Сұрақ:
Сіздер: «Пайғамбарымыздың ﷺ дүниеге келуін және тағы басқа жағдайларын еске алу шариғат тұрғысынан дұрыс емес, харам болған жаман бидғаттардың қатарына жатады», — дейсіздер ме, әлде бұдан басқа пікір айтасыздар ма?

Жауап:
Мубарак Пайғамбарымыздың ﷺ дүниеге келуін еске алуды, тіпті оның аяқ киіміне жұққан шаңды, есегінің зәрін және тағы басқа жағдайларын еске алуды шариғатта дұрыс емес, харам бидғаттардың қатарына жатқызудан Аллаһ сақтасын! Мұндай сөзді мұсылмандардың ешбірі айтпайды, біз қайдан айтайық?!

Керісінше, Аллаһ Елшісіне ﷺ қандай да бір дәрежеде қатысы бар жағдайларды еске алу — біздің пікірімізше, ең сүйікті мандуб амалдардың және ең жоғары мустахабтардың қатарына жатады. Оның мубарак дүниеге келуін еске алу болсын, дәретін, тұруын, отыруын, ұйықтауын және оянуын еске алу болсын — бәрі де осыған жатады.

Бұл мәселе біздің «әл-Бараһин әл-Қатиға» атты еңбегіміздің әртүрлі жерлерінде, сондай-ақ Аллаһу Тағала рақымына алсын, машайықтарымыздың пәтуаларында ашық айтылған. Соның ішінде ғалым Шаһ Мухаммад Исхақ әд-Дәһләуи әл-Ханафи әл-Маккидің шәкірті — Мәуләнә Ахмад Әли әл-Мухаддис әс-Саһаранфури әл-Ханафидің пәтуасында да бар.

Барлығына үлгі болуы үшін сол пәтуаны келтіреміз.

Аллаһу Тағала оны рақымына алсын, одан: «Мәуліт мәжілісін қандай жолмен өткізуге болады және қандай жолмен өткізуге болмайды?» — деп сұралды.

Ол былай жауап берді:

«Мырзамыз Аллаһ Елшісінің ﷺ мубарак дүниеге келуін сахих риуаяттар арқылы еске алу, парыз ғибадаттарды орындауға кедергі келтірмейтін уақытта өткізілуі (яғни, мәуліт мәжілісі парыз, уәжіп ғибадаттарды атқаруға тиісті уақытпен қабаттасып, соларды орындауға кедергі болмауы), сахабалар мен қайырлылығына куәлік берілген алғашқы үш ғасыр мұсылмандарының жолына қайшы келмейтін түрде болуы, ширк пен бидғат ұғымын тудырмайтын сенімдермен және Пайғамбарымыздың ﷺ: «Мен және менің сахабаларым ұстанған жол», — деген сөзінің көрінісі болған сахабалардың өмір жолына қайшы келмейтін әдептермен өткізілуі әрі мәжілісте шариғат тыйым салған істердің болмауы — жақсылық пен берекеге себеп болады.

Бірақ мұның шарты — шынайы ниет пен ықыластың болуы, сондай-ақ оны мустахаб болған жақсы зікірлердің қатарына жататын амал деп сену және оны белгілі бір уақытпен шектемеу.

Егер осылай өткізілсе, мұсылмандардың арасынан оны шариғатқа қайшы немесе бидғат деп үкім ететін біреуді білмейміз».

Осыдан белгілі болғаны: біз Пайғамбарымыздың ﷺ мубарак дүниеге келуін еске алуға қарсы емеспіз. Керісінше, онымен бірге араласып кеткен шариғатқа қайшы істерге қарсымыз.

Мұны Үндістандағы мәуліт мәжілістерінен өздеріңіз де көрдіңіздер. Мысалы: әлсіз әрі ойдан шығарылған риуаяттарды айту, ерлер мен әйелдердің аралас болуы, шырақтар жағу мен безендіруге ысырап жасау, мәуліт өткізуді уәжіп деп санап, олардың мәжілісіне қатыспаған адамды сөгу, балағаттау және күпірлікке шығару секілді шариғатқа қайшы істер. Бұдан басқа да көптеген шариғи теріс істер бар. Мұндай мәжілістердің олардан ада болуы өте сирек.

