﴾Уа, иман келтіргендер! Ендеше, Аллаһтан лайықты түрде қорқып﴿ — барлық істеріңде Аллаһтан қорқыңдар, ﴾әрдайым жібі түзу сөз айтыңдар!﴿ — яғни, тура, шын және дұрыс сөз сөйлеңдер, ақиқатқа бағытталған сөз айтыңдар.

﴾Сол арқылы Аллаһ істеріңді түзу қылып﴿ — яғни, Аллаһ амалдарыңызды қабыл етіп, оларды дұрыстайды және сіздерді игі амалдарға жетелейді, ﴾күнә-қателіктеріңді кешірсін﴿ — әрі күнәларыңызды кешіреді, яғни сөзде де, істе де тура болғандарыңыз себепті оларды өтелген етеді. ﴾Кімде-кім Аллаһқа және елшісіне қалтқысыз бағынса﴿, екі дүниеде ﴾зор бақытқа, толайым табысқа жетері сөзсіз﴿ — бұл дүниеде мақтаулы өмір сүріп, ақыретте бақытқа кенеледі.

﴾Расында, біз аманатты жеті қат көкке, жерге және тауларға ұсындық. Алайда олар оны мойындарына алудан қашты, оның ауыр жауапкершілігінен қорықты﴿ — Аллаһ Тағала Өзінің және Елшісінің әміріне бойсұнудың ұлылығын баяндағаннан кейін, шариғи міндеттердің қаншалықты ауыр әрі маңызды екенін мысал арқылы түсіндіреді. Ол міндеттерді «аманат» деп атады. Адамдарға оны толық мойындап, бойсұнып қабылдауды, әрі сақтап, орындауды бұйырды.

Аманатты көктерге, жерге және тауларға «ұсыну» — олардың қабылдау қабілеті тұрғысынан маңызын көрсету үшін айтылған. Олар одан бас тартып, қорықты — бұл оның ауырлығы мен ұлылығын айқындау үшін. Бейнебір өте ауыр дене сияқты, оны көтеру үшін үлкен күш керек секілді. Мағынасы: егер осы алып жаратылыстарға (күш пен қуаттың үлгісі болған) осы аманат жүктеліп, әрі оларда сана болғанда, олар оны қабылдаудан бас тартып, қорқар еді.

Бұл «аманат» — Аллаһ бұйырған барлық істер мен тыйған нәрселердің жиынтығы. Оны ұсыну — міндеттеу емес, таңдау ретінде болды. Егер оларды міндеттесе, олар бас тартпас еді. Өйткені барлық жансыз жаратылыстар Аллаһқа толық мойынсұнып, Оның әміріне бағынады және Оған сәжде етеді.. ﴾Сөйтіп, оны адам баласы өз мойнына алды﴿ — ал адам оны қабылдады, яғни өзіне жүктеп алды. Бұл — оның жаратылысы әлсіз, күші шектеулі бола тұра. ﴾Шүбәсіз, адам баласы тым залым﴿ — өйткені ол көбіне бұл аманатты толық орындамай, өзіне зұлымдық жасайды ﴾әрі өте надан келеді﴿ — әрі оның салдарының қаншалықты ауыр екенін толық түсінбейтін надандардың қатарынан болады. Бұл сипат — жалпы адамзатқа, көпшілігіне қатысты айтылған.

﴾Нәтижеде Аллаһ мұнафық ерлер мен мұнафық әйелдерді және мүшрік ерлер мен мүшрік әйелдерді азаптайды﴿ — яғни, Аллаһ екіжүз иелерін, әрі мүшрік ерлер мен әйелдерді — пұттарға табынушыларды азаптайды. Өйткені олар аманатты қабыл еткеннен кейін (Аллаһқа серік қосу арқылы) оны орындамады. ﴾Сондай-ақ Аллаһ мүмін ерлер мен мүмін әйелдердің тәубелерін қабыл етіп, оларды ерекше рақымына бөлейді﴿ — әрі Аллаһ иман келтірген ерлер мен әйелдерге рақым етіп, олардың тәубесін қабыл етеді, күнәларын кешіреді. Себебі олар аманатты сақтап, оның ақысын орындады. ﴾Шүбәсіз, Аллаһ өте кешірімді, (әсіресе, тәубеге келіп, Өзіне бет бұрған мүмін құлдарына) ерекше мейірімді﴿. Ол олардың қателіктерін кешіріп, бойсұнғандары үшін сауап береді. Ол — Кешірімді, Мейірімді, аса Жомарт. Біз Аллаһтан кешірім мен разылық сұраймыз.

