goyaning yuzini ko‘rmaslik uchun orqasiga o‘girildi. Yo‘l yoqasidagi kulbalar tobora siyraklashib borar, keng qishki dalalarda faqat yem-xashak izlab yurgan qarg‘alar ko‘rinar, tog‘lar soyasida saqlanib qolgan qor esa uzoqda xira moviy rangda tovlanardi. Osmon tiniq edi, sarg‘ish o‘tlarning o‘tkir uchlari unga shunday sanchilib turardiki, ko‘zlar og‘rirdi, va negadir bundan ayniqsa sovuq sezilardi.
- Demak, Yamasinga yaqin joyda ekan-da?
- Yamasina - ana u. Yo‘q, bu hali biroz uzoqroq.
Darhaqiqat, ular Yamasinadan ham o‘tib ketishdi. Yamasinani aytmaysizmi. Sekiyamani sezdirmay ortda qoldirishdi, u yerda quyosh peshindan og‘gandi va ular Miidera ibodatxonasiga yetib kelishdi. Ibodatxonada Tosixitoning rohib oshnasi bor ekan. Rohibnikiga kirib, unikida tushlik qilishdi, ovqatlanib bo‘lishgach, yana otlariga minib, yo‘lga tushishdi. Endi ularning yo‘li, ilgarigidan farqli o‘laroq, mutlaqo bo‘m-bo‘sh joylardan o‘tardi. Shuni aytish kerakki, o‘sha vaqtlarda hamma yerda qaroqchilar to‘dasi izg‘ib yurardi... Goyi butunlay bukchayib, Tosixitoning yuziga qaradi-da, so‘radi:
Toshixito jilmaydi. Sho‘xligi fosh bo‘lgan katta yoshli bolaga shunday jilmayadi. Burun uchiga ajin tushadi, ko‘z atrofidagi mushaklar cho‘ziladi, u qah-qah urib kulib yuboradigandek tuyuladi, lekin jur’at etolmaydi.
- To‘g‘risini aytsam, men seni o‘zimning Surugamga olib bormoqchi edim, - dedi nihoyat Tosixito va kulib, qamchisi bilan uzoqni ishora qilib. U yerda quyosh nurlari ostida Omi ko‘li yarqirab ko‘rinardi.
- Siz Surugaga dedingizmi? Etizen provinsiyasidagimi? O‘shami?
U bugunning o‘zidayoq Tosixito suruglik Arixito Fudzivaraning bilan turmush qurib, ko‘proq Surugada yashayotganini eshitgandi. Biroq shu paytgacha Tosixitoning uni sudrab borishi xayoliga ham kelmagandi. Avvalambor, ko‘plab tog‘lar va daryolar ortida yastanib yotgan Etitszen provinsiyasiga ikki xizmatkor hamrohligida mana shu tarzda eson-omon yetib borish mumkinmi? Buning ustiga, qaroqchilar o‘ldirgan bechora yo‘lovchilar haqida mish-mishlar tarqalayotgan bir paytda-ya?.. Goyi Toshixitoga iltijo bilan qaradi.
- Bu qanday bo‘ldi o‘zi? - dedi u. - Men Xigasiyamagacha borish kerak deb o‘ylagandim, Yamasinagacha borar ekanmiz. Yamasinaga yetib bordik, Miideraga borishimiz kerak ekan... Endi esa siz Surugaga, Etidzen viloyatiga borish kerak deyapsiz... Qanday qilib shunday bo‘lishi mumkin... hech bo‘lmasa boshidanoq aytganingizda edi, endi esa meni biror qulni sudragandek ergashtirib yuribsiz... Tsurugaga, bu axir bema’nilik-ku...
Goy yig‘lab yuborishiga sal qoldi. Agar "batatli bo‘tqa yeyish" umidi uning jasoratini qo‘zg‘atmaganida, u, ehtimol, shu zahoti Tosixitoni tashlab, Kiotoga qaytib ketgan bo‘lardi. Tosixito esa uning sarosimaga tushganini ko‘rib, qoshlarini biroz chimirdi-da, istehzo bilan dedi:
- Yoningda Tosixito bor ekan, yoningda mingta odam bor deb hisoblayver. Xavotir olma, yo‘lda hech narsa bo‘lmaydi.
