Maymun | Akutaga Ryunoske
O‘shanda men uzoq safardan qaytib, "xangeku" (harbiy kemalarda kadetlarni shunday atashadi) unvoni bilan xayrlashishga tayyor edim. Bu voqea bronenosesimiz pkoshuk portiga kirganining uchinchi kuni, soat uchlarda sodir bo‘ldi. Har doimgidek, ishdan bo‘shatilganlarni qirg‘oqqa chaqirish uchun karnay qattiq chalindi. "Axir bugun o‘ng bortdagilarning qirg‘oqqa tushish navbati-ku, ular esa yuqorigi palubada saf tortib turishibdi!" degan fikr xayolimizdan lip etib o‘tmasdanoq, birdan umumiy yig‘ilish karnayini chalishdi. Umumiy yig‘im hazilakam ish emas. Hech narsaga tushunmay, bir-birimizdan nima bo‘lganini so‘ray-so‘ray yuqoriga yugurdik. Hamma saf tortgach, komandir yordamchisi bizga shunday dedi:
- Keyingi vaqtlarda kemamizda o‘g‘irliklar ro‘y berdi. Xususan, kecha shahardan soatsoz kelganida kimningdir kumush cho‘ntak soati yo‘qolgan. Shuning uchun bugun biz jamoani yalpisiga tintuv qilamiz, shuningdek, shaxsiy buyumlarni ham ko‘zdan kechiramiz.
U bizga taxminan shunday dedi. Soatsoz bilan bo‘lgan voqeani birinchi marta eshitishim, lekin bizda o‘g‘irlik bo‘lganini bilardik: bir unter-ofitser bilan ikki matrosning puli yo‘qolgan edi.
Shaxsiy tintuv bo‘lgach, hamma qip-yalang‘och yechinishga majbur bo‘ldi. Yaxshiyamki, oktyabrning boshi edi, hali yoz bo‘lib qolganga o‘xshaydi, bandargohda chayqalayotgan dengiz to‘lqinlari quyosh nurini qanday yoritayotganini ko‘rishning o‘zi kifoya, yechinish ham unchalik qo‘rqinchli emas. Bir falokat: qirg‘oqqa ko‘ngilxushlik qilmoqchi bo‘lganlardan ba’zilarining cho‘ntaklarida tintuv paytida behayo otkritkalar, saqlanish vositalari topilgan. Ular qayoqqa borishni bilmay, qizarib-bo‘zarib turishardi. Ikki-uch ofitserni kaltaklashgan ko‘rinadi.
Nima bo‘lganda ham, butun komanda olti yuz kishidan iborat bo‘lsa-da, eng qisqa tintuv uchun vaqt kerak. Bu juda g‘alati manzara edi, bundan ham g‘alati manzarani ko‘rmaysan: olti yuz kishi, hammasi yalang‘och, yuqori palubani to‘ldirib turishardi. Yuzlari va qo‘llari qop-qora bo‘lganlari o‘t yoquvchilar edi; o‘g‘irlikda ulardan shubhalangan edilar, endi ular qovoq-tumshuqlarini solib, faqat ichki kiyimda turishardi: agar tintuv qilmoqchi bo‘lsangiz, xohlagan joyingizdan qidiring, deyishardi.
Yuqori palubada bu bo‘tqa pishguncha o‘rta va pastki palubalardagi narsalarni silkita boshlashdi. Hamma lyuklar oldiga kadetlar qo‘yildi, yuqori palubadan pastga oyoq qo‘yilmadi. Meni o‘rta va pastki palubalarda tintuv o‘tkazishga tayinlashdi, men o‘rtoqlarim bilan birga borib, matroslarning yuk xaltalari va sandiqlarini ko‘zdan kechirardim. Harbiy kemada bo‘lgan vaqtimda bunday ish bilan birinchi marta shug‘ullanishim edi, karavotlarni titkilash, buyumlar solingan qoplar turgan tokchalarni titkilash o‘ylaganimdan ko‘ra ancha mashaqqatli bo‘lib chiqdi. Bu orada menga o‘xshagan kadet Makita o‘g‘irlangan buyumlarni topib oldi. Soat ham, pul ham Narasim degan signalchining tortmasida edi. U yerda styuarddan yo‘qolgan sadaf sopli pichoq ham topildi.
"Tarqalish" va shundan keyin darhol "signalchilarga to‘planish" buyrug‘i berildi. Boshqalar, albatta, xursand edilar. Ayniqsa, shubha ostiga olingan o‘t yoquvchilar o‘zlarini baxtiyor his qilishardi. Lekin signalchilar to‘planganda, ular orasida Narasima yo‘q ekan.