Аллаһ Пайғамбарымызға, оның әулетіне және барлық сахабаларына салауат болсын. Барлық мадақ әлемдердің Раббысы Аллаһқа тән.

﴾Расында, Аллаһ кәпірлерді лағынеттеді﴿ — яғни оларды бұл дүниеде де, ақыретте де Өзінің мейірімінен алыстатты ﴾және олар үшін жалын атқан жаһаннам отын дайындап қойды﴿ — әрі олар үшін қатты лапылдаған тозақ отын әзірледі, олар оны ақыретте тартады.

﴾Олар онда мәңгі-бақи қалады﴿ бұл сөз тозақтың бір күні жойылады деп айтатындардың пікірін жоққа шығарады. Өйткені ﴾мәңгі-бақи﴿ сөзі – үздіксіздік пен мәңгілікті білдіреді, ﴾сондай-ақ олар өздеріне қамқор болатын ие де﴿ — оларды қорғайтын ешбір қамқоршы да, ﴾қол-ұшын берер жәрдемші де таба алмайды﴿ — әрі оларды Аллаһтың азабынан құтқаратын ешбір көмекші де табылмайды.

﴾Жүздері ары-бері аударылып-төңкеріліп тозақ отына қақталатын күні﴿ — яғни, олардың жүздері тозақта бір жақтан екінші жаққа аударылып тұратын күн. Қуырылған етті отта аударып тұрғандай. Жүздің ерекше аталуы — ол ең қадірлі мүше болғандықтан, бұл жерде азаптың қаншалықты қорқынышты екенін күшейтіп көрсету үшін айтылған. Өйткені адам соққыдан жүзін қорғау үшін қолымен тосады немесе басын төмен түсіреді — тек жүзіне тимесін деп. Сондықтан мұнда жүздің аталуы — азапты одан сайын ауыр етіп сипаттау үшін ﴾олар﴿ — қатты өкініп былай дейді: ﴾«Қап әттеген-ай, Аллаһқа мойынсұнғанымызда ғой, пайғамбарға қалтқысыз бағынғанымызда ғой», – деп, аһ ұрады﴿ — деп, мұндай азапқа душар болмас едік.

﴾Сондай-ақ олар﴿ — бұл (өздерін ақтау үшін айтылатын) бір сылтау. Яғни, басшыларын кінәлау арқылы өздерін жұбатпақ болады: ﴾«Уа, Раббымыз! Анығында, біз (діннен безген) басшы-көсемдеріміз бен ұлықтарымызға бағындық﴿ — яғни оларды күпірлікке үйреткен жетекшілерін меңзеп отыр. Оларды «басшыларымыз» деп атауы — сылтауларын күшейту үшін, әйтпесе шын мәнінде олар қорлануға лайық адамдар, ﴾сөйтіп, олар бізді тура жолдан адастырып жіберді»﴿ — яғни олар жалған нәрселерді әдемілеп көрсетіп, бізді адастырды.

﴾«Уа, Раббымыз! Оларға екі есе ауыр азап тартқыз﴿ — өйткені олар өздері адасты әрі өзгелерді де адастырды. Яғни, біз көріп жатқан азаптың екі есесін оларға бер. ﴾Оларды оларды үлкен, ауыр лағынетпен лағынетте!» – деп айтады﴿ — яғни өте қатты әрі ұлы лағынетке ұшырат.

(«Бір күні біз Аллаһ Елшісінің ﷺ қасында отырған едік. Кенеттен бізге үстінде аппақ киімі бар, шашы қап-қара) мұнда (хадистегі сөздің мағынасы): біз Аллаһ Елшісінің ﷺ жанында отырған уақыт аралығында бір кісі кенеттен көрініп, бізге кіріп келді. Оның киімі өте аппақ, шашы өте қап-қара еді.

Жәбірейілдің (оған сәлем болсын) осындай кейіпте келуі бірнеше нәрсеге ишара етеді:

Біріншісі: періште Аллаһтың әмірімен адам бейнесіне ене алады. Бұл оның өз еркімен емес, Аллаһтың оны қалаған кейіпке түсіруімен болады.

