MUTOLAA|BLOG
@uzb_mutolaa
0 Followers
1 Following
94 posts
Hikoyalar

Gulnoza Mamarasulova. Uy mojarosi (hikoya)

Sokin tun….
Ovozi pastlatib qo‘yilgan radiodan taralayotgan maxzun kuygina bu xonadonda hayot davom etayotganini anglatardi. Qo‘shni uydan quloqqa chalinib turadigan g‘ala-g‘ovurlar ham bugun tinch. Goh-gohida issiq o‘rnida miriqib uxlayotgan bolaning g‘ingshishi jimlik pardalarini yorib o‘tardi-yu yana tin oladi. Qani u ham bola bo‘lib qolsa…. Beg‘ubor, betashvish… va beg‘am damlarga qayta olsa…
Havoning issig‘idan bo‘g‘riqib uyg‘ongan Layloning uyqusi qochgandi. Qo‘li bilan yon-verini paypaslab, telefonini topdi. Zimistondan yorishgan nurdan ko‘zlari qamashdi. Ko‘zini yirib ochib, soatga qaradi. Yonida yotgan bolasining ustiga yengil yopinchiq tashlab, o‘rnidan turdi.
-Haliyam kelmabdi… – dedi o‘ziga-o‘zi narigi xonadagi erining joyini ko‘zdan kechirar ekan.
Ha, anchadan beri er-xotinning o‘zaro janjallari va arazlar alohida xonalarda yotishga majbur qildi.
Tun yarmidan oshgan. Saidbekdan esa hanuz darak yo‘q. Ustiga ustak bu hol birinchi marta ro‘y berayotgani yo‘q. Layloning ko‘ngli g‘ashlandi. “Kimlar bilan… Qayerlarda yurgan bo‘lsa… Yana… Yo‘g‘-e, bo‘lishi mumkin emas…” hayolidan har nelar o‘tdi ayolning. Ichidan to‘fondek ko‘tarilayotgan g‘ashlik “g‘urur”ini chetga surib, telefon tugmalarini terishga undadi. Ammo… Ketma-ket qo‘ng‘iroqlar javobsiz -qoldi. Unga sayin ayolning ich-etini shubha-gumon va… va aybdorlik qurtlari kemira boshlagandi.
Axir, nega bunday bo‘lyapti?… Nima uchun borgan sari “turmush” atalmish tushuncha “to‘rt musht”ga aylanib bormoqda… Kim bunga aybdor? Nahotki, barcha bo‘lib o‘tgan gina-qudratlarning ildiz-tomiri oxir-oqibat o‘ziga kelib taqalayotgan bo‘lsa…
Adoqsiz savollardan boshi aylangan ayolning ko‘zidan shashqator yoshlar oqdi. So‘ngi yillarda tushgan ajinlari – da o‘ziga husn — sutga chayilgandek oppoq yuzidan, go‘yoki dur kabi betizgin tomchilar dumalay boshladi. Ro‘parasida turgan ko‘zgudagi aksi ham unga hamdardlik bildirib ,ko‘z-yosh to‘kardi… O‘tgan vaqt mobaynidagi baxtiyor damlari-yu so‘ngi paytlarda beto‘xtov bolalayotgan dilxiraliklar Layloni yig‘latdi.
Tomog‘i qaqrab ketgan ayol oshxonaga chiqdi. Paxta gulli piyolaga suv quyib, yutoqib ho‘pladi. Nazarida, ruhi uni tark etgandek, go‘yo bo‘m-bo‘sh qopdek yengil va hissiz bo‘lib borayotgandek edi. Oyoqlari esa aksincha, kishanlangan kabi og‘ir, tanasiga bo‘ysunmasdi.
Hayolida ming xil o‘ylar gir-gir aylanmoqda.
-Yo‘q, yo‘o‘-o‘q! – qichqirib yubordi u. Hatto buni o‘zi ham anglamay qoldi. Bolasidan xavotirlanib, uning oldiga yugurdi. Har ne, uni cho‘chitib yubormabdi. O‘g‘li shirin uyquda yotibdi. Xuddi otasiga o‘xshaydi. Burni, ko‘zi, qoshi va hatto, peshonasi ham quyib qo‘ygandek dadasining o‘zi… Shularni Laylo hayolidan o‘tqizar ekan, yuziga nim tabassum yugurdi.

Asad Dilmurod. Xilvat (hikoya)

Kuz quyoshi ostida mudrayotgan shahar ko‘chalarida yupun kiyingan, kalta sochlari qirovlagan ozg‘in kampir tushiga changali dov qarchig‘ay kirganini ayta-ayta so‘ylanib yurar edi…

Goderdzi Choxeli. Qarg‘a mojarosi (hikoya)

– Familiyangiz!?
– Choxeli.
– Ismingiz?
– Butula…
– Kasbingiz?
– Qishloq ruhoniysi.
– Kimdan shikoyat qilayapsiz?
– Maxare Shugliarui…dan.
– Xo‘sh, shikoyatingiz nimadan iborat?
– Shundan iboratki, senga aytsam, ular mening xususiy qarg‘amni o‘zlariniki qilib olishdi. O‘zlariga og‘dirib olishdi-yu, qaytarib berishmayapti, senga aytsam… U endi bizniki bo‘ldi, deyishayapti, senga aytsam…
– Qanaqasiga sizning xususiy qarg‘angiz bo‘ladi? Nima siz meni kalaka qilayapsizmi?!
– U mening qarg‘am ekanini hamma biladi: pichan o‘rgani borsam, orqamdan uchib boradi. Yer haydagani jo‘nasam, izimdan ergashadi… Ular bo‘lsa o‘zlariga og‘dirishdi…
– Shoshmang, shoshmang… demak, sizning xususiy qarg‘angiz bor edi, shundaymi? O‘sha qarg‘ani qanaqa deb atashardi?
– Qarg‘animi?
– Ha, ha, qarg‘ani.
– Hech qanaqa. Odamlar Butulaning qarg‘asi deyishardi.
– Demak, siz qarg‘aga hech qanaqa nom qo‘ymagansiz… Hm, tushunarli.
– Nima tushunarli, axir?
– Shunisi tushunarliki, siz o‘zingizga tegishli bo‘lmagan qarg‘ani o‘zlashtirib olgansiz, endi tushundingizmi?
– Xudo guvoh… Men…
– Xudoni o‘z xoliga qo‘ying, bu yerda!
– Kechirasiz, og‘zimdan chiqib ketdi… Men..
– Fuqaro Butula, qarg‘a necha yildan beri sizning xususiy mulkingiz edi?
– To‘qqiz yildan beri, muhtaram hakam.
– Nega ular qarg‘angizni qaytarib berishmayapti?
– U endi bizniki bo‘ldi, deyishayapti.
– Qarg‘aning o‘zi-chi? O‘zi kimni ma’qul ko‘rayapti?
– Uni aldab o‘zlariniki qilib olishdi, muhtaram hakam. Kunduzi ham, kechasi ham unga don sepishadi. Shunday qilib, qarg‘a ularga o‘rganib qolgan.
– Ular qarg‘ani qanaqa atashibdi?
– Hech qanaqa.
Hakam kechgacha qarg‘ani aniqlash masalasida Butula bilan ovora bo‘ldi. Butula mahkamadan chiqqanida shu qadar holdan toygan ediki, uyiga zo‘rg‘a yetib keldi.
– Hakam nima dedi. Qarg‘aning narxini to‘laydigan bo‘lishdimi yoki o‘zini qaytarishadimi? Bir nima desang-chi?! Ozg‘ingga tolqon solganmisan?– so‘radi xotini Butuladan.
– Ikkingiz ham aybdorsiz, dedi.– Bo‘lgan gap shu. Avvalo, qarg‘ani sen o‘zingniki qilib olgansan, keyin, u o‘ziniki qilib olgan deydi. Qanaqadir shum niyatinglar borga o‘xshaydi, dedi.
– Pul-chi, pul? Nima, ularni to‘lashga majbur qilmaydimi?
– Hamma balo mana shu pulda-da: hali yuztalikni o‘zing sanab berishingga to‘g‘ri kelmasaydi, dedi.
– Nega endi?
– Ertaga, ertalabdan qishlog‘ingizga boraman, tekshirish, o‘tkazaman. Baland bir tekis tom ustiga, deydi, bir tomoniga sen don sepasan, ikkinchi tomoniga Maxare. Har biringiz o‘z sepgan yemishingiz yonida turasiz. Men, deydi, ikkalangizning o‘rtangizda bo‘laman. Qarg‘ani kutamiz. Agar qarg‘a sen sepgan donga kelib qo‘nsa, Maxare jarima to‘laydi. Agar unikiga qo‘nsa, sen to‘laysan…
– Nima, esingni yedingmi? Shunga rozi bo‘ldingmi, a? O‘tgan avliyolar bayramida bor-yo‘g‘i zo‘rg‘a yuz so‘lkavoy ehson yig‘ilgandi, shuni ham jarimaga to‘lamoqchimisan? Shundoq ham aniqki, Maxare sepgan donga qo‘nadi-da.
– U shunday degan bo‘lsa, men nima qilay?
Keyingi kuni ertalabdan butun qishloq ahli Maxarening uyini xalqa qilib o‘rab oldi. Tomning bir tomonida Butula, ikkinchi tomonida Maxare turardi. Ularning orasida savlat to‘kib hakam turardi. Qishloqdoshlarning bir qismi Butulani, boshqalari Maxareni himoya qilardi. Hal qiluvchi gapni qarg‘a aytishi kerak edi. Uzoq kutishga to‘g‘ri keldi. Qarg‘a negadir kechikayotgandi. Hakam, meni kalaka qilishayapti, deb gumon qilib, Butula bilan Maxarening g‘azabnok yuziga qaradi-yu, xotirjam bo‘ldi. Lekin o‘ziga alam qilardi, axir shu yerning o‘zida ikki yuzni ishlab qolishi mumkin edi-da.
Birdan bezovtalanib qoldi. Havoda qarg‘a ko‘rinib qoldi. Bulutlar ostida bir doira yasadi-da, ohista pastlay boshladi; tomgacha uchib keldi-da, qanot qoqib, to‘ppa-to‘g‘ri hakamning qalpog‘iga qo‘ndi-yu, bir qag‘illab, chirs etkizib oq najas tashladi-da, uchib ketdi.
Maxare bilan Butulaning yuragi qo‘yib yubordi: ularni jarimadan xudoning o‘zi qutqardi.
Lekin hakam ushlagan yerini uzmay qo‘ymasdi. U darhol o‘ziga kelib, Butula bilan Maxarega ayblovchi xulosa chiqardi.
– Sizlar yashirib kelayotgan shum niyatlaring tufayli o‘zingizga tegishli bo‘lmagan qarg‘ani haqqingiz bo‘lmagan holda o‘zlashtirib olgansizlar-u, unga hech qanaqa nom qo‘ymagansizlar va bu ham yetmagandek, uni adabsizlikka o‘rgatgansizlar. Shu boisdan bir haftalik muddatdan so‘ng har biringiz ikki yuz rubl miqdorida jarima to‘lashga majbursizlar. Agar jarima to‘lashdan bosh tortsanglar, ishlaring sudga oshiriladi.
Hakam qalpog‘idan qarg‘aning axlatini artdi-da, uni yana boshiga kiyib, jo‘nab qoldi.
Maxarening boshi qotdi – kunu tun o‘ylar, ikkiyuz rublni qayerdan topishni bilmasdi.
Butulaning harholda umidi bor edi – yana ikki kundan keyin qishloqdagilar diniy bayramni nishonlashadi, balki tag‘in yuz so‘lkavoy tushib qolar. Shunda avvalgiga qo‘shib to‘lasa bo‘ladi.
Lekin Butula aytganday bo‘lmadi, bayramda odam kam bo‘ldi, xayr-ehson juda oz tushdi.
Maxarening ham pul oladigan joyi yo‘q edi. Na qo‘shnilari, na qarindoshlari qarg‘a jarimasini to‘lashi uchun unga qarz bermadilar. Burnining tagida eshikni qarsillatib yopib: “Bor, qarg‘aning dumi tagini poylab tur, pul tushsa yig‘ib olasan”, deb to‘ng‘illadilar.
Bir haftadan so‘ng, hakam ularni huzuriga chaqirib, uylariga yubormay qo‘ydi.
Xudoning bergan kuni so‘roq qilish uchun qishloqdan yangi guvoh chaqirilardi. Qarg‘aning shaxsiyati surishtirilardi. Ko‘plar qayta so‘roq qilinardi. Hakamning ko‘ziga ikkinchi bor ko‘rinishni o‘ziga ep ko‘rmaganlar bo‘lsa, birinchi chaqiriqdayoq unga pul qistirar, keyin esa qishloqqa qaytib, o‘zining epchilligidan g‘ururlanib, so‘roq berish uchun qatnayverib charchagan sodda odamlarga mensimay qarashardi.
Qishloq ahli tashvishga tushdi, junbushga keldi. Hammasi bir bo‘lib, bir amallab to‘rt yuz rubl yig‘ib, vakillar bilan hakamga jo‘natishdi.
Hakam barmoqlari bilan stolni chertdi-da, jirkanibgina pulni stol qutisiga tashladi. Buni ko‘rib turgan vakillarning bor umidlari puchga chiqdi.
– Agar o‘sha qarg‘ani ushlab, shaxsan menga tirik va zarar yetkazilmagan holda keltirib berish majburiyatini olsanglar,– dedi hakam,– iltimoslaringiz qondiriladi!
Qishloqdagi kattadan-kichik – hamma qarg‘ani tutishga kirishdilar. Qo‘rqib ketgan va qishloqda kamdan-kam ko‘rinadigan qarg‘a endi hech kimning tomiga qo‘nmasdi. Uchib kelar, alohida o‘sgan daraxtga qo‘nar, bir qag‘illab qo‘yar va yana uchib ketardi.
Uni ushlab olisha olmadi ham, o‘ldira olishmadi ham. Hakam tirik va sog‘-omon keltirishni buyurgandi. Endi unga tegishga ham qo‘rqardilar: butun qishloqqa jarima solmasin tag‘in.
Birinchi bo‘lib Gamixarda gap ochdi.
– Nima, hakam Butulaning qarg‘asi qanaqaligini eslab o‘tiribdimi?
– Qayoqdan eslaydi.
– Unday bo‘lsa, kelinglar boshqasini ushlaymiz.
– Eslab qolsa-chi?
– Qayerda deysan, o‘shanda ko‘rishgayam ulgurmagandi – uchib kelib boshiga qo‘ndi-yu, yana uchib ketdi.
– Anavi ikkovi bu qarg‘a bizniki emas deb, og‘zidan gullab qo‘ysalar-chi? Unda hakamdan baloga qolamiz-ku!
– Ularga odam yuborish kerak. Biz qarg‘ani almashtirmoqchimiz, deb ogohlantirsin, hakamga aytib qo‘yishmasin tag‘in.
Butula bilan Maxareni ogohlanatirish uchun odam yuborishdi.