So‘ng u qurolbardorini chaqirib, undan o‘qdonni oldi-da, orqasiga osib qo‘ydi, qora lok bilan yaltirab turgan kamonni esa egarga ko‘ndalang qo‘ydi-da, otini niqtab oldinga yurdi. O‘zining izzat-nafsidan mahrum bo‘lgan goyning Tosixitoning irodasiga bo‘ysunishdan boshqa chorasi qolmadi. U atrofdagi kimsasiz kengliklarga qo‘rqa-pisa qarab qo‘yarkan, yarim unutilgan "Kannon-ke" sutrasini ming‘irlar, qizil burni egar qoshiga tegay-tegay deb turar, sust yurayotgan otining qadam tovushiga monand bir maromda chayqalib borardi.
Tuyoq tovushlari aks-sado berib turgan tekislik sariq miskan butalari bilan qoplangan edi. U yer-bu yerda ko‘lmakchalar ko‘zga tashlanar, ularda moviy osmon sovuq aks etar, shuning uchun bu qish oqshomida ularning muz bilan qoplanishiga sira ishonib bo‘lmasdi. Uzoqda tog‘ tizmasi cho‘zilib ketgan, quyosh uning ortida turar va u uzun to‘q binafsharang soyaga o‘xshab ko‘rinardi, unda endi erimay qolgan qorning odatdagi yaltirashi sezilmasdi. Darvoqe, miskanning g‘amgin to‘plari bu manzarani sayohatchilarning ko‘zidan tez-tez yashirib turardi... To‘satdan Tosixito goyga o‘girilib, shoshilib dedi:
- Mana, munosib chopar ham topildi! Hozir u orqali topshiriqni Surugaga yetkazaman.
Goy Tosixito nimani nazarda tutayotganini tushunmadi. U qo‘rqa-pisa Tosixito kamon bilan ko‘rsatgan tomonga qaradi, lekin avvalgidek hech qayerda bironta odam ko‘rinmasdi. Faqat bitta tulki qalin tokzorlar orasidan erinchoqlik bilan o‘tib borar, botayotgan quyosh nurida mo‘ynasining iliq rangi yarqirab ko‘rinardi. Goy uni ko‘rishi bilan tulki qo‘rqqanidan sakrab tushdi-da, qochib ketdi - bu Tosixito edi, u qamchisini silkitib, otiga qamchi urdi. Goy hamma narsani unutib, uning orqasidan yugurdi. Xizmatkorlar ham, albatta, ortda qolishmadi. Birmuncha vaqt davomida yalanglik ot tuyoqlarining toshlarga urilishidan hosil bo‘lgan taqir-tuqur ostida qoldi, nihoyat Tosixito to‘xtadi. Tulki allaqachon tutib olingan edi. U tulkining orqa oyoqlaridan ushlab olgan, tulki esa egar yonida boshini pastga qilib osilib turardi. Ehtimol, u tulkini qochib ketguncha quvlab, keyin quvib yetib, ushlab olgandir. Goy siyrak mo‘ylovida paydo bo‘lgan terni hayajon bilan artib, uning yoniga keldi.
- Qani, tulki, gapimga yaxshilab quloq sol! - dedi Tosixito tulkini ko‘z oldiga keltirib, ataylab dabdabali ohangda. - Bugun kechasiyoq surugalik Tosixitoning mulkiga borasan-da, u yerda shunday deysan: "Tosixito to‘satdan mehmon taklif qilmoqchi bo‘lib qoldi. Ertaga Ilon soatida Takasimaga uning istiqboliga odam yuborib, ular bilan birga egarlangan ikki otni olib kelishsin". Eslab qoldingmi?