Егер: «Барлық періштелер адам бейнесіне ене ала ма, әлде жоқ па?» — деп сұралса, айтамыз: бұл — ғайып іліміне жатады. Оны тек уахи арқылы ғана білуге болады. Ал уахи иесі — Пайғамбарымыз ﷺ — періштелердің Бәдір, Хунайн, Хандақ және Бану Қурайза шайқастарында адамдар кейпінде, атқа мініп түскенін хабарлаған.

Сондықтан біз насста (Құран мен сүннетте) анық келген нәрселерге иман келтіреміз әрі сол туралы айтамыз. Ал дәлел келмеген нәрселердің ілімін Аллаһқа және Оның Елшісіне ﷺ қалдырамыз, ол жайында сөз қозғамаймыз. Философтар мен ақыл иелерінің сөздеріне мән берілмейді. Өйткені дін — шариғат иесінен (Пайғамбардан ﷺ) есту арқылы қабылданады. Ақыл дінде өз бетінше дербес үкім шығара алмайды.

Екіншісі: тазалық пен ақ киім кию — Аллаһқа ұнамды, құпталған сүннет. Егер ол ұнамды болмағанда, Аллаһ Жәбірейілді дәл осындай кейіпте жібермес еді.

Үшіншісі: білім іздеудің ең қолайлы уақыты — жастық шақ. Өйткені шаштың қара болуы — жастықтың белгісі. Егер адам жастық шағында білім іздесе, кейін қартайғанға дейін сол ілімімен амал етіп, адамдарға үйрете алады.

Жалпы алғанда: адам өзіне міндет болған нәрселердің дұрысын-бұрысын ажырата алатындай деңгейде білім іздеуі — әрбір балиғатқа жеткен, ақыл-есі дұрыс ер мен әйелге, жас пен кәріге парыз.

Ал бұдан артық білім іздеу — мустахаб (құпталған іс). Бірақ бұл жастар үшін көбірек құпталады.

Сондай-ақ: адамның муфти, мужтаһид немесе қазы болуына жеткізетін деңгейдегі білімді меңгеру — парыз кифая. Яғни әрбір аймақта осындай бір адам болуы керек: ол пәтуа береді, үкім шығарады және шариғат істерін қорғайды. Егер бір өңірде мұндай адам болмаса, сол жердің барлық тұрғындары күнәлі болады — олардың ішінен біреу осы дәрежеге жеткенге дейін;

(бойында сапардың еш белгісі көрінбейтін әрі ішімізден ешкім танымайтын бір кісі келді) деген сөзі — біз оның қалай келгеніне таң қалғанымызды білдіреді.

Ішімізде: бұл періште ме, әлде жын ба? — деген ой пайда болды. Өйткені егер ол адам болғанда, екі жағдайдың бірі болар еді: не Мәдина тұрғыны болар еді — онда біз оны танитын едік; не бөтен (жолаушы) болар еді — онда оның үстінде шаң-тозаң сияқты сапар белгілері көрінер еді. Ал бұл екеуі де болмады.

(Ол Пайғамбарымыздың ﷺ қасына келіп) мағынасы: ол рұқсат сұрап кірді де, келіп Пайғамбарымыздың ﷺ қасына отырып жайғасты, яғни оған жақын отырды да, (тізесін оның тізесіне тигізіп) — яғни Жәбірейіл (оған сәлем болсын) өз тізелерін Аллаһ Елшісінің ﷺ тізелеріне тигізіп отырды.

Жәбірейілдің (оған сәлем болсын) Пайғамбарымыздың ﷺ қасында дәл осылай отыруының себебі — отырған адамдарға сұрақ қоюшының жауап берушінің алдында қалай отыруы керектігін үйрету еді. Өйткені тізерлеп отыру — кішіпейілділік пен әдепке жақынырақ.

Сондай-ақ сұрақ қоюшы мен жауап берушінің тізелерінің жанасуы — бір-бірінің сөзін жақсырақ естуге, көңілдің көбірек шоғырлануына және жауаптың анық берілуіне себеп болады.

Бұл қалыпта отыру — сұрақ қоюшының жауапқа қатты мұқтаж екенін, жүрегімен байланғанын және жауапты мұқият тыңдауға ерекше ықыласты екенін көрсетеді. Ал жауап беруші сұрақ қоюшының осы ынтасы мен мұқтаждығын көргенде, өзіне жауап беруді міндет санап, сұрақтан да артық, толық әрі кең түрде жауап беруге тырысады, (қолдарын санына қойып) бұл жердегі «санына» деген Пайғамбарымызға ﷺ қайтады. Яғни Жәбірейіл (оған сәлем болсын) өз қолдарын Аллаһ Елшісінің ﷺ санына қойған. Осылай кітаптың авторы өзінің «әл-Кифая» атты еңбегінде түсіндірген.