Men hali tajribasiz edim va bularning hech birini bilmasdim, lekin aytishlaricha, harbiy kemalarda o‘g‘irlangan narsalar topilib, aybdor topilmagan hollar ko‘p bo‘lgan ekan. Aybdorlar, shubhasiz, o‘z joniga qasd qiladilar, shu bilan birga, o‘ntadan to‘qqizta holatda ular ko‘mir tryumida osiladilar, kamdan-kam hollarda suvga tashlanadilar. Aytganday, kemamizda bir matrosning qornini yorib yuborganini, lekin uni tirik holda topib olib, har holda hayotini saqlab qolishganini hikoya qilishdi.
Bunday voqealar bo‘lib turgani uchun Narasimning g‘oyib bo‘lgani ma’lum bo‘lgach, ofitserlar qo‘rqib ketishdi. Komandir yordamchisining sarosimaga tushib qolganini hali-hali yaxshi eslayman. Aytishlaricha, u o‘tgan urushda chinakam qahramonlik ko‘rsatgan ekan, hozir esa hatto basharasi o‘zgarib, shunchalik hayajonlanib ketibdiki, qarab turib odamning kulgisi qistaydi. Hammamiz nafrat bilan bir-birimizga qaradik. Irodani tarbiyalash to‘g‘risida tinmay gapiradi-yu, o‘zi shunaqa bo‘shashib tursa!
Shu zahotiyoq komandir yordamchisining buyrug‘i bilan butun kema bo‘ylab qidiruv ishlari boshlandi. Bu yerda hammani allaqanday yoqimli hayajon chulg‘ab oldi. Xuddi yong‘inni tomosha qilish uchun yugurayotgan tomoshabinlarga o‘xshaydi. Politsiyachi jinoyatchini qo‘lga olish uchun yo‘lga chiqqanida, u qarshilik ko‘rsatadi degan xavotir doimo paydo bo‘ladi, ammo harbiy kemada bunday bo‘lishi mumkin emas. Loaqal shuning uchunki, biz bilan matroslar o‘rtamizda oliy va quyi tabaqalarga ajratishga qat’iy rioya qilinardi - bu shu qadar qat’iy ediki, buni oddiy fuqaro ham tushunmasdi, subordinatsiya esa buyuk kuch edi. Qiziqishga berilib, pastga yugurib tushdik.
Xuddi shu daqiqada Makita ham pastga yugurib tushdi va u ham dahshatli darajada qiziqarli ko‘rinishda, yelkamga orqadan urib dedi:
- Ey, maymunni qanday tutganimiz esimga tushdi.
- Hechqisi yo‘q, bu maymun o‘shanchalik chaqqon emas, hamma narsa joyida bo‘ladi.
- Bilasanmi, agar biz xotirjam bo‘lib qolsak, bunisini ham qo‘ldan chiqarib yuboramiz - qochib ketadi.
- Qochsa qochsin. Maymun degani - maymun-da.
Shunday qilib, hazil-mutoyiba qilishib, pastga tushib bordik. Gap dunyo bo‘ylab suzish paytida komendorimiz Avstraliyada kimdandir sovg‘a sifatida olgan maymun haqida borardi. Vilgelmsgafenga kirishdan ikki kun oldin u kapitanning soatini o‘g‘irlab, qayoqqadir g‘oyib bo‘ldi va kemada to‘s-to‘polon ko‘tarildi. Buning sababi qisman uzoq suzish paytida hammaning zerikishdan qiynalishi edi. Shaxsan bu ishga aloqador komendorni aytmasa ham, biz hammamiz ish kiyimida kemani tintuv qilishga tushdik - pastki qismidan, o‘choqxonadan tortib, yuqoriga, artilleriya minoralarigacha, xullas, aql bovar qilmas g‘ala-g‘ovur boshlandi. Buning ustiga kemada boshqa ko‘plab hayvonlar va qushlar ham bor edi, kimningdir sovg‘asi, kimningdir xaridi, shuning uchun biz kemada yugurib yurganimizda itlar oyoqlarimizdan tishlar, pelikonlar qichqirar, arqonlarga osilgan qafaslardagi to‘tiqushlar aqldan ozgandek qanotlarini patirlatar edi - xullas, hammasi xuddi sirkdagi yong‘in paytidagidek edi. Aynan shu paytda la’nati maymun to‘satdan qayerdandir yuqori palubaga sakrab chiqdi-da, panjasidagi soat bilan machtaga chiqmoqchi bo‘ldi. Biroq machtada bir necha matros ishlayotgan edi va ular, tabiiyki, uni o‘tkazib yuborishmadi. Ulardan biri uning bo‘ynidan ushlab oldi va maymunni qiynalmay tutib olishdi. Soat, oynasi singanini hisobga olmaganda, deyarli shikastlanmagan edi. Komendorning taklifi bilan maymun ikki kunga ochlik bilan jazolanadigan bo‘ldi. Lekin qiziq joyi shundaki, komendorning o‘zi bunga chidab turolmadi va muddat tugamasdanoq maymunga sabzi bilan kartoshka berdi. "Maymun bo‘lsa ham, uni shunchalik ma’yus ko‘rib, baribir rahmim keldi," derdi u. Bu, aytaylik, bevosita ishga taalluqli emas, lekin Narasimani izlashga kirishar ekanmiz, xuddi o‘shanda maymunni quvgan paytimizda bo‘lgani kabi ahvolga tushdik.