Ал егер мәуліт мәжілісі осындай шариғатқа қайшы істерден таза болса, Пайғамбарымыздың ﷺ мубарак дүниеге келуін еске алу — жаман әрі бидғат деп айтудан Аллаһ сақтасын!

Мұндай жаман сөзді мұсылман адам айтады деп қалай ойлауға болады?!

Бізге мұндай сөзді таңу да — дінсіз, өтірікші дажжалдардың бізге жапқан жалаларының бірі. Аллаһу Тағала оларды жәрдемінен айырсын және құрлықта да, теңізде де, жазықта да, тауда да лағынет етсін.

Ханафи мәзһабының көрнекті ғалымы, муфти Тақи әл-Усманидің (хафизаһуллаһ) 2015 жылдың 20 желтоқсанында Карачи қаласында урду тілінде оқыған жұма дәрісінен үзінді.

Бұл дәрісте көтерілген мәселелер барлығымызға болмаса да, көпшілігімізге қатысты әрі өзекті. Біз осы сұрақтарға шынайы әрі адал жауап бере отырып, өзімізді түзетуге бар күшімізді салып, күнделікті өмірімізде Пайғамбарымыздың ﷺ сүннетін қайта жандандыруға тырысамыз деп үміттенеміз.

Жұма намазының алдында төрт ракағат бекітілген сүннет оқиды. Содан кейін имаммен бірге екі ракағат жұма намазының парызын оқиды. Одан кейін төрт ракағат бекітілген сүннет, содан соң тағы екі ракағат намаз оқиды¹.

¹Бұл екі намаз [жұманың алдындағы және кейінгі төрт ракағат] Имам Әбу Юсуфтың пікірінше бекітілген сүннет («Фаридия», 3/114). «әз-Зәхира» мен «әт-Тәджнис» кітаптарында және көптеген машайықтарымыз Имам Әбу Юсуфтың пікірін ұстанғаны айтылған («әл-Бахр», 2/53). Имам ат-Тахауи және біздің машайықтарымыздың көпшілігі де осы пікірді қабылдаған. Бүгінде де осы пікірге амал етіледі («Маджмағу әл-Әнһар», 1/130).

Мен айтамын: Имам Ағзамның пікірі «Захир ар-риуая» екені сізге жасырын емес. Сондықтан бізге одан бас тарту лайық емес (яғни ханафи мәзһабының пікірі бойынша, жұмадан кейінгі төрт ракағат — бекітілген сүннет, ал одан кейінгі қосымша екі ракағат — нәпіл). Сол себепті «Әлемнің муфтиі» атанған муфти Кифаятуллаһ «Тағлим әл-Ислам» кітабында [жұмадан кейін оқылатын] екі ракағаттың (бекітілген сүннет емес,) нәпіл намаз екенін айтқан. Ал «әл-Махмудияда»: «Имам Әбу Юсуфтың пікірі риуаяттардың барлығын қамтиды, ал муфти Кифаятуллаһтың риуаяттарды өзара үйлестіруі дұрысырақ», — делінген.

Пайдалы мәселе: Имамдардың күні атанған әл-Халуани: «Ең абзалы — алдымен төрт ракағат, содан кейін екі ракағат оқу», — деген. Бұл сөзімен ол төрт ракағатты бұрын оқу мен екі ракағатты бұрын оқудың арасында адам өз еркі екеніне ишара еткен. Алайда төрт ракағатты бірінші оқу абзал. Өйткені парыздан кейін дәл парыз секілді [екі ракағат] нәпіл оқыған болып қалмауы керек («әл-Мухит әл-Бурһани»).

Мен сөзімді арнайы Ағзамия тұрғындарына арнағым келеді (видеодағы мәулітті атап жатқан халық). Бұрын да оларға осылай үндеу жасаған едім. Мен былай деймін:

«Бұқаралық ақпарат құралдары арқылы мәулітті атап өту кезінде көргенім — оған шектен тыс көп қаражат жұмсау, ерлер мен әйелдердің араласуы және әйелдердің ашық-шашық жүруі — мұның барлығы сөгіске лайық бидғаттар әрі шариғат бойынша харам.