Сондай-ақ Исмағил ибн Әби әл-Фадл әт-Тәйми бұл хадисті өзінің «әт-Тарғиб уә әт-Тарһиб» атты кітабында келтіріп, онда: «Жәбірейіл (оған сәлем болсын) қолын Аллаһ Елшісінің ﷺ санына қойды» деп риуаят еткен. Мұның мәні — Пайғамбарымыздың ﷺ назарын толық аударту, яғни Жәбірейілдің сөзін барынша мұқият тыңдауы үшін.

Ал кейбір ғалымдар: Жәбірейіл (оған сәлем болсын) қолын өзінің санына қойған, — деген. Бұл пікір кішіпейілділік пен әдепке жақынырақ.

Қалай болғанда да, мұның барлығы — адамдарға үлкен кісілер мен ғалымдардың алдында қалай отыру, қалай сұрақ қою және қалай жауап беру керектігін үйрету үшін.

(Уа, Мухаммад! Маған иман туралы хабар берші, — деді) — яғни Жәбірейіл (оған сәлем болсын): «Иман деген не?» — деп сұрады. (Пайғамбарымыз ﷺ: Иман — Аллаһқа, Оның періштелеріне, кітаптарына, елшілеріне, Ақырет күніне иман келтіру және тағдырдың жақсысы мен жаманы Аллаһтан екеніне иман келтіруің, — деді)

Аллаһ Елшісі ﷺ оған жауап беріп, иманның жүрекке тән сипат екенін түсіндірді. Яғни жүрек осы алты нәрсенің ақиқатына әрі шындығына толық сеніп, тыныштық табады: Аллаһқа, Оның періштелеріне, елшілеріне, кітаптарына, Ақырет күніне және тағдырдың жақсысы мен жаманына иман келтіреді.

Бұл иман сондай дәрежеде болуы керек — адамның жүрегіне олардың ешқайсысы туралы күмән да, екіұдайлық та келмейді. Ал кім осының біріне күмән келтірсе — ол кәпір болады.

«Иман» — «қауіпсіздік», «жанның тыныштығы» және жүректен қорқыныштың кетуі деген мағыналардан шыққан. «Зәйд қауіпсіз болды» дегенде — оның бойындағы қорқыныш кетіп, жүрегі тынышталып, мазасыздық жойылғаны меңзеледі.

Ал «Зәйд біреуді аман етті» (яғни «әмәнә») — біреудің қорқынышын жойып, жүрегін тыныштандырды деген сөз. «Мүмін» — осы сөзден шыққан есім, яғни жүрегі тынышталған, хабар берушінің айтқандарына еш күмәнсіз, толық сеніммен иман келтірген адам. Ол жүрегінде күмән мен екіұдайлыққа орын қалдырмайды.

Иман адамның жүрегінде тек хабар берушінің айтқандарына толық әрі нық сенім (яқин) орнағанда ғана бекем болады. Ал «яқин» — күмән мен жорамалға қарама-қарсы. Кімнің жүрегінде хабар берілген нәрселерге қатысты титтей болса да күмән немесе жорамал болса — ол шынайы мүмін емес.

Хабар берушіні шынайы растаудың бір талабы — шариғаттың барлық әмірлері мен тыйымдарын ықыласпен қабылдау. Егер адам бір әмірді тастап немесе тыйымды істесе, онда қаралады:

— Егер ол мұны хабар берушіні (Аллаһты немесе Пайғамбарды ﷺ) жоққа шығарғаны үшін жасаса — ол кәпір болады.
— Ал егер ол әмірді жалқаулықпен тастап, оның ақиқат екенін мойындап тұрса — ол кәпір емес, бірақ күнәһар. Ол жазаға лайық болады: Аллаһ қаласа кешіреді, қаласа жазалайды. Тыйым салынған істі істеу де осыған ұқсас.