Oxirgi so‘zini aytgach, tulkini bir silkitib, butazorlar orasiga uloqtirdi. Bu paytga kelib ularga yetib olgan xizmatkorlar xaxolab qarsak chalib, uning orqasidan qichqirishdi: "Ketdi! Ketdi!" Hayvon xazon rangidagi terisi bilan yaltirab, toshlar va daraxt ildizlari orasidan yo‘lni ajratmay, jon-jahdi bilan qochardi. Odamlar turgan joydan hamma narsa kaftdagidek ko‘rinib turardi, chunki xuddi shu yerdan tekislik asta-sekin pasayib, qurib qolgan daryo o‘zaniga o‘tib ketardi.
U hatto tulkini ham barmog‘iga o‘rab oladigan bu yovvoyi jangchining yuziga soddadillik bilan zavq va ehtirom bilan tikilib turardi. U bilan Tosixito o‘rtasidagi farq nimadaligini o‘ylab o‘tirishga vaqti yo‘q edi. U faqat Tosixitoning irodasi hukmron bo‘lgan chegaralar juda keng ekanligini va o‘zining irodasi ham endi shu chegaralar ichida qamalgani hamda faqat Tosixitoning irodasi yo‘l qo‘yadigan darajada erkin ekanligini aniq his qilardi... Bunday sharoitda xushomadgo‘ylik, chamasi, mutlaqo tabiiy ravishda paydo bo‘ladi. Bundan buyon ham, hatto qizilburun goyning xatti-harakatlarida masxarabozlarga xos xususiyatlarni payqagan taqdirimizda ham, bu odamning fe’l-atvoriga faqat shular uchungina shoshma-shosharlik bilan shubha qilmasligimiz kerak.
Uloqtirib yuborilgan tulki qiyalikdan pastga qarab yugurdi, chaqqonlik bilan toshlar orasidan o‘tib, qurib qolgan daryo o‘zanini kesib o‘tdi va qiyalik bo‘ylab qarama-qarshi tomonga chiqdi. Yugurib ketayotib, u orqasiga o‘girildi. Uni tutib olgan samuraylar hamon otlari ustida, uzoq qiyalikning cho‘qqisida turishardi. Ular kichkina, barmoqdek keladigan bo‘lib ko‘rinardi. Ayniqsa, qo‘ng‘ir va saman otlar yaqqol ko‘zga tashlanardi: ular kechki quyosh nurlari ostida sovuq havoda chizilganga o‘xshardi.
Tulki yana orqasiga o‘girilib qaradi-da, qurigan o‘t-o‘lanlar orasidan quyundek uchib ketdi.
Kutilganidek, ertasi kuni Ilon soatida yo‘lovchilar Takasimaga yetib kelishdi. Bu Biva ko‘li bo‘yidagi sokin qishloqcha bo‘lib, kechagiga o‘xshamagan bulutli, qovog‘i soliq osmon ostida u yer-bu yerda somon tomlar sochilib yotardi. Qirg‘oqda o‘sgan qarag‘aylar orasidan ko‘lning sayqallanmagan oynaga o‘xshash, yengil kulrang mavjlar bilan qoplangan yuzi sovuq boqib turardi. Shu payt Toshixito goyga o‘girilib dedi:
- U tomonga qara. Bizni odamlarim kutib olyapti.
Goy qaradi - haqiqatan ham, qirg‘oqdagi qarag‘aylar orasidan qish shamolida yenglarini hilpiratib, ikki egarli otni yetaklab, yigirma-o‘ttizta otliq va piyoda odam shoshilinch kelishayotgan edi. Ma’lum masofada to‘xtagan otliqlar shoshib otdan tushishdi, piyodalar yo‘l chetida hurmat bilan egilishdi va barchasi Toshixitoning yaqinlashishini ehtirom bilan kuta boshlashdi.
- Ko‘rib turibman, tulki topshirig‘ingizni bajo keltirdi.