Abdunabi Boyqo‘ziyev. Teshikmozor hangomalari (hajviy qissa)

Teshikmozor qishlog‘i Andijondan yursangiz Poytuqqa kiraverishda…
Qishloqning nomi nega Teshikmozor deb hayron bo‘lmang. Buning o‘tmish bilan bog‘liq asosli sabablari bor. Izohi, endi, alohida mavzu.
Teshikmozorning, men sizga aytsam, har bir fuqarosi hangoma. Ayniqsa, Otash xobboni va Bo‘tash gupir bilan bog‘liq gaplarni yig‘ib kitob-pitob qilinsa bormi, maqtanyapti demangu, bir ajabsanda asar bo‘lardi-da.
Ha, teshikmozorliklarning dunyoni lol qilgulik juda ko‘p hangomalari bor. Faqat bir kamchiligi, bu manzil-makon bilan bog‘liq beg‘araz, betakror shumligu qitmirliklarni elga manzur tilda ifodalab beradigan zo‘r hajvchi yozuvchisining yo‘qligi. To‘g‘ri, Teshikmozordan besh-o‘n chaqirim atrof doirada, dovrug‘i dovonlar oshgan Qamchibek Kenja, Abdulla Komil, Nabi Jaloliddin degan mashhur adiblar chiqqan. Biroq ularning “hazil-mazak”, “oldi-qochdi gaplar”ga unchalik toblari yo‘qroq, desam xato bo‘lmaydi. Noumid bo‘lmaymiz. Jiddiy janrlarda qalam tebratadigan mashhur adiblardan shunchasini bergan Xudo hangomasuyarlarini ham ato etib qolsa ajab emas. Hozircha, bu vazifani, baholi qudrat bajarib turish bizning chekimizga tushganga o‘xshaydi. Osh bo‘lmasa, obi yovg‘on ham ovqat, deydilar-ku, mashoyixlar.

Agata Kristi. Ustasi farang o‘g‘rilar (hikoya)