Ал Аллаһ Елшісі ﷺ Жәбірейілге (оған сәлем болсын) айтқан алты нәрсеге келсек:

Біріншісі: Аллаһқа иман келтіру. Оның мағынасы — Аллаһ Тағаланың ежелгі, бастаусыз (әзәли), мәңгі (әбәди) екенін, Оның:

﴾Ол тумаған да, туылмаған да. Оның теңдесі де жоқ﴿ («Ықылас» сүресі, 3–4-аят) екеніне сену. Бастауы жоқ, ежелден бар (қадим) — тек Оның Заты, есімдері мен сипаттары ғана. Ал Аллаһтан, Оның есімдері мен сипаттарынан өзге барлық нәрсе — жаратылған.

Екіншісі: періштелерге иман келтіру. Яғни періштелер — Аллаһтың құлдары, Оған құлшылық етеді, ешнәрсені серік қоспайды, бір сәт те қарсы келмейді және құлшылықтан жалықпайды деп сену.

Кім: «Аллаһтың періштелері жоқ» десе — кәпір болады. Ал кім: «Періштелер бар, бірақ олар Аллаһтың қыздары» десе — ол да кәпір. Керісінше, олар — нұрдан жаратылған рухани жаратылыстар. Олар жемейді де, ішпейді де.

Олар да Аллаһтың мына сөзіне кіреді:

﴾Оның Дидарынан басқаның бәрі түптің түбінде ұшты-күйлі жоқ болады﴿ («әл-Қасас» сүресі, 88-аят)

Яғни олар да Аллаһтың әмірімен жойылып, кейін қайта тіріледі — адамдар мен жындар сияқты.

Үшіншісі: кітаптарға иман келтіру. Яғни Аллаһтың елшілеріне түсірілген барлық кітаптар — Аллаһтың ежелгі (жаратылмаған) сөзі деп сену.

Алайда олардың барлығы Аллаһтың үкімімен күшін жойған (насх етілген), тек Құран ғана қияметке дейін өзгермейтін, үкімі күшінде қалған кітап. Өйткені Мухаммадтан ﷺ кейін пайғамбар жоқ.

Құраннан басқа Аллаһтың кітаптарының бірін көрген адам оған құрметсіз қарамауы керек. Егер оларды менсінбей, қор етсе — кәпір болады. Керісінше, оларды құрметтеп, қадірлеу қажет, өйткені олар — Аллаһтың кітаптары.

Бірақ олармен амал етуге болмайды.

Ал оларды жою мәселесіне келсек:
— Егер ол кітап соғыс жағдайындағы кәпірге (харби) тиесілі болса — оны жоюға болады, өйткені оның малы да, өзі де соғыс жағдайында жойылуы мүмкін.
— Ал егер ол зиммиге (мұсылман елінде келісіммен тұратын кәпірге) тиесілі болса — оны жоюға болмайды, дәл сол сияқты оның малын жоюға немесе өзін өлтіруге болмайды. Өйткені олардың кітаптары да — мал-мүлікке жатады (біздегі Құран сияқты, ол да сатып алынады, сатылады).

Ал харбидің кітаптарын жою тәсілі — оларды сумен жуу (жазуын өшіріп жіберу), өйткені бұл құрметсіздік болып саналмайды. Ал отқа жағу — әдепке сай емес. Дегенмен егер өртелсе, дұрыс пікір бойынша күнә болмайды.

Төртіншісі: елшілерге иман келтіру. Яғни Аллаһтың барлық елшілері адамдарға ақиқатпен жіберілген деп сену, оларға иман келтіру — міндет. Олар — адамзаттың ең абзалдары, әрі ең төмен дәрежедегі пайғамбардың өзі ең кемел әулиеден де жоғары.

«Ең төмен дәрежедегі пайғамбар» деген сөзбен — пайғамбарлардың өзара дәрежелері әртүрлі екенін меңзеп отырмыз. Кейбірі басқаларынан абзалырақ. Аллаһ Тағала былай деген:

﴾Біз осынау елшілердің кейбірін басқаларынан артық, дәреже жағынан жоғары қылдық﴿ («әл-Бақара» сүресі, 253-аят)

Алайда ешкім өз бетінше бір пайғамбарды екіншісінен артық деп айтуына болмайды. Өйткені олардың арасындағы артықшылықты тек Аллаһ немесе Оның Елшісі ﷺ ғана хабарлайды. Құран мен хадисте келген артықшылықтарды қабылдаймыз, ал келмегенін айтпаймыз. Жалпы түрде: «Біз елшілердің ешқайсысын бөліп-жармаймыз» деп айтамыз.