Мұсылман ғалымдары мен дінге шақырушылар мұндай істерді теріске шығарып, мұсылмандарға оның дұрыс еместігін түсіндіруі керек. Сонда олар келешекте мұндай істерден аулақ болады.

Әйелдердің ашық-шашық жүруі мен ерлер және әйелдердің мәжілісте аралас болуы Пайғамбарды ﷺ құрметтеу және оған деген сүйіспеншілікті білдіру ме?! Әлде бұл оған ﷺ қарсы келу ме?!

Өйткені мәуліттің мақсаты — Пайғамбардың ﷺ сүннетін, әдептері мен көркем мінез-құлқын қайта жаңғырту. Исламда теріс әрекетке теріс әрекетпен жауап беру емес, жақсы амалмен жауап беру керек.

Егер кейбір топтар қайғылы оқиғаларды еске алу үшін жиналып (Ашура және басқа да қайғылы тарихи оқиғаларды еске алу үшін жиыналатын шиғалар айтылып жатыр), онда ерлер мен әйелдер аралас болып, жылап, балағаттап, тіл тигізетін болса, бұл екінші тарапты оларға ұқсауға және сол секілді жаман істер жасауда олармен жарысуға итермелемеуі керек. Сөйте тұра олар мұндай істерін жақсы амал деп санайды. Ал Аллаһ Тағала олар туралы:

﴾«Олар (дүниедегі тіршіліктен басқа тіршілік жоқ деп ойлайтын және) дүниедегі еңбегінің (игі істерінің) бәрі (ақирет тұрғысынан) зая болған һәм соған қарамастан өздерін керемет істер тындырып жүрміз деп ойлайтындар»﴿ («Кәһф» сүресі, 104-аят), — деген.

Дәл осындай жаман әрекеттер кейбір шектен шыққан адамдарға дұрыс әрі шариғатқа сай өткізілген мәуліттің өзін «бидғат» деп атауға жол ашады. Өйткені олар шариғатқа сай мәуліт пен оған араласқан тыйым салынған істерді бір-бірімен шатастырып жібереді».

(«Егер екі құл Аллаһ Тағала үшін бір-бірін жақсы көрсе, бірі шығыста, екіншісі батыста болса да, Аллаһ Тағала Қиямет күні екеуін міндетті түрде бірге жерге жинайды да) яғни, олардың бірінің екіншісіне шапағат етуі арқылы немесе жәннатта бір-бірімен жолдас болып, бір-біріне барып тұрып, көрші болуы үшін бірге жинайды да, Аллаһ Тағала: ( “Міне, бұл — Мен үшін жақсы көрген адамың”, — дейді»). Сондай-ақ Аллаһ Тағала мұны олардың әрқайсысына бір періштенің тілімен немесе ешбір дәнекерсіз айтуы да мүмкін.

(«Аллаһтың Елшісі ﷺ біздің алдымызға шығып: «Аллаһу Тағалаға амалдардың қайсысы ең сүйікті екенін білесіңдер ме?» — деді) яғни амал түрлерінің қайсысы «Аллаһқа ең сүйікті?», яғни ең абзалы екенін білесіздер ме?

Ал «ең сүйікті болуы міндетті түрде оның ең абзал екенін білдірмейді» деген пікір бұл жерде дұрыс емес. Иә, мұны жаратылыстарға қатысты елестетуге болады. Мысалы, адамның баласы оған ең сүйікті болуы мүмкін, бірақ бұл оның ең абзал екенін білдірмейді. Сол сияқты хазіретті Әли (Аллаһ одан разы болсын) сүннет иесіне сүйіктірек болуы мүмкін, алайда ол екі шейхтан [Әбу Бәкір мен Омардан (Аллаһ екеуінен де разы болсын)] абзал емес. Сондай-ақ біреуге белгілі бір ғылымды оқу немесе бір амалды істеу сүйіктірек болуы мүмкін, бірақ ол оны ең абзал деп есептемеуі ықтимал.

(Бір кісі: — Намаз бен зекет, — деді). Мұндағы «бен» сөзі «немесе» мағынасында.