– Bekam, kechirasiz, siz bilan bir daqiqagina gaplashsam bo‘ladimi?
Bu iltimos bir qarashda ahmoqona bo‘lib tuyulishi mumkin edi: miss Marplning jikkakkina xizmatkori Edna ayni vaqtda o‘z bekasi bilan gaplashayotgandi.
Miss Marpl unga ruxsat berdi:
– Edna, albatta, ruxsat. Kiring. Eshikni yoping.
Eshikni astagina yopib, Edna xonaga kirdi; uning qo‘llari tinmay fartug‘ining chetlarini g‘ijimlardi va hayajondan u bir necha marta yutinib qo‘ydi.
– Qulog‘im sizda, Edna, – qizni suhbatga chorladi miss Marpl.
– Bekam, mening amakivachcham Gleddi… U ishidan ayrilib qoldi.
– Voy, bechora. Tushunaman. Menimcha, u Old Xollda, opa-singil Skinnerlarnikida xizmat qilar edi, shekilli?
– Ha, bekam, xuddi shunday. Gleddi juda ezilib ketyapti.
– Lekin Gledis avvallari ham ishini bir necha marta o‘zgartirgan-ku, to‘g‘rimi?
– Ha, bekam, u har doim nimalarnidir qidirib yuradi, bilasizmi, sira bir joyda o‘tirolmaydi. Lekin har safar ishdan o‘zi ketardi.
– Bu safar esa teskarisi bo‘ldimi? – quruqqina so‘radi miss Marpl.
– Ha, bekam. Shunga Gledis juda ham ezilib ketayapti.
Bu narsa miss Marplni bir oz hayron qoldirdi. Uning bilishicha, o‘zining dam olish kunlari oshxonada birrov choy ichib ketish uchun bu yerga tez-tez kirib turadigan Gledis sog‘lom, doim kulib turadigan, lekin o‘ziga mahkam qiz edi.
– Bilasizmi, bekam, – Edna gapida davom etdi, – gap bu narsa qanday sodir bo‘lganligida. Va miss Skinner nima deb o‘ylaganligida.
– Xo‘sh, u nima deb o‘ylabdi? – xotirjamlik bilan so‘radi miss Marpl.
Shundan so‘ng Edna odamlarning nima deyishayotgani to‘g‘risida gapira ketdi.
– Bekam, Gledis shunaqangi ezilib ketyaptiki! Bilasizmi, miss Emilining oilaviy qimmatbaho toshlarining ichidan to‘g‘nag‘ichi yo‘qolib qolibdi. Ular shunaqangi to‘polon ko‘tarishdiki! Albatta, bu mojaro kimga ham yoqardi? Albatta yaxshi emas, to‘g‘rimi? Gleddi ham hammayoqni qidirdi, miss Laviniya esa politsiyaga murojaat qilishini aytgach, to‘g‘nag‘ich topilib qoldi — u pardoz stolidagi tortmaning ichkarisida ekan. Gledis shunaqangi xursand bo‘lib ketdiki. Xuddi o‘sha kunning ertasiga taqsimcha sinib qolibdi va miss Laviniyaning jon-poni chiqib, Gledisga uni ishdan haydab yuborishini aytib, bir oydan keyin joyni bo‘shatib qo‘yishini so‘ragan. Gleddi esa gap taqsimchada emas, balki miss Laviniya shunchaki kimga zaharini sochishni bilmayotganini sezib turibdi; hamma gap to‘g‘nag‘ichda – ular opa-singil ikkalasi to‘g‘nag‘ichning yo‘qolishini Gledisdan ko‘rib, politsiya haqida gap ketgach, u qo‘rqqanidan yana qaytib joyiga qo‘ygan, deb o‘ylashayapti. Gleddi bunday ishga qodir emas, u hech qachon birovning narsasiga ko‘z olaytirmagan. Endi esa har xil gaplar tarqaladi, axir qiz bola uchun shu yaxshimi?
Miss Marpl boshini chayqab qo‘ydi. U bu maqtanchoq, o‘ziga bino qo‘ygan qizni uncha yoqtirmasdi, lekin ayni paytda uning rostgo‘yligiga ham ishonardi va bu hodisa uni qanchalik xafa qilganini tushunib turardi.
– Bekam, sizningcha unga hech qanday yordam berib bo‘lmaydimi? – umid bilan so‘radi Edna.
– Unga aytib qo‘ying: tentaklik qilib yurmasin, – buyurdi miss Marpl. – To‘g‘nag‘ichni u olmaganiga mening ishonchim komil, xafa bo‘lib yurishga ham hojat yo‘q.
– Hamma gapiradi-da, – ezilib dedi Edna.
– Men bugun o‘sha yoqlarga boraman, balki opa-singillar bilan gaplashib ko‘rarman.
– Sizdan juda minnatdorman, bekam! – xursand bo‘lib dedi Edna.
Old Xoll viktorian usulida qurilgan uy bo‘lib, atrofi o‘rmon va uyning yonida joylashgan xiyobon bilan o‘ralgan edi. Bu uyni sotib ham, garovga qo‘yib ham bo‘lmasligi ma’lum bo‘lganda uyning egasi uni to‘rtta xonadonga bo‘lib, markaziy isitish yo‘llarini tekshirib ko‘rdi va hamma o‘sha yerda istiqomat qiluvchilar birgalikda ishlata oladigan qilib, yerni bo‘lib berdi. Uning bu tajribasi ish berdi. Xonadonlarning biriga boy va xudbin bir ayol o‘zining xizmatkori bilan ko‘chib kirdi. U qushlarni juda ham yaxshi ko‘rar va har kuni butun bir parrandalar to‘dasiga ovqat berardi. Boshqa xonadonga esa ilgari Xindistonda xizmat qilgan iste’fodagi sudya va uning rafiqasi ko‘chib kirdi. Uchinchi xonadonga esa yosh kelin-kuyovlar joylashishdi. To‘rtinchi xonadonni esa ikki oygina burun opa-singil qariqizlarga berishdi. Ko‘shnilar bir-birlarini zo‘rg‘a tanishardi, chunki ularni bog‘lab turadigan hech narsa yo‘q edi. Uyning egasi bu – eng zo‘r yo‘l derdi. Chunki u, agar qo‘shnilar o‘rtasida ahillik bo‘lmaydigan bo‘lsa sal o‘tgach, ular gap talasha boshlashadi va sal narsaga oldimga shikoyat qilib keladigan bo‘lishadi, deb qo‘rqardi.
Miss Marpl xonadon egalarining hammasini bilsa-da, ularning hech biri bilan juda yaqin emasdi. Opa-singil Skinnerlarning kattasi «tashkillashtiruvchi halqa» edi. Kichigi, miss Emili esa, deyarli butun kunni, hamma Sent-Meri-Middagilar «o‘zi o‘ylab topgan» deb hisoblaydigan har xil kasalliklardan shikoyat qilib o‘rinda o‘tkazar edi. Faqatgina sadoqatli miss Laviniyagina uning singlisi «haqiqiy azoblarga dosh berayotganiga» achinar edi va uning hamma erkaliklariga chidar, vaqti-vaqti bilan «singlisi birdan xohlab qolgan» narsani sotib olish uchun qishloqqa borib kelardi.
Qishloq aholisining fikricha, agar miss Emilining shikoyatlari hech bo‘lmaganda yarmi asosli bo‘lganda edi, u allaqachon doktor Xeydokka murojaat qilgan bo‘lardi. Lekin miss Emiliga bu xaqda aytishganda u ko‘zlarini yumib olar va uning kasali oddiy kasallardan emasligini ta’kidlardi. Va yana uning aytishicha, uning kasali eng yaxshi londonlik shifokorlarni ham boshi berk ko‘chaga olib kirib qo‘ygan va u yaqindagina uchrashgan bir ajoyib shifokor unga yangi davolash kursini tayinlagan va endi unda tuzalish umidi paydo bo‘lgandi. Oddiy shifokorlar esa shunchaki uning kasalini tushunishmaydi.
– Menimcha esa, – hech qanday g‘arazsiz dedi miss Xartnell, — u nima qilayotganini biladi. Doktor Xeydok – to‘ppa-to‘g‘ri odam, u miss Laviniyaga ahmoqlik qilmasdan o‘rnidan turishni buyurgan bo‘lardi. Bundan esa unga faqat foyda bo‘lardi.
Biroq miss Emili bu darajadagi oddiy davolanishni istamadi, aksincha, atrofida bir talay har xil dori qutilari yoyilgan holda o‘rnida yotishda davom etdi. Ayni paytda u uyda pishirilgan barcha ovqatlardan voz kechdi va ularning o‘rniga birorta anvoyiroq narsalarni talab qila boshladi.
Miss Marplga eshikni Gledis ochdi. Uning ko‘rinishi juda xokisor edi; shu darajada ekanligini miss Marpl hatto tasavvur ham qilmayotgan edi. Mehmonxonada uni miss Laviniya qarshi oldi.
Laviniya Skinner baland bo‘yli, qotmadan kelgan, yelka suyaklari turtib chiqqan ellik yoshlardagi ayol edi. Uning ovozi xirillab chiqar, harakatlari keskin edi.
– Sizni ko‘rganimdan xursandman, – dedi u.– Emili yotgandi, bechoraning bugun bir oz mazasi yo‘q. Umid qilamanki, balki u sizni qabul qilar, bu uni bir oz ko‘nglini ko‘taradi. Aslida vaqti-vaqti bilan u hech kimni ko‘rishni xoxlamaydi. Bechora, unga juda og‘ir!
Miss Marpl uni xotirjam qilish uchun nimadir deb qo‘ydi. Sent-Meri-Middagi gaplarning boshi xammasi xizmatkorlar xaqida borardi, shuning uchun suhbatni shu tomonga burib yuborish uncha qiyin bo‘lmadi. Miss Marpl Gledis ularnikidan ketayotganligini odamlardan eshitganini aytdi. Miss Laviniya javob berish o‘rniga boshini qimirlatib qo‘ydi.
– Kelasi chorshanba kuni ketadi. Butun idish-tovoqlarimizni sindirib bo‘ldi. Bunga ko‘nika olmayapmiz.
Miss Marpl bizning kunlarimizda xamma narsaga ko‘nikishga to‘g‘ri kelishini aytib, xo‘rsinib qo‘ydi. Qishloqqa xizmatkor olib kelish juda mushkul ish. Nahotki miss Skiner rostdan ham Gledisning ketishiga rozi bo‘lsa?
– Tushunaman, xizmatkor topish oson emas, – miss Laviniya bu fikrga qo‘shildi. – Mana Deveryolar hech kimni topa olishmayapti. Buning albatta, hech hayron qoladigan joyi yo‘q – doim bir-birlari bilan urishishadi, kechasi bilan musiqa qo‘yishadi, xohlagan mahalda ovqat yeyishadi. Anavi qiz, uning xotini, xo‘jalik ishlariga yo‘q. Eriga odamning rahmi keladi. Larkinlarnikidan ham xizmatkori ketib qolgan. Albatta, sudyaninig o‘ziga yarasha fe’li bor: hali qarasang kallai saharda uni qilib ber, hali qarasang, buni qilib ber; missis Larkin bo‘lsa burnini jiyirgani-jiyirgan. Shuning uchun, buning hech hayron qoladigan joyi yo‘q. Missis Karmaykllarnikidan ularning Jeneti hech qachon ketmaydi, mening fikrimcha, u juda befarosat va mudom kampirning g‘ashiga tekkani-tekkan.
– Balki, unda, sizlar Gledisni haydamassizlar? U juda ajoyib qiz. Men ularning oilasini juda yaxshi bilaman – juda oriyatli va muloyim odamlar.
Miss Laviniya boshini sarak-sarak qildi.
– Buning sabablari bor, – dedi u ma’noli qilib.
– Siz to‘g‘nag‘ichingizni yo‘qotib qo‘yibsiz, – dedi asta miss Marpl, – tushunaman…