Дегенмен: елші (расул) — пайғамбардан (нәбиден) жоғары, әрі Пайғамбарымыз ﷺ — барлық елшілер мен пайғамбарлардың ең абзалы.

Бесіншісі: Ақырет күніне иман келтіру. Яғни Аллаһтың адамдарды өлгеннен кейін қайта тірілтетініне, оларды Қиямет алаңына жинайтынына, таразы орнататынына, адамдарды әділ түрде есепке тартатынына сену. Ол ешкімге зұлымдық жасамайды: кейбірін Өзінің рақымымен жәннатқа кіргізеді, ал кейбірін әділдігімен тозаққа кіргізеді.

Алтыншысы: тағдырдың жақсысы мен жаманына иман келтіру. Тағдыр — Аллаһтың алдын ала белгілеп, үкім еткен нәрсесі.

Бұл мәселеде адамдар бірнеше топқа бөлінген:

Бірінші топ: «Әлемде болып жатқан барлық сөздер, істер, қозғалыстар мен тыныштықтардың бәрі Аллаһтың қалауымен, адамның ешбір таңдауы жоқ» дейді. Бұлар — «жәбәрия» деп аталады. «Жәбәр» — мәжбүрлеу, зорлау деген мағынада. Олар: «Аллаһ адамдардың істерін өз еріктерінсіз жүзеге асырады» дейді.

Бұл — жалған пікір. Егер олар осы сөзді міндеттерден құтылу үшін айтып, өздерін балалар мен ақылсыздарға ұқсатса — кәпір болады. Өйткені бұл сөз кітаптар мен пайғамбарларды жоққа шығаруға алып келеді: егер адамның таңдауы болмаса, онда ол міндеттелмейді, ал міндеттелмегендерге кітап пен елші жіберу — мәнсіз болар еді.

Ал егер олар бұл сөзді кітаптар мен елшілерді жоққа шығару ниетімен емес, Аллаһты ұлықтау әрі өздерінің әлсіздігін білдіру үшін айтса — кәпір болмайды, бірақ бидғатшы әрі күнәһар болады. Өйткені олар ақидадағы ижмаға қайшы келген.

Екінші топ: қадария. Олар: «Әлемде болып жатқан барлық істер мен сөздер — мейлі ол жақсылық болсын, жамандық болсын, күпірлік пен иман, бойсұну мен күнә — бәрі адамның өз әрекеті мен таңдауы арқылы болады, бұларда Аллаһтың ешқандай тағдыры жоқ» дейді.

Бұл да — жалған пікір.

Егер олар бұл сөзді Аллаһқа әлсіздік (дәрменсіздік) тән болуы мүмкін деп сеніп айтса — кәпір болады. Өйткені Аллаһқа әлсіздік мүлде мүмкін емес.

Ал егер олар бұл сөзді Аллаһқа әлсіздік тән деу ниетімен емес, қате түсініктері мен өз ижтиһадтарының нәтижесінде айтса, әрі Аллаһты жаман істерді тағдыр етуінен пәк санау мақсатында айтса (яғни: «Аллаһ жаман істі жаратпайды» деп ойласа) — онда олар кәпір болмайды. Бірақ бидғатшы әрі күнәһар болады. Өйткені олар ижмаға қайшы келген.

Осы топтың кейбірі: «Жақсылық — Аллаһтың тағдырымен, ал жамандық — Оның тағдырымен емес» дейді. Бұл да — қате пікір.

Үшінші топ: әһлу сүнна уәл-жамағат. Олар: әлемде болып жатқан барлық нәрсе — мейлі ол жақсылық болсын, жамандық болсын, күпірлік пен иман, бойсұну мен күнә және басқа да істер — бәрі Аллаһтың тағдыры мен үкімімен болады дейді. Бірақ сонымен қатар құлдардың өз таңдауы бар.

Яғни тағдыр — Аллаһтан, ал «кәсіп» (істеу, таңдау) — құлдан. Аллаһ Тағала барлық істерді құлдарда, оларды әуелде белгілеген уақыты келгенде жаратады. Тағдыр мен амал бірге жүзеге асады: іс Аллаһтың тағдырынсыз болмайды, әрі тағдыр да құлдардың таңдауы мен «кәсібінсіз» жүзеге аспайды.

Сондықтан адамдар жақсылық жасағаны үшін сауап алады, ал жамандық жасағаны үшін жазаланады — өйткені оларда таңдау бар.