- Bu hayvonning tabiati jinlarnikiga o‘xshaydi, bunday topshiriqni bajarish unga cho‘t emas.
Shunday suhbatlashib, Toshixito bilan goy kutib turgan xizmatkorlar oldiga yetib kelishdi.
- Uzangichilar! - dedi Toshixito.
Ta’zim qilgan odamlar darrov o‘rinlaridan turib, otlarning jilovidan ushlashdi. Hammaning yuzi birdan yorishib ketdi.
Toshixito bilan goy yerga tushishdi. Ular mo‘ynali to‘shamaga o‘tirishlari bilanoq, Toshixitoning oldida jigarrang suykanga o‘rangan oq sochli xizmatkor paydo bo‘ldi-da, dedi:
- Kecha kechqurun g‘alati voqea yuz berdi.
- Nima ekan? - dedi Toshixito xotirjamlik bilan, xizmatkorlar keltirgan gazakli varigo qutilari va bambuk idishlarni goyga uzatarkan.
- Ruxsatingiz bilan, arz qilay. Kecha kechqurun It soatida bekam to‘satdan hushidan ketdi. U behush holda dedi: "Men Sakamotolik tulkiman. Yaqinroq kelib, diqqat bilan quloq soling, bugun janob aytgan gaplarni sizlarga yetkazaman." Hamma to‘plangach, bekam shunday so‘zlarni aytishga jur’at etdi: "Janob to‘satdan mehmon chaqirmoqchi bo‘libdilar. Ertaga Ilon soatiga Takasimaga uning istiqboliga odam jo‘natinglar, ular bilan birga ikki egarli ot ham olib boringlar."
- Bu chindan ham g‘alati hodisa ekan, - dedi goy xo‘jayin va xizmatkorning ko‘nglini olish uchun, o‘zi esa ularning har ikkalasiga sinchkov nazar solardi.
- Bekamning aytmoqchi bo‘lganlari bular bilan tugamadi. Shundan so‘ng u qattiq titrab: "Kech qolmanglar, aks holda janob meni ota uyimdan haydab yuboradilar!" deya qichqirdi-da, achchiq-achchiq yig‘lab yubordi.
- Keyin u uyquga ketdi. Biz yo‘lga chiqqanimizda u hali uyg‘onmagan edi.
Xizmatkor jim bo‘lgach, Toshixito g‘urur bilan goyga o‘girildi:
- Ko‘rdingizmi, hatto hayvonlar ham Toshixitoga xizmat qiladi! So‘ng yuzida o‘ta hayrat ifodasini ko‘rsatib, og‘zini ochgancha qotib qoldi.
Kun o‘tib, tun cho‘kdi. Goyi Tosixito qo‘rg‘onidagi xonalardan birida chiroq yorug‘iga ma’nosiz tikilib, uyqusiz yotardi. Kechagi oqshom taassurotlari xayolidan birma-bir o‘tdi - bu yerga kelayotib gaplashib, kulishib o‘tgan Matsuyama, Ogava, Kareno, o‘t-o‘lanlar, daraxt barglari, toshlar hidi, o‘tgan yilgi poya-xaslar yoqilgan gulxanlar tutuni; nihoyat qo‘rg‘onga yetib kelib, oqshomgi tuman orasidan uzun qutilardagi cho‘g‘larning qizil alangasini ko‘rganda o‘zini yengil his qilgani. Hozir, to‘shakda yotarkan, bularning barchasi uzoq o‘tmishda qolganday tuyulardi. Goyi mamnuniyat bilan oyoqlarini sariq issiq chakmon ostidan cho‘zib, o‘zining hozirgi ahvoliga o‘ychan nazar tashladi.