– Sizga buni kim aytdi? O‘zimi? Rostini aytadigan bo‘lsam, to‘g‘nag‘ichni u olganiga mening ishonchim komil. Keyin esa qo‘rqib ketib, yana joyiga qo‘yib qo‘ygan. Albatta, o‘z ko‘zing bilan ko‘rmaganingdan keyin gapirish yaxshi emas.
Miss Laviniya suhbat mavzusini o‘zgartirdi:
– Miss Marpl, miss Emilining oldiga kirib chiqsangiz, degandim. Bu uning kayfiyatini ko‘tarardi.
Miss Marpl indamay miss Laviniyaning ketidan ergashdi; u eshikni asta taqillatdi, «Kiring» degan so‘zni eshitgach, mehmonni uydagi eng yaxshi xonalardan biriga olib kirdi. Bu xona deyarli qorong‘i edi, chunki derazalardagi barcha darpardalar tushirib qo‘yilgandi. Miss Emili karovatida xuddi nimqorong‘ilikda o‘z “azob”laridan rohatlanayotgandek, yastanib yotardi.
Miltirab turgan xira chiroq yorug‘ida bir tutam sarg‘ish sochlari naridan-beri boshiga turmaklangan, juda ham oriq, ko‘rinishidan fe’l-atvori bo‘shgina bo‘lgan ayolni bir amallab ko‘rish mumkin edi. Uning soch turmagini ko‘rgan kishi birorta qush ham yashamaydigan uyaga o‘xshatardi. Xonadan atir, suvi qochgan pishiriqlar va qatiqning achitqi hidlari anqirdi.
Emili Skinner ko‘zlarini zo‘rg‘a ochib, hasta tovush bilan «bugungi kun uning uchun og‘ir kunardan biri» ekanligini aytdi.
– Bemor uchun eng yomoni – o‘zini boshqalar uchun yuk ekanligini his qilish, – g‘amgin tovush bilan dedi miss Emili. — Lekin Laviniya menga juda mehriibon. Levvi, jonginam, seni bezovta qilishni istamayman, lekin mana bu isitgichdagi suvni bir oz to‘kib bera olasanmi, shuni ko‘tarish ham menga og‘irlik qilyapti; bir yoqdan esa suvi kam bo‘lsa, tez sovub qolyapti.
– Beraqol, jonginam, men to‘kib beraman.
– Unda bir yo‘la suvini ham almashtirib kelaqol. Albatta, uyda qotirilgan non yo‘q. Hechqisi yo‘q, chidab turarman…. Limonli choy qilib beraqol. Limon ham yo‘qmi? Yo‘q, limonsiz kerak emas. Sut ham ertalab chirib tushgandi. Mayli, choysiz bir amallarman. Shunday bo‘shashib ketyapmanki! Ustritsalar juda foydali deyishadi. Bo‘lsa, ikki donagina yerdim. Yo‘q, yo‘q, hozir shart emas, ovora bo‘lma, kech bo‘lib qoldi. Ertalabgacha bir amallayman.
Laviniya eshitilar-eshitilmas velosipedda qishloqqa borib kelishini aytib, xonadan chiqib ketdi. Miss Emili odamlarni bezovta qilishni juda yomon ko‘rishini aytib, beholgina kulimsirab qo‘ydi.
O‘sha kuni miss Marpl Ednaga, uning harakatlari zoye ketganligini aytdi. U bechora qizning qilgan xatti-harakati butun qishloqqa yoyilganini eshitib, juda xafa bo‘ldi.
Pochtada esa uning oldiga miss Ueterbay yugurib keldi.
– Azizim, Jeyn, bilasizmi, ular qizga yozma tavsiyanoma berishibdi, u yerda qizning buyurilgan ishlarni tezda ado etishligi, ichmasligi va umuman, yaxshi qizligi to‘g‘risida yozilgan. Lekin u yerda uning qo‘li egri emasligi to‘g‘risida hech narsa deyilmagan. Qandaydir bir to‘g‘nag‘ich voqeasi haqida gapirishyapti. Bilasizmi, hozirgi paytda bekorga xech kim xizmatkorini haydab yubormaydi. O‘rniga kimni ham topib bo‘lardi! Old Xollga kim ham borardi deysiz! Dam olish kunlari qizlar uylariga qaytishga qo‘rqishadi. Mana ko‘rasiz, opa-singillar hech kimni topisha olmaydi. Miss Emili esa o‘zining kasaliga qaramay hamma narsani o‘zi qilishiga to‘g‘ri keladi.
Qishloqdagilar opa-singil Skinnerlar agentlik orqali hamma tomondan to‘kis bo‘lgan yangi xizmatkor topishganini eshitib, yomon xafa bo‘lishdi.
– Uch yil uchun berilgan hamma tomondan ijobiy tavsifnoma. U qishloqda yashashni afzal ko‘radi. Yana, Gledis olgandan kamroq maoshga ham rozi. Menimcha, bizning rosa omadimiz keldi.
– Shunday bo‘lsa-da, nimagadir haddan tashqari yaxshi, odamning ishongisi ham kelmaydi,–dedi miss Marpl, miss Laviniya baliq do‘konida unga o‘zlarining yangi xizmatkorlari haqidagi yangilikni aytganda.
Sent-Meri-Middagi barcha odamlar esa, bu to‘kis xizmatkor oxirgi damda fikridan qaytib bu yerga kelmaydi, deb aniq ishonishar edi.
Oldindan ochilgan follarning birortasi ham to‘g‘ri chiqmadi va bir necha kun o‘tgach, bu «boylikning» (uning ismi Meri Xiggins edi) taksida Old Xollga tomon kelayotganini ko‘rishdi.
Miss Marpl keyingi safar Old Xollga kelganida (o‘sha kuni u yerda bayram bo‘layotgandi, shu munosabat bilan u yerdagi ayollar hayriya bozori tashkil qilishgan edi), eshikni Meri Xiggins ochdi. Uning haqiqatan ham oliy toifadagi xizmatkor ekanligiga shubha yo‘q edi. Yoshi qirqlarda, silliq taralgan sochlari qora, yonoqlari qip-qizil, bir oz to‘laroq bo‘lsa-da, buni qora ko‘ylagi va taqib olgan fartug‘i berkitib turardi. Boshiga esa chepchik kiyib olgan edi. («Xuddi bir zamonlardagidek» – keyinchalik gapirib berdi miss Marpl). Uning ovozi mayin, nutqi esa – baqirib gapiradigan Gledisnikiga o‘xshamas – juda ham ravon edi.
Miss Laviniya baxtga qarshi bozorda qatnasha olmayotgan bo‘lsa-da, (sababi, singlisiga qarash bilan band edi) har doimgidan ancha xotirjamroq edi. Band bo‘lishiga qaramay, u bayramga yaxshigina ulush qo‘shdi va yana sotuvga ancha-muncha narsalar berishni ham va’da qildi.
Miss Marpl uning ko‘rinishi yaxshi ekanligini gapirib qo‘ydi.
– Men Meridan juda ham minnatdorman. Anavi qizdan qutulganimga shunday xursandmanki. Merining rostdan ham bahosi yo‘q. Taomni zo‘r pishiradi, dasturxon atrofida sergak turadi, uyimizni esa juda ozoda, saranjom-sarishta saqlaydi – har kuni o‘rin-ko‘rpalarni yoyib oladi. Emiliga ham shunaqangi mehribonki.
Miss Marpl miss Emilining sog‘lig‘ini so‘radi.
– Shu kunlarda bechoraning yana mazasi qochgan: ob-havo juda yomon ta’sir qilyapti. U, albatta, vaqti-vaqti bilan mazasi bo‘lmasa-da, o‘zi bunga aybdor emas. Biror narsa keltirib berishni so‘raydi-da, olib kelganingdan keyin rad qiladi, yarim soatdan so‘ng yana so‘raydi, so‘ragan narsasini yana boshqatdan tayyorlab kelish kerak. Boshqa ishlar ham tiqilib yotibdi, lekin, baraka topsin, Meri shoshib qolmayapti. Uning aytishicha, bemorlarning axvolini tushunar ekan, avvallari ham ko‘p bemorlarga qaragan ekan. Ishqilib, u mushkulimizni oson qilyapti.
– Azizam, rosa omadingiz keldi-da! – dedi miss Marpl.
– Albatta, uni bizga xudoning o‘zi yetkazdi!
– Odam ishongisi ham kelmaydi, – davom etdi miss Marpl. – Sizlarning o‘rningizda men ehtiyotroq bo‘lgan bo‘lardim.
Uning nima demoqchi ekanligini miss Laviniya tushunmaganlikka oldi.
– Men, biznikida unga yaxshi bo‘lishi uchun hamma narsani qilaman. Agar u ketib qoladigan bo‘lsa, bilmadim, nima bo‘ladi.
– Uni vaqtidan ilgari ketadi, deb o‘ylamayman, – dedi miss Marpl miss Laviniyaning ko‘ziga tikilib.
–Uydan xotirjam bo‘lsang qanday yaxshi-a, – dedi miss Laviniya eshitmaganga olib.–Sizning Ednangiz-chi? Ulguryaptimi?
– Ulguryapti. Albatta, sizning Meringizchalik emas. Lekin men xotirjamman, chunki men u haqida hamma narsani bilaman. U o‘zimizdan, shu qishloqlik.
Miss Marpl dahlizga chiqar ekan, Emilining zarda bilan gapirayotganini eshitib qoldi:
– Latta qurib qolibdi. Doktor Allerton esa latta doim nam bo‘lib turishi kerakligini atay ta’kidlagan. Bo‘pti, qoldirib keting. Menga choy olib keling va tuxum qaynatib bering. Esdan chiqmasin, uch yarim daqiqa qaynatish kerak. Menga miss Laviniyani chaqirib yuboring.
Miss Marpl soyabonini ola turib polga tushirib yubordi; uni olaman deb sumkachasini ham tushirib yubordi, sumkacha esa tushayotib ochilib ketdi. Meri xushmuomalalik bilan yer bilan bitta bo‘lib yoyilib ketgan hamma mayda-chuydalarni – dastro‘molcha, yondaftar, eski rusumdagi teridan ishlangan hamyon, ikki shilling va uch pens, shimadigan konfet – yig‘ishtirib miss Marplga uzatdi. Shimadigan konfetni ola turib, miss Marpl xijolat bo‘ldi.
– Voy, bu missis Klementsning o‘g‘liniki bo‘lsa kerak. Mening sumkachamni o‘ynayotganda so‘rib o‘tirgan edi, o‘shanda solib qo‘ygan bo‘lsa kerak.
– Unda tashlab yuboraveraymi?
– Baraka toping, yaxshi bo‘lardi.
Meri sumkaning ichidan tushib qolgan oxirgi narsa – oynani olish uchun engashdi. Miss Marpl oynani ola turib, xursand bo‘lib ketdi:
– Qanday yaxshi! Haytovur sinmabdi, – Shunday deya, miss Marpl jo‘nab ketdi, Meri esa shimadigan konfetni qo‘lida ushlagancha eshik oldida turib qoldi. Uning yuzi tund edi.
Keyingi o‘n kun ichida Sent-Meri-Midda faqat «shu boylikning», ya’ni miss Laviniya va miss Emililarning yangi xizmatkorlarining fazilatlari haqida gapirishdi.
O‘n birinchi kuni tongda esa qishloqni juda yoqimsiz xabar tar-qaldi. Bu nuqsonsiz Meri yo‘q bo‘lib qolibdi! Uning o‘rni ham buzilmagan, ko‘cha eshigi esa ochiq ekan. U kechasi hech kimga bildirmay, uydan chiqib ketibdi.
Faqat Merining o‘zi yo‘qolmagan: u bilan birga miss Laviniyaning ikkita to‘g‘nag‘ichi va beshta uzugi, miss Emilining esa uchta uzugi, medaloni, braslet va to‘rtta to‘g‘nag‘ichi ham yo‘qolgan edi.