Ал кімде таңдау болмаса — мысалы, жынданған адам, бала, ұйықтап жатқан адам, есінен танған немесе мәжбүрленген адам — олар қалтыраған (өз еркінсіз қозғалған) адам сияқты, яғни Аллаһтың құқығына қатысты істерде олар жауапқа тартылмайды.

Ал адамдардың құқығына қатысты істерде — мысалы, біреудің малын жою немесе адам өлтіру сияқты — олар өтем (құн) төлеуге міндеттеледі.

«Қалтыраған адам» — дене мүшелері өз еркінсіз қозғалып тұратын ауру адам. Сауап пен жаза — адамның өзінде бар таңдауына байланысты.

Пайғамбарымыз ﷺ (тағдырдың жақсысы мен жаманы Аллаһтан екеніне иман келтіруің) дегенде «иман келтіруің» сөзін қайта айтуының себебі — осы мәселеге ерекше көңіл аударту үшін.

Өйткені тағдырға иман келтіру — ерекше терең түсінуді қажет ететін мәселе. Ал Аллаһқа, періштелерге, кітаптарға, елшілерге және Ақырет күніне иман келтіру — мұсылмандар арасында айқын әрі кең таралған.

Ал тағдырға иман келтіруді әркім толық түсіне бермейді, оны дін ілімдерін жетік меңгерген адамдар ғана терең ұғынады. Сондықтан осы маңыздылығына байланысты Пайғамбарымыз ﷺ «иман келтіру» сөзін «тағдыр» мәселесінде арнайы қайталап, ерекше атап өтті.

Жәбірейілдің (оған сәлем болсын) Пайғамбарымызға ﷺ: (Дұрыс айттың) деуінің себебі — бұл жауапты тыңдаушылардың жүрегінде одан әрі бекем ету үшін.

Өйткені егер ол «дұрыс айттың» демесе, кейбіреулер: «Сұрақ қоюшы бұл жауапты дұрыс деп қабылдамады» деп ойлап қалуы мүмкін еді. Ал ол растаған кезде, бұл күмән жойылады.

Сондай-ақ адамдар бұл сөздерді Аллаһ Елшісінен ﷺ естіп, кейін Жәбірейілдің оны растағанын естігенде, бұл хадисті екі адамнан естігендей әсер қалдырады. Ал екі куә — бір куәдан күштірек екені белгілі.

Тағы бір ықтимал мағына: Жәбірейіл (оған сәлем болсын) «дұрыс айттың» деп, сұрақтың өзі үшін емес, тыңдаушылар үшін қойылғанын білдіруді қалаған. Өйткені сұрақ қоюшы жауапты растаған кезде, оның бұл мәселені өзі де білетіні аңғарылады. Ал білмейтін адам жауапты растауға асықпайды, тек тыңдап, үндемей қалады.

Оның: (Маған Ислам туралы хабар берші) деген сөзіне келсек, «Ислам» — бойсұну, бағыну және ықыласпен, қарсылықсыз мойынсұну деген мағынаны білдіреді.

Шариғатта «Ислам» — осы бес амалдың атауы (яғни куәлік сөздерін айту, намаз оқу, зекет беру, ораза ұстау, қажылық жасау). Ал «иман» — жүректегі жоғарыда аталған алты нәрсені растау.

«Мұсылман» — «исламға кірген, бойсұнған» деген мағынадағы сөз.

Кім жүрегімен сол алты нәрсеге иман келтіріп, осы бес амалдарды қабылдап, олармен амал етсе — ол мүмін әрі мұсылман болады. Бірақ бір шартпен: ол парыз нәрсені жоққа шығармауы керек, харамды халал деп сенбеуі керек және халалды харам деп есептемеуі керек.

Адамның: (Аллаһтан басқа құлшылыққа лайықты ешбір тәңір жоқ екеніне және Мухаммад — Аллаһтың елшісі) деуі — оның жүрегімен осыны анық көргендей сенгенін, толық әрі күмәнсіз білімге жеткенін білдіреді.

«Куәлік беру» — анық, күмәнсіз хабар беру дегенді білдіреді. «Куәлік етті» — яғни өзінде бар білімді жеткізді. Ал «куә» — бір нәрсені көзбен көріп, анық білген адам.

Куәліктің шарты — адам өз білген нәрсесіне ғана куәлік етуі. Сол үшін Аллаһ Елшісі ﷺ: «Күнді көргендей анық білсең ғана куәлік ет» деген.