(Тағы бір кісі: — Жиһад, — деді. Сонда Пайғамбар ﷺ: «Расында, Аллаһу Тағалаға ең сүйікті амалдар — Аллаһ үшін жақсы көру және Аллаһ үшін жек көру», — деді»).

Мұны (яғни, Аллаһ үшін жақсы көру мен жек көруді) пайғамбарлар мен шәһидтердің өздері қызыға қарауы да қуаттайды. Аллаһ үшін жақсы көру мен жек көрудің (намаз, зекет пен жиһад секілді) Исламның тіректерінен және оның діңгегінен де абзал деп айтылуының себебі, бәлкім, бұл амалдардың парыздар орындалғаннан кейінгі қосымша амалдар ретінде қарастырылуында болса керек. Иә, бұдан Аллаһ үшін жақсы көру мен жек көрудің нәпіл ғибадаттардан абзал екені шығады. Шынында да солай, әрі мұнда ешқандай мәселе жоқ.

Мұның түйіні: шариғат бұйырған істерді орындап, тыйым салған нәрселерден тыйылғаннан кейін, Аллаһ үшін жақсы көру және Аллаһ үшін жек көру — ғибадаттардың ең абзалы әрі Аллаһқа бойсұну амалдарының ең кемелі. Сондықтан осы екеуін ұстаныңдар.

Осыдан «Аллаһ үшін жақсы көру мен Аллаһ үшін жек көру намаз бен зекет секілді амалдардан да абзал, сондықтан солардың орнына осы екеуі таңдалады немесе бұлардың сауабы намаз бен зекеттің сауабынан барлық жағдайда артық» деген мағына көзделмегені анық әрі белгілі.

Мұны Табаранидің Ибн Аббастан риуаят еткен хадисі де қуаттайды:

«Аллаһқа парыздардан кейінгі ең сүйікті амал — мүміннің жүрегіне қуаныш ұялату».

Сондай-ақ ол Хәким ибн Умайрдың хадисі де осы мағынанын қуаттайды:

«Аллаһқа ең сүйікті амал — аш қалған міскінді тамақтандыру, оның қарызын өтеу немесе қиыншылығын кетіру».

Мұның барлығы Аллаһ үшін жақсы көру ұғымына кіреді. Өзгеге пайдасы тиетін ғибадаттың пайдасы тек адамның өзіне тиетін нәпіл ғибадаттардан абзал екенінде күмән жоқ.

Ат-Тыйби айтты:

«Егер: “Аллаһ үшін жақсы көру қалайша Аллаһқа намаздан, зекеттен және жиһадтан да сүйіктірек болады?” — десең, былай жауап беремін: Аллаһ үшін жақсы көрген адам Оның пайғамбарлары мен әулиелерін жақсы көреді. Ал оларды жақсы көрудің шарты — олардың жолымен жүру. Сол сияқты Аллаһ үшін жек көрген адам Оның дұшпандарын жек көреді әрі олармен қаруы және тілі арқылы күресуге бар күшін жұмсайды».

Ибн әс-Суннидің кітабында сахаба Абдуллаһ ибн Буср әл-Мәзиниден (Аллаһ оған разы болсын) риуаят етті:

«Анам мені бір шоқ жүзімді Аллаһ Елшісіне ﷺ апарып беруге жіберді. Бірақ мен оны жеткізбей тұрып, одан аздап үзіп жедім. Жүзімді алып барғанымда, ол ﷺ құлағымнан ұстап: “Уа, опасыз!” — деді».

Имам әл-Бухари мен Муслимнің «Сахихтарында» Әбу Бәкір әс-Сыддықтың баласы Абдур-Рахманнан Әбу Бәкірдің (Аллаһ оларға разы болсын) айқын кереметін қамтыған ұзақ хадисін риуаят еттік.
Жалпы сол хадистің мазмұны мынадай: Әбу Бәкір әс-Сыддық (Аллаһ оған разы болсын) бір топ адамды қонаққа шақырып, оларды үйіне отырғызады да, өзі Аллаһ Елшісінің ﷺ қасына кетіп қалады. Сөйтіп хазіретті Әбу Бәкір үйіне өте кеш келеді. Үйіне оралған кезде үйдегілерге: «Оларға кешкі ас бердіңдер ме?» — деп сұрайды.
Үйіндегілер: «Жоқ», — дейді. Сонда ол ұлы Абдур-Рахманға бұрылып:
«Әй, арамза! Мұрның түсіп қалғыр!» — деді де, баласын сөгеді.
Аллаһ жақсырақ біледі.