Bu hali hammasi emas edi: Missis Deveryoning qulflanmaydigan qutichada saqlaydigan olmosi, unga to‘yida sovg‘a qilishgan mo‘ynasi ham yo‘qolgandi. Sudya va uning xotinining ham bir qancha qimmatbaho buyumlari va pullari yo‘q edi. Lekin eng ko‘p aziyat chekkan missis Karmaykl bo‘ldi. Uning xonadonida nafaqat qimmatbaho buyumlari, katta miqdorda pullari ham saqlanar edi. O‘sha kuni Jennining dam olish kuni edi. Uning bekasining esa oqshom payti bog‘da aylanib, qushlarga non ushoqlarini berish odati bor edi. O‘z-o‘zidan ko‘rinib turibdiki, Merida, ya’ni bu tengi yo‘q deb maqtalgan xizmatkorda hamma xonadon eshiklarining kaliti bo‘lgan.
Ochiq aytish kerakki, Sent-Meri-Mid aholisi bu hodisani bir oz mazza qilib va zaharxandalik bilan muhokama qilishdi. Axir miss Laviniya o‘zining Merisi bilan haddan ortiq maqtanar edi-da.
«Mana, marhamat, ko‘rib qo‘yinglar: bu sermulozamat xizmatkor oddiy o‘g‘ri ekan».
Keyinchalik yana ma’lum bo‘ldiki, Merining yo‘q bo‘lib qolishi hammasi emas ekan. Unga joy topgan va uning uchun kafillik bergan agentlik ularga tavsifnoma bilan murojaat qilgan Meri Xiggins haqiqatda Meri Xiggins emasligini bilgach, hazilakam xavotirga tushmadi. Bu ism kohinning singlisinikida ishlaydigan xizmatkor ayolniki bo‘lib, bu haqiqiy Meri Xiggins Kornuoll qishloqlaridan birida yashardi.
– Rosa pishiq o‘ylangan ekan, – bo‘yniga olishga majbur bo‘ldi ispektor Slek. – Mening fikrimni bilmoqchi bo‘lsangiz, u bu ishni yolg‘iz o‘zi qilmagan.. Shunga o‘xshagan o‘g‘irlik bir yil burun Nortumberlendda ham sodir bo‘lgandi. O‘g‘irlangan narsalarni ham, o‘g‘rining o‘zini ham topisha olmagan. Umid qilamanki, Mach-Benxemda bizning omadimiz keladi. – Inspektor Slek har doim o‘z kuchiga ishonar edi. Shunday bo‘lsa-da, haftalar ketidan haftalar o‘tdi, Meri Xiggins esa bemalol ozodlikda yuraverdi. Inspektor Slek1 bekorga ismi tabiatiga mos emasligini ko‘rsatib qo‘yish uchun jon-jahdi bilan ishlashda davom etdi.
Miss Laviniya bo‘lsa doim yig‘lab yurardi. Miss Emili esa, shunday xafa bo‘lib ketdiki, o‘z sog‘lig‘i to‘g‘risida yanada ko‘proq qayg‘uradigan bo‘lib, endi rostakamiga doktor Xeydokni chaqirtirdi.
Butun qishloq aholisi shifokor miss Emilining sog‘lig‘i haqida xaqiqatda nima deb o‘ylayotganini bilishga juda ham qiziqar, lekin undan bu haqda so‘rashga hech kim botina olmasdi. Shunday bo‘lsa-da, missis Prays Ridlining xizmatkori Klaraning orqasidan yuradigan dorishunos yordamchisi mister Mik orqali ancha-muncha narsalar ma’lum bo‘ldi. Doktor Xeydok ayolga ikkita dorining aralashmasini yozib beribdi. Mister Mikning aytishicha, bunday dorini armiyada lo‘ttibozlarga berilar ekan.
Tez kunda qishloq aholisi miss Emilining shifokor Xeydokning davolashidan qoniqmay, uning kasalligi haqida hamma narsani tushunadigan haqiqiy mutaxassislar bo‘lgan Londonda yashashga majbur bo‘layotgani aytganidan xabardor bo‘ldi. Va bu Laviniyaga nisbatan ham adolatli bo‘ladi, dedi u. O‘z uylarini esa ular ijaraga berishga qaror qilishdi.
Oradan bir necha kun o‘tib, hayajondan qip-qizargan miss Marpl Mach-Benxemdagi politsiya uchastkasiga kelib, inspektor Slekni so‘radi.
Inspektor miss Marplni yoqtirmasdi. Lekin shu bilan birga politsiya boshlig‘i polkovnik Melchett miss Marpl haqida boshqacha fikrdaligini ham bilardi. Shuning uchun u juda xursandchilik bilan bo‘lmasa-da, ayolni qabul qildi.
– Salom, miss Marpl! Bizga xizmat bormi?
– Eh, inspektor, vaqtingiz yo‘qmi, deb qo‘rqaman.
– Ha, lekin siz uchun bir-ikki daqiqa topiladi.
– Unday bo‘lsa, sizga yaxshilab tushuntirib berishga harakat qilaman. Nima deb o‘ylaysiz, oson emas-a? Lekin, siz uchun bu cho‘t emas. Men sizga miss Laviniyalarning xizmatkori – miss Skinner – Gledis haqida gapirmoqchiman.
– Meri Xiggins, – to‘g‘rilab qo‘ydi inspektor Slek.
– Ha, bu ularning ikkinchi xizmatkori. Lekin men Gledis Xolmsni nazarda tutayapman. Juda yoqimsiz va kekkaygan qiz, lekin juda diyonatli – hamma gap ana shunda.
– Men bilishimcha, uni hech narsada ayblashmagan, – dedi inspektor.
– Ha, bilaman, uni hech narsada ayblashmagan… Va eng yomoni ana shunda. Chunki, bilasizmi, odamlar u qiz haqida har xil bo‘lmag‘ur gaplarni aytishyapti. Voy, xudoyim, o‘zim ham tushuntirib bera olmasam kerak, deb o‘ylovdim. Demoqchimanki, Meri Xigginsni topish kerak.
– Albatta, buni qanday amalga oshirishni siz bilasizmi?
–Umuman olganda, ha, bilaman,– dedi miss Marpl. – Sizga savol bersam bo‘ladimi? Sizlar barmoq izlarini hisobga olmaysizlarmi?
– E-ha, unimi! – dedi inspektor Slek. – Bu ishda u hammadan ustasi farang chiqib qoldi. U hamma ishni xo‘jalik qo‘lqopida bajargan. Va juda puxta ishlagan – yotoqxonada ham, oshxonada ham hamma barmoq izlarini yaxshilab artib tashlagan. Biz xonalarda birorta ham barmoq izini topa olmadik!
– Sizlarda uning barmoq izlarini bo‘lsa ish oson ko‘charmidi?
– Ehtimol. Uning barmoq izlari nusxasi Skotland-Yardda bo‘lishi mumkin. Menimcha, bu uning birinchi ishi bo‘lmasa kerak.
Miss Marpl sevinib bosh silkidi. U sumkachasini ochib, ichidan karton qutichani oldi. U yerda paxtaga o‘ralgan kichkina oyna bor edi.
– Bu mening sumkamdan tushib ketdi, – tushuntirdi miss Marpl. – Unda xizmatkorning barmoq izlari bor. Menimcha, ular to‘g‘ri keladi. U bundan sal oldin yopishqoq narsani ushlagan edi.
Inspektor Slek unga hayron bo‘lib qaradi.
– Siz buni ataydan qildingizmi?
– Albatta.
– Demak, siz undan shubhalangan ekansiz-da?
– Bilasizmi, uning har tomonlama to‘kis ekanligi menda darhol shubha uyg‘otdi. Miss Laviniyaga ham xuddi shunday deb aytdim. Lekin u shamani tushunmadi. Bilasizmi, inspektor, men to‘kis odamlarga ishonmayman. Hamma odamda ham kamchilik bo‘ladi va turmushda bu narsa yaqqol ko‘zga tashlanib turadi.
Bo‘pti, – dedi inspektor, – sizdan juda minnatdorman. Biz bu barmoq izlarini Skotland-Yardga yuboramiz va ularning javobini kutamiz.
Inspektor jim bo‘lib qoldi. Misss Marpl boshini bir yoniga egib, inspektorga ma’noli tikildi.
– Inspektor, yaqinroqdan qidirib ko‘rishni xohlamaysizmi?
– Miss Marpl, nimani ko‘zda tutayapsiz?
– Tushuntirib berish qiyin, lekin birorta g‘ayrioddiy narsaga duch kelib qolsang, darhol diqqatingni tortadi. Garchi ko‘pincha bu g‘ayrioddiy narsalar arzimagan narsa bo‘lib chiqadi. Men bu narsani doim sezib turardim – Gledis va to‘g‘nag‘ich voqeasini nazarda tutayapman. Gledis vijdonli qiz, albatta, u to‘g‘nag‘ichni olmagan. Unda nega miss Skinner to‘g‘nag‘ichni Gledis olgan deb aytdi? Miss Skinner ahmoq emas. To‘g‘rirog‘i – teskarisi! Unda nega, xizmatkor topish mushkul bo‘lgan shunday paytda u yaxshi xizmatkordan qutulmoqchi bo‘ldi? Kiziq-a? Men yana bir g‘alati narsani sezdim. Miss Emili vosvos, tushkunlik kasaliga mubtalo bo‘la turib shifokorga murojaat qilmayotgan odamni endi ko‘rishim. Ipoxondriklar odatda shifokorga borishni yaxshi ko‘rishadi. Miss Emili bo‘lsa — yo‘q!
– Nimaga shama qilyapsiz, miss Marpl?
– Men miss Laviniya va miss Emili g‘alati odamlar ekanligiga shama qilyapman. Miss Emili butun vaqtini qorong‘i xonada o‘tkazadi. Garov o‘ynaymanki, uning sochi – sun’iy. Demoqchimanki, bu oriqdan kelgan, sochlari oqara boshlagan tantiq ayol qip-qizil yuzli, sochlari qora, baqaloq bo‘lishi mumkin. Mening bilishimcha, hech kim biror marta ham miss Emili va Meri Xigginsni bir paytning o‘zida birga ko‘rgani yo‘q. Hamma kalitlarning nusxasini yasash, qo‘ni-qo‘shnilarning odatlarini o‘rganib chiqish va bizning qishloqlik qizdan qutulish uchun unda yetarlicha vaqt bor edi. Bir kuni kechqurun miss Emili uyidan chiqib stantsiyaga boradi va u yerdan Meri Xiggins qiyofasida qaytib keladi. Keyin, kerakli paytda Meri Xiggins yo‘qoladi, hamma “Ushla, ushla!” deb baqiradi, lekin befoyda. Inspektor, men sizga uni qayerdan qidirishni aytaman: miss Emilining o‘rnidan! Ishonmasangiz, uning barmoq izlarini solishtirib ko‘ring, mening haqligimga ishonasiz. Ular o‘g‘ri, bu ikki opa-singil – juda ham ustasi farang o‘g‘rilardan. Ular yana boshqa narsalar bilan ham bog‘liq bo‘lishsa kerak. Lekin bu safar ular qochib ketisha olmaydi! Men qishlog‘imizning qizini sharmanda qilib ketishlariga yo‘l qo‘ymayman! Gledis Xolms vijdonli qiz, hamma buni bilib qo‘ysin. Ko‘rishguncha xayr, inspektor.
Inspektor o‘ziga kelganda, miss Marpl xonada yo‘q edi.
– Nahotki u haq bo‘lsa? – dedi u o‘ziga-o‘zi.
U tez orada miss Marpl bu safar ham haq ekanligiga ishonchi komil bo‘ldi. Polkovnik Melchett Slekni uni topqirligi uchun maqtadi, miss Marpl esa Gledisni Edna bilan choy ichishga taklif qildi va agar ish topilgudek bo‘lsa, endi o‘sha joydan qimirlamaslik kerakligi haqida jiddiy suhbatlashdi.