Uning egnidagi hashamatli chakmon ostida Tosixito bergan yaltiroq shoyidan tikilgan, paxta qoplangan ikkita kimono bor edi. Bu kiyimning o‘zidayoq shunchalik issiqki, hatto terlab ketish mumkin edi. Buning ustiga kechki ovqatda mo‘l-ko‘l ichilgan sake ham ta’sir qilmoqda edi. Shundoqqina bosh tomonidagi darcha orqasida keng hovli yastanib yotar, hammayoq qirovdan yaltirar, ammo mana shu rohatbaxsh holatda bu qo‘rqinchli tuyulmasdi. Aytaylik, u Kiotoda samurayga shogird bo‘lgan davr bilan solishtirganda juda katta farq bor edi. Shunday bo‘lsa-da, goyimizning qalbida allaqanday g‘alati xavotir paydo bo‘ldi. Birinchidan, vaqt juda sekin o‘tardi. Boshqa tomondan esa, u o‘zini tong otishini va batat bo‘tqasidan bahramand bo‘lish vaqtini tezroq kelishini umuman istamayotgandek his qilardi. Ana shu qarama-qarshi tuyg‘ular to‘qnashuvida vaziyatning keskin o‘zgarishi tufayli vujudini qamrab olgan hayajon bosildi, bugungi ob-havoga mos ravishda muzlab qoldi. Bularning barchasi birgalikda unga xalal berar va hatto orzu qilingan iliqlik ham uxlashga imkon berishiga bo‘lgan umidni yo‘qqa chiqarardi.
Shu payt hovlida gumburlagan ovoz eshitildi. Chamasi, ovoz boya ularni yarim yo‘lda kutib olgan o‘sha oq sochli xizmatkorga tegishli edi. Bu quruq ovoz sovuqda jaranglagani uchunmi, vahimali edi, go‘yo har bir so‘z uning suyaklarida muzdek shamolning zarbalari kabi aks-sado berardi.
- Quloq solinglar, xizmatkorlar! Xo‘jayinning buyrug‘iga ko‘ra, ertaga ertalab Quyon soatigacha har biringiz yo‘g‘onligi uch sun, uzunligi besh syaku keladigan bir qopdan tog‘ batati olib kelinglar! Unutmanglar! Quyon soatigacha!
U buni bir necha bor takrorladi, so‘ng jim bo‘ldi va tashqarida yana qish kechasi hukmronlik qila boshladi. Sukunatda chiroqdagi moyning vishillashi eshitilardi. Qizil ipak tasmaga o‘xshagan alanga lipillab yonardi. Goy esnadi, lablarini chapillаtib, yana parishon xayollarga cho‘mdi. Tog‘ batatlari, albatta, batat bo‘tqasi uchun keltirilishi buyurilgandi... Shu haqda o‘ylashi bilanoq, hovlidagi ovozga quloq solib unutib yuborgan bezovtalik hissi yana qalbiga qaytdi. Batat bo‘tqasi bilan ziyofatni iloji boricha kechiktirish istagi avvalgidan ham kuchliroq paydo bo‘ldi va bu tuyg‘u uning ongida mudhish tarzda mustahkamlandi. "Batat bo‘tqasini yeb to‘yish" imkoniyati osongina tug‘ildi, ammo shuncha yil sabr-toqat bilan kutish endi mutlaqo ma’nosiz tuyuldi. Yeyish imkoni bo‘lganda to‘satdan qandaydir to‘siq paydo bo‘ladi, imkon bo‘lmaganda esa bu to‘siq yo‘qoladi. Endi esa nihoyat kutgan ziyofatning butun jarayoni bir amallab muvaffaqiyatli o‘tishini istardi... Bu fikrlar charchoqdan holdan toyguncha Goyning miyasida charxpalak singari aylanib yurdi, so‘ng u to‘satdan qattiq uyquga ketdi.
Ertasi kuni ertalab uyg‘onishi bilan tog‘ batatlari esiga tushdi, shosha-pisha pardani ko‘tardi-da, tashqariga qaradi. Chamasi, u uxlab qolgan va Quyon soati allaqachon o‘tib ketgandi. Hovlidagi uzun bo‘yralarda bir necha ming yumaloq xodaga o‘xshagan narsalar tomgacha uyulib yotardi. Diqqat bilan qarab, bularning hammasi qalinligi uch sun, uzunligi besh syaku keladigan nihoyatda ulkan tog‘ batatlari ekanini angladi.