Men birinchi bo‘lib palubaga chiqdim. Pastki palubada esa, bilganingizdek, doim noxush qorong‘ilik hukm suradi. Faqat silliqlangan metall qismlar va bo‘yalgan temir listlar xira yaltiraydi. Xuddi bo‘g‘ilayotgandek bo‘lasan - nafas olish mushkul. Shu qorong‘ilikda ko‘mir tryumi tomon bir necha qadam tashladim va kutilmaganda qichqirib yuborishimga sal qoldi: tryumga kiraverishda gavdaning yuqori yarmi ko‘rindi. Chamasi, kimdir ensiz lyukdan tryumga kirmoqchi bo‘lib, oyoqlarini pastga tushirgan edi. Turgan joyimdan uning kimligini ajrata olmadim, chunki boshi quyi egilgan, faqat ko‘k matroscha kiygan yelkalari va furajkasi ko‘rinardi. Buning ustiga g‘ira-shirada faqat uning qorasi ko‘zga tashlanardi. Biroq men beixtiyor uning Narasima ekanini fahmladim. Demak, u o‘zini o‘ldirish uchun tryumga tushmoqchi edi.
Meni g‘alati bir hayajon chulg‘ab oldi, butun vujudimda qon qaynab, ifodalab bo‘lmas yoqimli hayajon qamrab oldi. Uni qanday tasvirlasam ekan? - xuddi qo‘lida miltiq bilan o‘ljasini poylab turgan ovchiga o‘xshardi. O‘zimni yo‘qotib, Narasimaning oldiga yugurdim-da, o‘ljasiga tashlangan ovchi itdan ham chaqqonroq, ikki qo‘lim bilan uning yelkalaridan mahkam ushlab oldim.
Men bu ismni hech qanday haqorat va so‘kishsiz qichqirib aytdim, ovozim esa g‘alati titrab chiqdi. Aytishning hojati yo‘qki, bu haqiqatan ham aybdor Narasima edi.
Narasima qo‘llarimdan chiqishga ham urinmay, hamon lyukdan beligacha ko‘rinib turgan holda, sekin boshini ko‘tarib, menga qaradi. "Sekin" deyish yetarli emas. Bu shunday "sekin" ediki, go‘yo barcha kuch-quvvat tugab, endi sekin bo‘lmaslikning iloji yo‘qdek edi. Bu "sekin"da muqarrarlik yashiringan edi, boshqa hech narsa qolmaganda, qochishga joy yo‘q qolganda, bu "sekin" bo‘ron o‘tib ketgach, so‘nggi kuchlari bilan avvalgi holatiga qaytishga urinayotgan yarim uzilgan yelkanga o‘xshardi. Kutilgan qarshilik ko‘rsatilmaganidan beixtiyor hafsalam pir bo‘ldi va bundan battar asabiylashib, bu "sekin" ko‘tarilgan yuzga tikilib qoldim.
Bunday chehrani boshqa hech qachon ko‘rmaganman. Iblis ham unga qarab yig‘lab yuborgan bo‘lardi - yuzi shunaqa edi! Hatto shu so‘zlarimdan keyin ham, siz bu chehrani ko‘rmaganlar, uni tasavvur qila olmaysiz. Ehtimol, men sizga bu yosh to‘la ko‘zlarni tasvirlab bera olarman. Balki siz uning irodasiga bo‘ysunmay qolgan og‘iz mushaklari qanday titraganini taxmin qila olarsiz. O‘sha ter bosgan, tuproqdek kulrang chehraning o‘zini men bemalol tasvirlay olaman. Ammo bularning barchasidan hosil bo‘lgan ifoda, bu dahshatli ifodani hech bir yozuvchi tasvirlab berolmaydi. Siz uchun, yozuvchi uchun, men o‘z ta’rifimni shu yerda xotirjamlik bilan tugataman. Bu ifoda yuragimni yashin urganday kuydirib yuborganini his qildim - matrosning yuzi meni qattiq larzaga soldi.