Muhammad Ali. Altoyir yulduzi (hikoya)

Bundan bir necha lahzagina Movarounnahr hukmdori bo‘lgan, “onhazrat”, “etta iqlim shahanshohi” va hakazo unvonlar sohibi Mirzo Ulug‘bek ko‘hna Ko‘ksaroy pillapoyalaridan tushib kelar ekan, ajabo, o‘zini bag‘oyat yengil sezdi. Ollohga shukur! U ortiq mashhur saltanat podshosi emas, uning yelkasida ulkan mamlakat tashvishi turgani yo‘q… U ham el qatori bir odam, xudoning bandasi. Mudarris, Ko‘hakdagi rasadxona mutasaddiysi…

Abdujalol Rahimov. Yo‘lovchilar (hikoya)

Qishloqqa, singlimnikiga borishim kerak. Mashina izlab bekatga chiqdim. Eski “Jiguli” turibdi. Haydovchini tanidim. Narzilla degan yigit. Ozg‘in yuz, kalta mo‘ylov qo‘ygan. Yoshi,chamasi, qirq beshlarda. Yuziga taram-taram chiziqlar tushgan. Tajang fe’lidanmi… Uch-to‘rt bor mashinasiga o‘tirganman. Bir qarasang, rulni siqimlaganicha, mum tishlaganday indamaydi. Bir qarasang, ochilib-sochilib gaplashadi. G‘alati yigit. Lekin ko‘ngli toza. Yo‘l haqigayam talashmaydi. Berganingni olib, rahmat aytib ketaveradi.
Narzilla meni tanib, mashinadan chiqdi.
– Keling aka, – dedi. – Qishloqqami?
– Bo‘shmisiz?
– Ha-da! – U kabinaga o‘tirib, yonidagi eshikni ochdi. – Anchadan beri qoqqan qoziqdek turibman. Mijoz yo‘q.
Men mashinaga o‘tirdim. Narzilla mashinani o‘t oldirdi. Bilak tomirlari bo‘rtib turgan qo‘lini rulga urib qo‘ydi:
– Ketdik-da!
“Jiguli” joyidan qo‘zg‘aldi. Peshonasiga tushgan bir tutam “o‘jar” soch, yo‘lga tikilgan chaqmoqdek ko‘zlar, egnidagi yengi kalta qizil katak ko‘ylak chapanicha ko‘rinish berib tursa-da, mashinani qonun-qoidasi bilan haydaydi. Biz mahallani kesib o‘tadigan tor ko‘chaga burildik. Yo‘lning chap tarafida munkaygan qariya sekin-asta ketib borardi. Ozg‘in. Bo‘yni bukchaygan. U juda sekin, bosaymi-bosmaymi, deb himo bilan yurardi. Yetay deganimizda Narzilla mashina signalini bir bosdi. Chol cho‘chib qaradi. “Jiguli” tor ko‘chadan sekin borardi. Cholning sovuq, nursiz ko‘k ko‘zlari biz tomonga tikildi. Men uni tanidim. Bu, Bozorvoy aka. Shu mahallaning qariyasi. Ko‘pchilik undan o‘zini olib qochadi. “G‘iybatchi”, “tili bilan yuradi”, “qarib quyulmagan”, degan yorliqlari bor. “Qariganda shu ko‘yga tushmasin-da, odam”, deb qo‘ydim o‘zimcha.
– He, onangni…, haliyam o‘sha-o‘sha yurish-a! – Nar­zilla yomon so‘kindi.
Men uning bunday so‘kinganini eshitmagandim. Indamay, unga qaradim. “Qarichilikdir, aynib qol­gandir, deymiz bunday paytda. Keksa odamni so‘kish…”. Narzilla xayolimdan o‘tgan gapni pay­­qagandek:
– Aka, uzr, so‘kinib yubordim, – dedi. – Lokin, bu iplosni ko‘rsam portlab ketaman.
Uning ovozi titrab chiqdi. Chuqur-chuqur nafas ol­di. Qizil katak ko‘ylagining cho‘ntagidan bitta sigaret chiqardi.
– Cheksam maylimi?
– Bemalol.
Sigaretini tutatib, kabina oynasini ochdi. Bosib-bosib tamaki tortdi.
– Aka, bu maraz bir ayolning hayotini buzgan! Me­ni ishdan ketkazdi, nomimni bulg‘adi.. Umrimda birovning xotiniga ko‘z qisgan yigitmasman. Tepamda Xudo turibdi. Bu!.. Mana shu qildi hammasini!
Biz tuman markazidan chiqa boshlagandik. Kabina oynasidan yengil shabada kirdi. Narzillani o‘z holiga qo‘ydim. Sigaret tutunini ochiq oyna tomonga puflab, yo‘lga tikilganicha borardi. Ko‘cha tarafiga terak ekilgan uylar boshlandi. Biroz yurgach, dala yo‘liga chiqdik. Ikki tomon tutko‘chat. Ortida, g‘o‘zasi belga urib qolgan paxta dalalari. Zovur ko‘prigidan o‘tdik. Tepaga ko‘tarilganimizda Narzilla yana tilga kirdi. Yigirma yillar avval boshidan o‘tgan voqeani so‘zlay boshladi.

Anvar Suyun. Oqtirnoq (hikoya)

Uni ilk bor G‘o‘bdintog‘ etagida uchratdim.

Anton Chexov. Jonsiz tana (hikoya)

Jimjit avgust kechasi. Daladan asta-sekin tuman ko‘tariladi va ko‘z ilg‘agan hamma narsani oqimtil parda ichiga oladi. Bu tuman oy nurida goh tinch yotgan bepoyon dengizga, goh juda katta oq devorga o‘xshab ko‘rinadi. Havo sovuq, hamma yoq zax. Tong otishga hali uzoq. O‘rmonni yoqalab o‘tgan arava yo‘ldan bir qadam chetroqda chiroq ko‘rinadi. Shu yerda o‘sgan yoshgina dub daraxti ostida jonsiz bir tana yotibdi. Uning boshidan oyog‘igacha yangi oq choyshab yopilgan, ko‘ksiga yog‘ochdan qilingan katta krest qo‘yilgan. O‘lik qoshida, yo‘l yoqasida ikki mujik «navbatchi» bo‘lib o‘tiribdi. Bular, dehqonlar zimmasiga yuklangan eng og‘ir va noma’qul majburiyatlardan birini ado etmoqda. Biri — kalta yirtiq po‘stin va chipta choriq kiygan, mo‘ylovi endi sabza urgan, qora qosh, novcha yigit. U ho‘l ko‘kat ustida oyoqlarini uzatib o‘tiradi va engashgan holda bo‘ynini cho‘zib pishillab yog‘och yo‘nyapti: katta qirralik tarashadan ermak uchun qoshiq yasamoqchi. Ikkinchisi — pakana bo‘yli, siyrak mo‘ylov, echki soqol, cho‘tir, oriqqina mujik. Bu chol qo‘llarini tizzasidan solintirib, olovga tikilib qolgan. O‘rtada yonayotgan gulxan asta-sekin so‘nmoqda va ikkisining ham yuziga shu’lasini sochmoqda. Hamma yoq jimjit. Faqat yog‘och yo‘nayotgan pichoqning qirtillashi-yu, gulxanda tutayotgan ho‘l o‘tinning shatir-shutiri eshitiladi.
— Syoma, uxlama… — deydi yosh yigit.
— Men… — deydi duduqlanib echki soqol, — uxlayotganim yo‘q…
— Shunday bo‘lsin… Yelg‘iz odam qo‘rqadi, vahima bosadi. Biron hikoya aytib bersang-chi, Syoma.
— Men… bilmayman…
— G‘alati odamsan-da, Syomushka! Boshqalar oldi-qochdi, qiziq gaplardan aytib, kuldirib o‘tiradi, ashula qiladi, sen bo‘lsang — yaratgancha qola bergansan. Xuddi polizdagi qo‘riqchiga o‘xshaysan; indamasdan, olovga tikilganingcha o‘tira berasan. Gaping og‘zingdan tushib ketadigandan, eplab gapira olmaysan: qo‘rqib-qo‘rqib gapirasan. Yoshing ellikka borib qolgan bo‘lsa ham bir gudakchalik aqling yo‘q… Dunyoga kelib tentak bo‘lib o‘tganing uchun achinmaysanmi, Syoma?
— Achinaman… — deb qayg‘urib javob berdi echki soqol.
— Biz sira ham achinmaymiz, tentakligingni ko‘ra berib, o‘rganib qolganmiz. O‘zing rahmdil, ichmaydigan tuppa-tuzuk mujiksan-ku, miyang ishlamaydi-da; mana shunisi yomon. Xudoyimning o‘zi aqldan qisib qo‘ygan deb yura berasanmi? O‘zing ham harakat qil-da!… Miyangni mundog‘ qo‘zg‘atib ko‘r, Syoma!… Biron yaxshi gap eshitsang, ma’nisini topishga urin, miyangga joylab ol, qayta-qayta o‘ylab ko‘r… Mabodo tushunmasang, miyani ishlatib, bosh qotirib, astoydil urinsang — topasan, gapning mag‘zini chaqasan. Gapimga tushundingmi? Ish qilib bo‘shashma! Aql degan narsani o‘zingki harakat qil, topmasang, dunyodan benomu nishon shu tentakligingcha o‘tib ketasan.
To‘satdan chiyillagan xunuk bir ovoz o‘rmonni tutib ketdi. Daraxt uchidan bir narsa quladi, barglarni shatirlatib, yerga yiqilganday bo‘ldi. O‘rmonda aks sado tarqaldi. Yigit cho‘chib tushib «nima gap?» deganday cholga qaraydi.