(«Анам мені бір шоқ жүзімді Аллаһ Елшісіне ﷺ апарып беруге жіберді. Бірақ мен оны жеткізбей тұрып, одан аздап үзіп жедім. Жүзімді алып барғанымда, ол ﷺ құлағымнан ұстап:) яғни құлағын бұрады. Ол ﷺ мұны оны тәрбиелеу үшін істеді. Өйткені ол аманатты тиісті жеріне жеткізбей тұрып, одан жеп қойған еді. (“Уа, опасыз!” — деді»).

«Ас-Сихах» кітабында: «Опасыз — уәдеге берік болмау. “Ол оған опасыздық жасады” делінеді. Бұл сөз көбінесе біреуді сөгіп, қаратпа түрде: “Уа, опасыз!” деп айтуда қолданылады», — делінген.

(«Жиһадтың ең абзалы — залым патшаның алдында) яғни зұлымдық пен әділетсіздік иесінің алдында (ақиқат сөзін айту») яғни хақ сөз, тіпті ол бір ғана сөз болса да.

Ат-Тыйби айтты:

«Яғни ақиқат сөзді айтқан адам. Өйткені оны бұған ақиқат сөздің өзі итермелейді».

Әл-Хаттаби айтты:

«Мұның жиһадтың ең абзалы болуының себебі — дұшпанмен соғысқан адам үміт пен қорқыныштың арасында болады: өзі жеңе ме, әлде жеңіле ме — білмейді. Ал патшаның алдындағы адам оның қол астында әрі оған бағынышты. Сондықтан ол ақиқатты айтып, оны жақсылыққа бұйырса, өзін өлімге ұшырау қаупіне тігеді. Қорқыныштың басымдығына байланысты бұл жиһад түрлерінің ең қатерлісі болды».

Әл-Музһири әл-Ханафи айтты:

«Оның ең абзал болуының себебі — патшаның зұлымдығы оның билігі астындағы адамдардың барлығына тарайды, ал олар өте көп. Сондықтан оны зұлымдықтан тыйған адам көптеген жаратылысқа пайда жеткізген болады. Бұл бір кәпірді өлтіруден өзгеше».

Сондай-ақ былай деуге болады: оның ең абзал болуының себебі — бұл үлкен жиһадтың бір түрі, яғни нәпсіге қарсы тұру. Өйткені нәпсі мұндай сөзді айтудан қашады әрі осындай қатерге барудан алшақ болуға тырысады. Сонымен қатар мұнда билеушіге де, халыққа да насихат бар.

Сондай-ақ, мысалы, бір мүмінді өлімнен құтқару бір кәпірді өлтіруден абзал. Өйткені Аллаһу Тағала:

﴾Сондай-ақ кім біреуді өлімнен құтқарып қалса, бүкіл адамзатты өлімнен құтқарғандай болады﴿, — деген («әл-Мәида», 32-аят).

Сол себепті «Неке кітабы» «Жиһад» тарауынан бұрын берілген. Өйткені бір мүміннің дүниеге келуіне себеп болу мың кәпірді жоюдан абзал. Себебі жиһадтан негізгі мақсат — иманның орнығуы мен иман иелерінің болуы. Аллаһу Тағала:

﴾Мен жындар мен адамзатты тек қана (Мені танысын һәм) Маған құлшылық етсін деп жараттым.﴿, — деген («әз-Зарият», 56-аят).

Шейх Әбу Хамид әл-Ғазаи «әл-Ихия» кітабында былай деген:

«Патшаға жақсылыққа бұйыру — оған [жақсылықты] түсіндіру және насихат айту арқылы болады. Ал күш қолданып тоқтатуға келсек, бұлай істеу қарапайым халықтың жекелеген адамдарына тиесілі емес. Өйткені бұл бүлікті қоздырып, жамандықты өршітеді және одан туындайтын зиян одан да көп болуы мүмкін.