U uyqusiragan ko‘zlarini ishqalab, hovlida bo‘layotgan voqealarga hayrat va vahima bilan tikilib qoldi. Hamma joyda yangitdan yasalgan o‘choqlarda besh-oltitadan katta qozonlar qator-qator qo‘yilgan, ularning atrofida oddiy tabaqadan bo‘lgan oq kiyimli o‘nlab ayollar ivirsib yurishardi. Ular batat bo‘tqasini tayyorlashga hozirlik ko‘rishardi - ba’zilari olov yoqishar, boshqalari kulni chiqarib tashlashar, uchinchilari esa yangi yog‘och chelaklar bilan uzum sharbatini qozonlarga quyishardi. Hammasi shunchalik tez harakat qilardiki, ko‘z qamashib ketardi. Qozonlardan chiqayotgan tutun va sharbat bug‘lari hali tarqalmagan ertalabki tuman bilan aralashib ketdi. Tez orada butun hovlini kulrang tuman qopladi, bu tuman ichida faqat qozonlar ostida shiddat bilan yonayotgan alangalar yorqin qizil dog‘lar bo‘lib ko‘zga tashlanardi. Ko‘z ko‘rgan, quloq eshitgan hamma narsa yo jang maydonidagi, yo yong‘indagi dahshatli to‘s-to‘polon manzarasini eslatardi. Goy bu ulkan qozonlardagi mana bu ulkan batatlar batat bo‘tqasiga aylanishini aniq tasavvur qildi. U yana Kiotodan bu yerga, uzoq Etidzen viloyatiga, aynan mana shu batat bo‘tqasini yeyish uchun sudralib kelganini ham o‘yladi. Qancha ko‘p o‘ylasa, shuncha g‘amgin bo‘lib borardi. Bizning Goining achinishga loyiq ishtahasi bu paytga kelib yarmiga tushib qolgandi.
Bir soatdan so‘ng Goy Tosixito va uning qaynotasi Arixito bilan birga nonushta qilib o‘tirardi. Uning oldida bitta kumush qozoncha turar, u dengizdek serob batat bo‘tqasi bilan to‘la edi. Goy yaqindagina bir necha o‘nlab yosh yigitlar chopqilarini chaqqonlik bilan ishlatib, tomgacha uyulib yotgan barcha batatlarni birin-ketin maydalab tashlaganlarini ko‘rgan edi. Xizmatkor ayollar u yoqdan-bu yoqqa yugurib, maydalangan batatlarni qozonlarga oxirgi bo‘lagigacha solishayotganini ko‘rdi. Nihoyat, bo‘yralarda birorta ham batat qolmagach, qozonlardan batat va uzum sharbati hidiga to‘yingan issiq bug‘ ustunlari ertalabki musaffo osmonga egilib ko‘tarilganini ko‘rdi. U bularning hammasini o‘z ko‘zi bilan ko‘rib turardi. Shuning uchun ham hozir to‘la qozoncha oldida o‘tirib, hali unga qo‘l tekkizmay turib, o‘zini to‘q his qilayotganining ajablanarli joyi yo‘q edi... U noqulaylik sezib, peshonasidagi terni artdi.
- Sen batat bo‘tqasini maza qilib yeb ko‘rmagansan, - dedi Arixito. - Qani, tortinmay kirishaver.
U xizmatkor bolalarga o‘girildi va uning buyrug‘i bilan dasturxon ustida yana bir necha kumush qozoncha paydo bo‘ldi. Ularning hammasi batat bo‘tqasi bilan to‘ldirilgandi. Goy ko‘zlarini chirt yumdi, qizil burni battar qizardi va loy cho‘michni bo‘tqaga botirib, zo‘rg‘a qozonchaning yarmini tugatdi. Tosixito unga to‘la qozonchani surib qo‘ydi-da, berahm kulib dedi:
- Otam senga aytdi-ku. Tortinma, yeya qol.