— Boyqush, — dedi Syoma g‘o‘ng‘illab, — qushchalarni tutib yemoqchi.
— Aytganday, Syoma, qushlarning issiq tomonga uchadigan vaqti bo‘ldi-ya!
— Ha… vaqti bo‘ldi.
— Bugun rosa sovuq kuchayadigan bo‘ldi: qaqshatadiya… Turna juda nozik parranda. Bunaqa sovuqqa chiday olmaydi, darrov o‘ladi. Men turnadaqa nozik bo‘lmasam ham, qotib qoldim… o‘tin olib kelsang-chi!
Syoma o‘rnidan turib qorong‘i daraxtzorga kirib ketadi. U, daraxtlar orasida qurigan shoxlarni yig‘ishtirib yurar ekan, sherigi ko‘zlarini qo‘li bilan to‘sib o‘tirar va «tars» etgan sayin cho‘chib tushar edi. Syoma bir quchoq o‘tinni keltirib gulxanga tashladi. Olov shoxlarni asta-sekin yalab-yalab turdi-da, birdaniga alangalatib yoppasiga yondirib yubordi. Gulxan shu’lasi har ikki kishining yuzini, yo‘l yoqalarini, o‘lik ustiga yopilgan oq choyshabni, choyshab ostidan turtib turgan qo‘l va oyoqlarni, ko‘ksidagi obrazni qizartib yuboradi… «Navbatchi»lar jim o‘tiradilar. Yigit bo‘ynini yanada egadi va engashib olib yana boyagi «ermagi»ga astoydil kirishadi. Echki soqol boyagisiday qimirlamay olovga tikilganicha o‘tira beradi…
Birdaniga qorong‘i kechada:
— «Sion dushmanlari parvardigor oldida sharmandai sharmisor o‘lg‘aylar»… — degan iigichka darvishona bir ovoz keladi. Ketidan asta-asta yurib kelayotgan oyoq tovushi eshitiladi va yo‘l tomondan monax jandasini kiygan, boshida qalpoq, yelkasiga to‘rva osgan bir odam gulxan oldida paydo bo‘ladi.
— Xudoyo tavba, tavba! Astag‘furullo! — dedi bu darvesh xirilloq ovoz bilan. — Zulmat ichra bu gulxanni ko‘rib, yuragim hovliqib ketdi… Avvalo: bu — yilqiboqar bo‘lsa kerak, deb o‘yladim; qarab tursam, yilqisi ko‘rinmaydi. Tag‘in o‘ylab turib, bu albatta qaroqchilar gulxani, biron boy savdogarni poylab yotishgandir, dedim. Yoki o‘tga cho‘qinayotgan lo‘lilar qavmi bo‘lsamikin, dedim. Yuragim hovliqa berdi… Ey, qulbachcha — Feodosiy, dedim men o‘zimga, qaytma, senga ne azoblar ravo bo‘lsa — borib qabul qilgaysan, dedim. Mana men bir parvona kabi ushbu gulxaningizga keldim. Endi atvoringizdan payqasamki, sizlar na lo‘li-yu, na qaroqchi. Assalomu alaykum!
— Salom.
— Dindoshlar, Makuxinning g‘isht zavodiga qaysi yo‘ldan boriladi, bilmaysizlarmi?
— Yaqin qoldi. Mana shu katta yo‘l bilan to‘g‘ri bora berasiz, ikki chaqirimcha yurgandan keyin bir qishloq keladi: Ananova qishlog‘i; biz o‘sha yerdan bo‘lamiz. Qishloqdan o‘tgach, o‘ngga burilasiz, ota; suv yoqalab bora bersangiz, to‘g‘ri zavodning o‘zidan chiqasiz. Ananovadan u yog‘i uch chaqirimcha kelar.
— Umrlaring uzoq bo‘lsin! Xo‘sh, bu yerda nima qilib o‘tiribsizlar?
— «Navbatchi» bo‘lib o‘tiribmiz, mana bu jonsiz tanaga. ..
— Nima deding? Qanaqa tana? Astag‘furullo!
Darvesh oq choyshab bilan krestni ko‘rib chunonam qo‘rqib ketdiki, turgan joyida bir irg‘ib tushdi… Bu kutilmagan hodisa unga yomon ta’sir qildi: og‘zi ochilgan, ko‘zlari baqraygan holda qotib qoldi… Shu alfozda o‘z ko‘zlariga ishonmagan kishiday uch minutcha anqayib turgach, sekin-sekin o‘ziga keldi va zo‘rg‘a tilga kirdi.
— Xudoyo xudovondo! Bu nima ko‘rgilik? Hech kimga ziyoni tegmay o‘z yo‘lida ketayotgan bir mo‘min bandangga bu qanday ko‘rgilik bo‘ldi?
— Siz kim bo‘lasiz? — deb so‘radi yigit. — Ruhoniylardanmi?
— Yo‘q… yo‘q… Men monastirlarni ziyorat qilib yurgan bir banda… Mi… Mixail Polikarichni taniysanmi, zavod boshlig‘i-chi? Men xuddi o‘sha kishining jiyani bo‘laman… Xudoyo, o‘zing podishosan!.. Bu yerda nima qilib o‘tiribsiz?
— O‘lik poylab o‘tiribmiz. Shunday buyruq bor…
— Ha, shunday deng… — deb valdiraydi jandapo‘sh ko‘zini silab. — O‘zi qayerlik ekan?
— Yo‘lovchi.
— Odamzod ahvoli shu ekan-da!.. Bo‘lmasa men… haligi… keta qolay… Vahima bosyapti… O‘likdan shunday qo‘rqamanki, aslo qo‘ya qoling, birodarlar… Mundoq bir o‘ylab ko‘ring-chi! Shu odamni tirikligida hech kim nazariga ilmagan bo‘lsa kerak; ana endi qarang! Jonsiz tana oldida ulug‘ bir lashkarboshi yoki biron avliyo huzurida turganday qo‘rqib qaltiraymiz. Odamzod shu ekan! Nima qilibdi, o‘ldirib ketishibdimi?
— Nima bo‘lgani xudoga ayon. Birov o‘ldirganmi, o‘zi o‘lganmi — bilib bo‘lmaydi.
— Shunday deng… Ha, bilib bo‘lmaydi… Balki shu topda joni jannatda javlon urib yurgandir.
— Yo‘q, joni hali tanasi atrofida aylanib yuradi, — deydi yigit. — Uch kungacha jon tanasini tashlab keta olmaydi.
— Ha-ya!.. Shu kunlarda sovuq rosa zo‘raydi; suyak-suyaklaringgacha qaqshatadi! Demak, to‘ppa-to‘g‘ri keta berasan deng.
— Qishloqqacha to‘g‘ri yo‘l, keyin o‘ngga burilib, suv yoqalab yurasiz.
— Suv yoqalab deng… Yaxshi … Nima qilib turibman? yo‘ldan qolmay. Xayr, birodarlar!
Jandapo‘sh yo‘lga chiqdi va besh qadamcha yurib to‘xtadi.
— Sadaqa qilish yodimdan ko‘tarilibdi, — deydi u, — o‘likka pul qo‘ysam bo‘larmikin-a, dindoshlar?
— Bunisini o‘zingiz bilasiz. Siz monastirlarga borib yurasiz… O‘z ajali bilan o‘lgan bo‘lsa-ku, arvohi xushnud bo‘lar-a; bordi-yu, o‘zini o‘zi o‘ldirgan bo‘lsami — gunoh bo‘lar deyman…
— Rost gap… Darhaqiqat o‘zini o‘zi o‘ldirgan bo‘lishi mumkin… Chaqam yonimda qola bersin-a? Xay tovba! Ming so‘m bersa ham shu yerda o‘tirmasdim. Xayr, birodarlar!
Jandapo‘sh asta-sekin uzoqlashadi va yana to‘xtaydi.
— Juda hayron bo‘lib qoldim, nima qilsam ekan? — deb valdiraydi u yana. — Tong otguncha shu yerda, issiqqina gulxan oldida o‘tira qolay desam — qo‘rqaman. Keta beray desam — tag‘in qo‘rqaman. Bu murda yo‘l-yo‘lakay ko‘zimga ko‘rina beradi endi… Meni xudo urdi! Besh yuz chaqirim piyoda olamni kezib, omon-eson vatanimga keldim deganimda… Bu nima ko‘rgilik? Keta olmayman endi… vahima bosadi…
— Rost gap, vahima bosadi…
— Bo‘ridan qo‘rqmayman, qaroqchidan ham, qorong‘i kechalarda yura beraman, lekin o‘likdan qo‘rqaman, xolos. Shunday qo‘rqamanki!.. Birodarlar, xudo xayr bersin, tiz cho‘kib yalinib-yolvoraman: meni qishloqqacha kuzatib qo‘yinglar, dindoshlar!
— Biz bora olmaymiz, tana oldidan nari siljishga ijozat yo‘q.
— Hech kim ko‘rmaydi, birodarlar! Xudo ursin, ko‘rmaydi! Bu xizmatlaring uchun xudoyim sizlarni yarlaqaydi. Oqsoqol, xudo xayr bersin, siz kuzatib qo‘ying! Oqsoqol! Nega indamaysiz?
— Oqsoqolingiz tentakroq… — deb tushuntirdi yigit.
— Bo‘lmasa sen bora qol, do‘stim! Bir miri beraman.
— Bir miriga kuzatib qo‘yar edim-ku, — deydi boshini qashlab yigit, — buyruq bor-da… Agarda manavi Syoma tentak, bir o‘zim o‘tira beraman desa, olib borib qo‘yaman. Syoma, bir o‘zing o‘tirasanmi?
— O‘tiraman… — deb rozi bo‘ldi tentak.
— Juda soz! Qani, ketdik!
Yigit o‘rnidan turib, jandapo‘sh bilan ketdi. Minut o‘tmay ularning qadam tovushi va gaplari eshitilmay qoladi. Syomaning ko‘zlari yumilib, sekin-sekin, mudraydi. Gulxan so‘na boshlaydi, jonsiz tanani kattakon qora soya bosadi…