- Ablah! Senga bu yerda nima kerak? - dedim.
Va birdan mening so‘zlarim xuddi "ablah" - men o‘zimdek eshitildi. "Ablah, senga bu yerda nima kerak?" degan savolga nima ham javob bera olardim? "Men bu odamni jinoyatchiga aylantirmoqchiman," deb kim bemalol ayta olardi? Bunday basharaga qarab turib, kim bunday qila olardi? Hozir sizga hikoya qilayotganimdek, bu uzoq davom etganga o‘xshaydi, lekin aslida bu o‘z-o‘zini ayblashlarning barchasi bir soniyada xayolimdan o‘tdi. Xuddi shu lahzada qulog‘imga eshitilar-eshitilmas, ammo aniq-tiniq: "Uyalyapman," degan so‘zlar chalindi.
Obrazli qilib aytganda, bu so‘zlarni menga o‘z yuragim shivirlagan, deyishim mumkin. Ular asablarimga igna sanchgandek ta’sir qildi. Men ham Narasimaga o‘xshab "uyalib ketdim" va o‘zimizdan yuqoriroq turgan bir narsa oldida bosh egishni istadim. Narasimaning yelkasiga yopishgan barmoqlarimni bo‘shatib, xuddi qo‘lga tushgan jinoyatchidek, tryumdagi lyuk tepasida ma’nosiz tikilib qoldim.
Qolganini mening hikoyamsiz ham tasavvur qila olasiz. Narasimani darhol karserga qamab, ertasi kuni Uragadagi harbiy qamoqxonaga jo‘natishdi. Bu haqda gapirgim kelmaydi-yu, lekin u yerda mahbuslar ko‘pincha "yadro tashishga" majbur etiladi. Bu degani, ular og‘irligi o‘n to‘qqiz kilo keladigan cho‘yan sharlarni kun bo‘yi bir joydan ikkinchi joyga, bir necha metr nariga tashib yurishlari shart. Xullas, qiynoqlar haqida gapiradigan bo‘lsak, mahbuslar uchun bundan og‘irroq narsa yo‘q. Esimda, Dostoyevskiyning siz bir paytlar menga o‘qishga bergan "O‘lik uydan maktublar" asarida aytilishicha, agar mahbusni chelakdan chelakka ko‘p marta suv quyishga majbur qilsangiz, bu befoyda ishdan u albatta o‘zini o‘ldiradi. U yerdagi mahbuslar haqiqatan ham shunday ish bilan band bo‘lgani uchun, ular orasida o‘zini o‘ldiruvchilar yo‘qligiga hayron qolish kerak. Mana shu yerga men qo‘lga tushirgan o‘sha signalchi - sepkil bosgan, qo‘rqoq, yuvoshgina odam tushib qoldi...
Kechqurun kadet o‘rtoqlarim bilan kema borti yonida turib, qorong‘ida erib borayotgan portni kuzatayotganimda, Makita yonimga kelib, hazillashib dedi:
- Maymunni tiriklayin qo‘lga tushirganing sening xizmating.
U meni ich-ichimdan buning bilan faxrlanadi, deb o‘ylagan bo‘lsa kerak.
- Narasima - odam. U maymun emas, - dedim keskin ohangda va bortdan uzoqlashdim.
Qolganlar, tabiiyki, hayron bo‘lishdi: biz Makita bilan kadetlar korpusidayoq do‘st edik, hech qachon janjallashmagan edik.
Kemaning quyrug‘idan tumshug‘igacha yurib borarkanman, Narasimadan xavotirlangan komandir yordamchisining sarosimaga tushganini iliq tuyg‘ular bilan esladim. Biz signalchiga xuddi maymunga qaragandek munosabatda bo‘lardik, u esa unga odamga o‘xshab achinardi. Biz ahmoqlar esa uni mensimay nafratlanardik - aql bovar qilmaydigan tentaklik! Ko‘nglim g‘ash bo‘lib, boshimni quyi soldim. Keyin yana qorong‘i paluba bo‘ylab, iloji boricha sekinroq yurishga harakat qilib, kemaning burnidan quyrug‘iga qarab yura boshladim. Nazarimda, Narasima karserda mening dadil qadam tashlayotganimni eshitib, xafa bo‘lib qoladigandek edi.
Ma’lum bo‘lishicha, Narasima ayollar tufayli o‘g‘rilik qilgan ekan. Uni qancha muddatga hukm qilishganini bilmayman. Har holda u bir necha oy panjara ortida o‘tirdi: chunki maymunni kechirish va jazodan ozod qilish mumkin, odamni esa kechirib bo‘lmaydi.