Goy ahvol chatoqligini tushundi. Tortinish haqida gap ham bo‘lishi mumkin emasdi, u boshidanoq bu bo‘tqani ko‘rishga ham toqat qilolmasdi. Qozonchaning yarmini bir amallab, o‘zini majburlab yedi. Undan ortiq yeya olmasdi. Agar yana ozgina yesa, hammasi qayt qilib chiqib ketadi, agar rad etsa, Tosixito va Arixitoning e’tiborini yo‘qotadi. Goy yana ko‘zlarini yumdi va qolgan yarmining taxminan uchdan bir qismini zo‘rg‘a yutib yubordi. Ortiq bir qoshiq ham yeyolmasdi.
- Minnatdorman, - g‘o‘ldiradi u sarosimaga tushib. - Men to‘yib qoldim... Boshqa yeya olmayman, uzr so‘rayman.
Uning ko‘rinishi ayanchli edi, mo‘ylovi va burnining uchida xuddi yoz chillasidagidek yirik-yirik ter tomchilari osilib turardi.
- Sen hali kam yeding, - dedi Arixito va xizmatkorlarga qarab qo‘shib qo‘ydi: - Mehmon uyalayotganga o‘xshaydi. Nega turibsiz?
Xizmatkorlar Arixitoning buyrug‘i bilan to‘la qozondan bo‘tqa olish uchun qo‘llariga cho‘mich olmoqchi bo‘lishdi, lekin goyi pashsha haydagandek qo‘llarini silkitib, itoatkorona rad eta boshladi.
- Yo‘q-yo‘q, yetar endi, - g‘o‘ldiradi u. - Kechirasiz, menga shuning o‘zi kifoya...
Ehtimol, Arixito goyani zo‘r berib yeyishga majbur etardi, lekin shu payt Toshixito to‘satdan ro‘paradagi uyning tomini ko‘rsatib: - Voy, qaranglar-a! Bu esa, xayriyatki, hammaning e’tiborini chalg‘itdi. Hamma qaradi. Tom ertalabki quyosh nurlari bilan qoplangan edi. U yerda qandaydir hayvon yaltiroq mo‘ynasini ko‘zni qamashtiruvchi shu’laga cho‘miltirib o‘tirardi. O‘tgan kuni Tosixitoning quruq yalangliklarida tutib olgan o‘sha sakamotolik tulki.
Tulki ham batat bo‘tqasidan tatib ko‘rgani keldi, - dedi Tosixito. - Hoy, kim bor, bu maxluqni yeyishga qo‘yinglar!
Buyruq darhol bajarildi. Tulki tomdan sakrab tushdi va shu zahotiyoq hovlida ziyofatda ishtirok etdi.
Batat bo‘tqasini yalayotgan tulkiga tikilarkan, goyi bu yerga kelguncha qanday bo‘lgan bo‘lsa, xayolan o‘ziga g‘amginlik va mehr bilan qarab qo‘ydi. Bu ko‘p samuraylar ustidan kulgan o‘sha odam edi. Hatto ko‘cha bolalari ham qizilburun deb ataydigan o‘sha edi. Bu o‘sha, rangi o‘chgan movut va yirtiq xakama kiygan, boshpanasiz itday ma’yus sudzak ko‘chasida sanqib yurgan yolg‘iz odam edi. Baribir bu o‘sha, shirin batat bo‘tqasini maza qilib yeyish orzusida yurgan baxtiyor goy edi... Bu batatli bo‘tqani endi hech qachon og‘ziga olmasligini anglab, ko‘ngli taskin topdi va terining quriyotganini, hatto burnining uchidagi tomchisi ham quriganini his qildi. Ertalablari Surugada quyosh charaqlab turadi, lekin shamol suyak-suyakkacha o‘tib ketadi. Goy shosha-pisha burnini ushladi-da, kumush dekchaga qattiq aksa urdi.