Ал сөзді қатты айтуға, мысалы: “Уа, залым!”, “Уа, Аллаһтан қорықпайтын адам!” және осыған ұқсас сөздерге келсек, егер оның кесірі басқа адамдарға да тиетін болса, бұлай істеуге болмайды. Ал егер адам тек өзі үшін ғана қауіптенетін болса, онда бұлай істеу рұқсат, тіпті мандуб.

Сәләфтардың әдеті қауіп-қатерге бастарын тігіп, жандарынан айырылуға мән берместен жамандықты ашық түрде айыптау еді. Өйткені олар мұның жиһад әрі шәһидтік екенін білетін».

Аллаһу Тағаланың ﴾сұрқия даусыңмен﴿ деген сөзі үш түрлі мағынада түсіндірілуі мүмкін:

Біріншісі: мұны шынайы дауыс мағынасында түсінуге болады. Яғни, шайтанның адамдарды шақыратын даусы бар. Ол дауысты адамның болмысындағы жасырын нәпсі естиді, ал (құлақ секілді) сыртқы болмысы оны естімейді. Бұл адамның жүрегіне кейбір нәрселердің келуі секілді: адам оның қайдан келгенін, қайдан туындағанын және не үшін жүрегіне салынғанын білмейді. Сондай-ақ шайтан жүректерге түрлі нәрселерді сыбырлайды, бірақ адам оның қалай болғанын білмейді әрі оны аңғара алмайды.

Осыған орай, шайтанның адамдарды шақыратын даусы болуы мүмкін. Біз оны (құлағымызбен) естімесек те, ол сол дауысты нәпсіге естіртеді. Сыртқы болмыстың естуі де, көруі де осы жасырын нәпсі арқылы жүзеге асады. «Жасырын нәпсі» дегенім – осы. Ұйықтап жатқан адамның түрлі нәрселерді көретінін байқамайсың ба? Тіпті ол дүниенің ең алыс жерінде жүргенін көреді, ал оның сыртқы тәні осы жерде жатыр. Мұның барлығы жасырын нәпсі арқылы болады.

Екіншісі: бұл сөзді шынайы дауыс мағынасында емес, теңеу ретінде түсінуге болады. Дауыс адамдардың бір-біріне хабар жеткізуіне және алыстан бірін-бірі шақыруына себеп болғандықтан, мұнда «дауыс» сөзі шайтанның адамдарға алыстан уәсуәсә салып, сол арқылы оларды Аллаһқа қарсы күнә істеуге шақыруының орнына қолданылған.

Сол сияқты Хасан да Аллаһу Тағаланың:

﴾Содан шайтан оны: «Уа, Адам! Саған мәңгілік ағашын әрі әсте зауалға ұшырамайтын патшалықты көрсетейін бе?» – деп азғырды﴿ («Таһа» сүресі, 120-аят) деген сөзі жайында: «Ол оған жақындамай-ақ, алыстан уәсуәсә салды», – деген.

Үшіншісі: бұл жерде ән айту, музыкалық аспаптарды қолдану және басқа да күнәларды істейтін әрбір күнәһардың ісін шайтанға телу мағынасы болуы мүмкін. Яғни әрбір күнәһар мен адасушының ісі шайтанға телінеді.

Бұл істер шайтанның өз ісі болмаса да, оған телінеді. Мұса ﷺ да:

﴾Мұса әлгі адамды бір-ақ ұрып, өлтіріп қойды. Соңынан ол: «Бұл (төбелес) әзәзіл шайтанның ісі﴿, – деген («Қасас» сүресі, 15-аят).

Сондай-ақ:

﴾Саған ол жайлы айтуды маған ұмыттырған шайтан ғой﴿, – делінген («Кәһф» сүресі, 63-аят).

Негізінде, бұл шайтанның тікелей жасаған ісі емес. Алайда ол шайтанның бұйыруы мен шақыруы арқылы істелгендіктен, оған телінген.