Aziz Nesin. Ustasi faranglar (hikoya)

Biz oliy hunar maktabida o‘qiymiz. Ichimizda eng yoshi yigirma uchga chiqqan. Maktabimizga yangi direktor tayinlanganiga ikki oy bo‘ldi. U ishni oldingi direktor nimalar qilganini o‘rganishdan boshladi. Buni qarangki, oldingi direktor anchagina ishlar qilib qo‘ygan ekan. U maktab yerto‘lasini bir yarim metr chuqurlatib, suvoqdan chiqargan, oqlatgan va oshxonani shu yerga ko‘chirtirgan ekan. Yuqori qavatdagi oshxonani sinfxonaga aylantirgan ekan. Sinfxonasi bo‘lmagan maktabni maktab deb bo‘ladimi, axir!
Oldingi direktor yana qanday karomatlar ko‘rsatgan? Uning buyrug‘i bilan sinfxona devorlari sariqqa, yotoqxona esa pushtiga bo‘yatilgan ekan.
Xo‘sh, innaykeyin-chi? Innaykeyin, ilgari bitta partada ikki kishi o‘tirardi. Talabalar yonma-yon o‘tirganlarida gapga tushib ketib, dars miyalariga kirmaydi. Shuning uchun u partalarni bir kishilik qilib yasattirgan.
Yangi direktor mana shularning hammasini bilib olgandan keyingina, astoydil ishga kirishib ketdi. Oldingi direktor quruvchi deb nom chiqargan bo‘lsa, quruvchi qanaqa bo‘lishini mana, endi bilasiz!
— Bu zimiston qanaqa joy o‘zi?
— Oshxona.
— Iya, eslaring joyidami, yerto‘lada ham oshxona bo‘ladimi? Axir bunaqa joyda ishtaha degan narsa xippa bo‘g‘iladi-ku! Darrov tekislab tashlang bu yerto‘lani!
Oshxona ilgarigi joyiga ko‘chdi. Bir kishilik partalar sinfxonalardan chiqarib tashlandi. Eski partalar qayta joy-joyiga qo‘yib chiqildi.
— Bolalar yonma-yon o‘tirsa, miyasi yaxshi ishlaydi.
Devorlarning bo‘yog‘i ham o‘zgartirildi — pushtisi oqqa, sarig‘i yashilga bo‘yaldi.
Oldingi direktorning bema’ni ishlarini shu ko‘yda tuzatib chiqqan yangi direktor o‘zining qurilish bobidagi tesha tegmagan planlarini ro‘yobga chiqarishga kirishib ketdi.
— Bu qanaqa gap — oliy maktab deb atalsa-yu, hovuzi bo‘lmasa!
Yangi direktor shu birgina gapi bilanoq hammaga yoqib qoldi.
— Bu odam ketvorgan usta ekan-ku!
Maktab bog‘ining qoq o‘rtasida hovuz qaziladigan bo‘ldi. Qum, shag‘al, tsement va g‘isht keltirildi. Lekin… Ish avji qizigan paytda usta direktor kattaroq ishga ketdi-yu, hovuz qurilishi o‘lda-jo‘lda qoldi.
Uning o‘rniga tayinlangan yangi direktor ham serg‘ayrat chiqib qoldi. Xona devorlariga yangi bo‘yoq berildi. Qadimgi yerto‘laga yana oshxona ko‘chib tushdi. Yotoqxona kino zaliga aylantirildi. Ikki o‘rinli partalar sinflardan uloqtirildi.
— Bu nima degan gap, bu yer boshlang‘ich maktab emas-ku!
Partalar o‘rniga birpasda stol va stullar qo‘yildi.
Biz bu islohotlarga uncha parvo qilmadik. Lekin oliy hunar maktabining bo‘lajak ko‘rki — hovuzning taqdiri nima bo‘larkin, degan o‘y bilan bandmiz.
— Xo‘sh, manavi chuqur nima? Qum bilan shag‘al nima qilib yotibdi bu yerda?— deb so‘rab qoldi direktor.
— Hovuz qilmoqchi edik, afandim.
— Nima, nima? Hovuz deysizmi? Bu qanday bema’nilik! Ko‘mib tashlang bu chuqurni!
Qazilgan joy qum, shag‘al, g‘isht va tsement bilan ko‘mib tashlandi.
Qurilish bobida bunisi eski direktorni bir cho‘qishda qochiradiganga o‘xshaydi.
— Hozirgi yoshlar yevropacha raqs tushishni bilmaganliklari uchun ko‘pincha jamoatdan ajralib qoladilar. Qolaversa, katta yig‘inlarda raqs bilmay qizarib qolishadi, — dedi bir kuni direktor.
Hovuzga mo‘ljallangan joyda raqs maydonchasi qilinadigan bo‘ldi. Yerni yaxshilab tekislab, ustidan beton quyishdi. Betonga avji pardoz berib turilganda direktorimiz to‘satdan maktabdan olinib, kattaroq ishga tayinlandi.
Yangi kelgan direktor bularning hammasidan ham o‘tib tushadiganga o‘xshaydi.
U sinflardagi stollarni chiqarib tashlashdan ish boshladi.
— Bu yer nima — maktabmi yo qimorxonami? Yo‘qoting bu stollarni!
Stollar bir zumda ikki o‘rinlik partalarga almashtirildi.
Devorlarning rangi ham o‘zgarmay qolmadi: sarig‘i pushtiga, pushtisi pistoqiga, ohi ko‘kka, ko‘ki oqqa qaytadan bo‘yab chiqildi. Sinflar, oshxona va yotohxonalarning joyi o‘zgardi. Navbat raqs maydonchasiga keldi.
— Bu nima? — so‘radi uddaburon direktor.
— Raqs maydonchasi… Oldingi direktor buyurgan edi, chala qoldi.
— Nima? Bu yer qimorxonami o‘zi? Bu maktabdan chiqqanlar nega chalamulla desam, gap bu yoqda ekan-da. Hozir ko‘zimdan yo‘q qillaring bu o‘yinxonani.
Maydoncha birpasda buzib tashlandi.
— Avvalo, insonga tan sog‘liq kerak, — hikmatli bir gapni aytib qoldi direktor. — O‘quvchilar badantarbiya bilan shug‘ullanishlari kerak.
Raqs maydonchasining o‘rnida qo‘lbola stadion quriladigan, bir tomonda tennis, ikkinchi tomonda voleybol o‘ynaladigan bo‘ldi. Stadionga gimnastika bilan shug‘ullanish uchun har xil anjomlar keltirildi. Ularni o‘rnatish uchun yer kovlab, beton chuqurlar qazildi. Ish ayni tobiga kelay deb turganida, direktor boshqa joyga ketib qoldi.
Uning o‘rniga kelgan kishining oldida eski direktorlar cho‘t bo‘lmay qoldi. Yangi direktor maktabga birinchi kelgan kuniyoq, xo‘jalikni ko‘zdan kechirayotib, so‘rab qoldi:
— Bu anjomlar nimasi?
Kimdir «oldingi direktor…» deb og‘iz juftlagan ham ediki, gapni cho‘rt kesib o‘shqirib berdi:
— Yo‘qotinglar bu temir-tersaklarni!
— Xo‘p bo‘ladi, taqsir.
— Bu yer oliy maktabmi yo tomoshaxonami? Maktab degan joyda avvalo bog‘, qolaversa, fontanli hovuz bo‘lishi shart.
Quruvchilik zakovati sezilib turgan yangi direktor o‘zidan oldingilar qilib ketgan hamma narsalarni buzdirib, sindirib tashladi. Qurilish ishlari yangidan boshlandi.
Chala qolgan sport maydonchasi yana kovlana boshlandi. Lekin uni kovlash juda amri mahol bo‘ldi. Chunki bu yerda hovuz, raqs maydonchasi, stadion qurmoqchi bo‘lib ish boshlanganida har gal beton yotqizilgan. Ustma-ust yotqizilgan beton chunonam metin bo‘lib ketibdiki! Yerni dinamit bilan portlatmoqchi bo‘lishgan edi, beton qolib, uylarning oynalari chilparchin bo‘ldi. Yer kovlaydigan elektr lom ham ish bermadi. Yer kovlash neft qudug‘i qazishdan ham qiyin bo‘ldi. Nihoyat, noilojlikdan betonning ustiga tuproq yotqizib, unga rosa o‘g‘it solishdi. Shundan keyin bu yerga daraxt, gul ko‘chatlari o‘tqazildi, chim yotqizildi. Qarabsizki, quling o‘rgilsin bir bog‘ bo‘ldi-qo‘ydi. Ammo bog‘imizning umri qisqa ekan, direktor yana o‘zgardi.
Yangi direktor g‘oyat ishbilarmon odam chiqib qoldi. U maktabga kelgan kuniyoq yerda yotgan qarag‘ay va xurmo nihollarini, har xil o‘g‘itlar bilan qora tuproqni ko‘rib, jon-poni chiqib ketdi:
— Bu qanday befarosatlik! Bu yer oliy maktabmi yo botanika bog‘i bilan o‘rmon xo‘jaligimi?
Keyin sal hovuridan tushib, buyurdi:
— Darrov gumdon qilinglar buni! Bu yerni yaxmalak qilamiz!
Yaxmalak bo‘lsa yaxmalak-da, bizga nima. Biroq yaxmalak bo‘ladigan yerga tosh terilayotganida biz maktabni bitirdik. Qo‘lga diplom olayotganimizda terilgan tosh ustidan beton yotqizishayotgan edi. O‘shandan buyon qaytib maktab betini ko‘rmaganligim uchun uning taqdiri nima bo‘lganligini, keyin kelgan direktorlar nima ishlar qilishganini bilmayman. Buni qarang-a, ha-hu deguncha oradan yigirma yil o‘tib ketibdi-ya!
Maktabimizda bir odat bor edi: har yili maktabni bitiruvchilar sharafiga «Loviya kuni» degan tantanali marosim o‘tkazilardi. Maktabni ilgari bitirib ketganlar ham bu bayramga taklif etiladi. Keksa va yosh avlod shu tariqa bir-biri bilan bu yerda tanishib oladi.
Sinfdosh o‘rtoqlardan biri maktabga direktor bulib qolgan ekan, o‘sha baraka topkur meni ham traditsion kechaga ayttirib yuboribdi.
Biz yigirma bir yildan buyon ko‘rmaganligimiz uchun maktabimizni zo‘r qiziqish bilan aylanib chiqdik. Bir paytlari men bilan bir sinfda o‘qigan direktor o‘rtog‘im mehmonlarga izoh berib turibdi:
— Shu maktabga direktor bo‘lib kelganimda sinflar yuqori qavatda, oshxona esa pastda ekan. Bundoq qarasam, o‘quvchilar derazadan atrofga qarab, xayollarini buzishar ekan. Darrov sinflarni quyi qavatga ko‘chirib, oshxonani yuqoriga olib chiqdim. Keyin laboratoriya bilan yotoqxonalarning ham o‘rnini almashtirdim. Hojatxonalar turkcha ekan, yevropacha qildirdim. Sinf devorlarini…
Tushlik mahali bo‘lib qoldi. Yigirma bir yil ilgarigidagiga o‘xshab qo‘ng‘iroq chalindi. Bir zumda qiy-chuv ko‘tarildi. Maktabni turli yillarda bitirib chiqqan mehmonlar zir yugurib, oshxona qidirishadi, biri yotoqxonaga, boshqasi esa sinfxonaga kirib qoladi. O‘zimni aytmaysizmi? Oshxona qolib, hojatxonaga kirib ketibman. Ma’lum bo‘lishicha, bizdan keyin kelgan direktorlardan biri oshxonaning o‘rnini hojatxonaga aylantirgan ekan. Bir amallab oshxonani topdik. Ziyofat tugagach, direktor maktabni tamomlayotgan yoshlarga qarata nutq so‘zladi:
— Mening yosh o‘rtoqlarim! Insoniyat madaniyati ijodkor kishilarning mehnati bilan rivoj topadi. Har bir ma’rifatli odam o‘zidan oldingi avlodlar boshlab bergan go‘zal va zarur narsalarni ehtiyotkorlik bilan asraydi, so‘ngra bularni yanada takomillashtirib, keyingi nasllarga topshiradi. Insoniyat madaniyati xuddi estafetaga o‘xshaydi — u avloddan avlodga o‘tib boradi. Mana bugun sizlar hayot ostonasiga qadam qo‘ymoqdasiz. Sizlar ham o‘zingizdan ilgari yaratilgan narsalarni takomillashtirasiz-da, so‘ngra xuddi bizga o‘xshab keyingi nasllarga uzatasiz. Shu tariqa biz madaniyat taraqqiyotiga hissa qo‘shgan bo‘lamiz. Mamlakatimizni taraqqiyot yo‘lidan boshlab boraylik! Mening yosh hamkasblarim! Agar biz sizga quruvchilik zavqini baxsh etgan bo‘lsak, o‘z burchimizni sharaf bilan bajargan bo‘lamiz. Ijodkor quruvchi bo‘ling! Ishingizda muvaffaqiyat tilayman.
Direktorning nutqi gulduros qarsaklar bilan qarshi olindi.
So‘ngra biz «Faxriy kishilar xonasi»ni tomosha qildik. Maktabimiz tarixida biror arzigulik iz qoldirgan kishilarning rasmlari shu xonaga qo‘yilgan ekan. Bo‘yi barobar olingan bu suratlarning ostiga egalarining qilgan ishlari yozib qo‘yilibdi.
Yozuvlarni birma-bir o‘qib chiqqach, kimning nima qilib ketgani bizga ravshan bo‘ldi:
Saidbey: maktabimizda birinchi bo‘lib hovuz qurdirdi.
Jalolbey afandi: maktab o‘quvchilari uchun birinchi bo‘lib raqs maydonchasi ochib berdi.
Muhtaram Ruhibey: maktabimizga birinchi bo‘lib gimnastika maydonchasi qurdirib berdi.
Muhtaram Najotibey: maktabimizda birinchi bo‘lib bog‘ yaratdi.
Muhtaram Ahmad Tener: maktabimizga birinchi bo‘lib yaxmalak qurdirdi.
Maktabga qancha direktor kelgan bo‘lsa, hammasi to‘g‘risida shunaqa gaplar yozilgan.
Direktor o‘rtog‘im men bilan xayrlashar ekan, bir joyni ko‘rsatib dedi:
— Omon bo‘lgur oldingi direktor hov o‘sha joyni futbol maydoni qilmoqchi bo‘lgan ekan. O‘zing o‘ylab ko‘r, do‘stim, shu ham gap bo‘ptimi! Axir, bu yer oliy maktabmi yo futbol klubimi?
— O‘zing nima qilmoqchisan u yerni? — so‘radim undan.
— Darvoqe, bilmay turibman, hali biror fikrga kelganim yo‘q… Shunday bir narsa qurish kerakki… Sen nima deb maslahat berasan?
Gapimga kirsang, sen o‘sha yerga, maktabimizga direktorlik qilgan hamma odamlarning haykalini o‘rnatib chiq. Bu bilan sen ham ularning hurmatini o‘rniga qo‘ygan bo‘lasan, ham yosh avlodga ibrat bo‘ladi!
U bilan xayr-ma’zur qilib, jo‘nab qoldim. O‘rtog‘im mening taklifimni to‘g‘ri ma’noda tushungan ekan, o‘sha yerga haykallar o‘rnatibdi. Oxirgi direktorning haykalini o‘rnatay deb turganida, boyaqish boshqa ishga o‘tib ketibdi. Keyin eshitishimcha, uning o‘rniga kelgan yangi direktor haykallarni oldirib tashlab, machit qurishni buyuribdi. Uning buyrug‘i bilan qurilayotgan machit bitganmi yo bitay deb turganida u boshqa ishga o‘tib ketganmi — azbaroyi xudo, bunisidan xabarim yo‘q.