(Сосын: Маған Ислам туралы хабар берші,) сөзінде «сосын» сөзі — реттілікті білдіреді. Яғни иман Исламнан бұрын келеді деген ишара бар. Өйткені кім тек тілімен куәлік сөзін айтып, намаз сияқты амалдарды істеп, бірақ жүрегінде жоғарыда айтылған алты нәрсеге иман болмаса — ол мұнафық. Ал мұнафықтың азабы — ашық кәпірден де ауыр.

(намазды тұрғызуың) мағынасы — намазды өз уақытында толық орындап, оны тұрақты түрде жалғастыру.

(зекет беруің) — түбірі «келтіру, беру».

(Рамазан оразасын ұстауың) — араб тілінде ораза сөзі «тоқтау, тыйылу» деген мағына береді. Шариғатта — ниетпен бірге ішіп-жеуден және оразаны бұзатын басқа нәрселерден тыйылу.

(шамасың жетсе Қағбаны қажылық етуің) — араб тілінде қажылық «бағыт алу, мақсат ету» деген мағынада. Ал шариғатта — Қағбаны зиярат ету, Арафатта тұру және қажылықтың басқа да рүкіндерін орындау.

«шамасың жетсе» сөзі (жол, мүмкіндік) — айырмалау мәнінде келген. Негізгі мағынасы: «Егер оған (Қағбаға) баруға мүмкіндігің жетсе». Яғни кім Қағбаға баруға шамасы жетсе — оған қажылық парыз болады.

Қажылықтағы «шамасы жету» мәселесінде ғалымдар әртүрлі пікір айтқан:

Имам әш-Шафиғи мәзһабы бойынша: «шамасы жету» — жол азығы мен көлік табылуы. Егер адамның өзі баруға күші жетсе — өзі барады, ал күші жетпесе — өз атынан біреуді жіберіп, қаражат береді.

Имам Әбу Ханифа رحمه الله мәзһабы бойынша: «шамасы жету» — жол азығы, көлік және дене күшінің болуы. Сондықтан оның пікірінде, адам тірі кезінде (өзі баруға мүмкіндігі бар болса) біреудің оның орнына қажылық жасауы дұрыс емес, тіпті әлсіз болса да.

Имам Мәлик мәзһабы бойынша: «шамасы жету» — тек дене күші.

«Шамасы жету» сөзі — «жеңіл болу, мүмкін болу» деген мағынадағы түбірден шыққан.

Бұл рүкіндердің әрқайсысының өз шарттары, парыздары және сүннеттері бар. Алайда олардың барлығын толық баяндау — бұл жердің орны емес. Өйткені олардың әрқайсысы осы кітаптың өз тарауларында және фиқһ кітаптарында кеңінен түсіндірілген.

(Маған ихсан туралы хабар берші) деген сөзіне келсек, «ихсан» — бір нәрсенің өзінен әдемі болуы немесе біреудің оны көркемдеп, толықтыруы деген мағынаны білдіреді.

Яғни Жәбірейіл (оған сәлем болсын): «Исламның рүкіндерін көркемдейтін, толықтыратын нәрсе не?» — деп сұрады.

Сонда Пайғамбарымыз ﷺ:

(Ихсан — Аллаһқа Оны көріп тұрғандай құлшылық етуің) — деп жауап берді.

Яғни Исламның рүкіндерін кемел әрі көркем ететін нәрсе — ықылас. Ал ықылас дегеніміз — Аллаһқа құлшылықта тұрған кезде, Оны көріп тұрғандай күйде болу. Бұл — жүректі толық қатыстыру, оны әртүрлі ойлар мен азғырулардан аластату.

Адам жүрегінде: «Мен намазды немесе оразаны адамдар көрсін, мені тақуа десін» деген ой болмауы керек. Көзімен оңға-солға жалтақтамауы, қолымен бос нәрсемен айналыспауы, аяқпен орынсыз қимыл жасамауы тиіс.

Өйткені кім Раббысының алдында тұрғанын сезсе, оның жүрегін сондай қорқыныш билейді — ол мұндай әрекеттерді істей алмай қалады.

Мысалы, бір адам патшаның алдында тұрып, патша оған қарап тұрса, оның жүзі қорқыныштан өзгеріп, қол-аяғы әлсірейді, тіпті бетіндегі шыбынды да қуа алмай қалады.

Егер жаратылғанның алдында тұрған адамның хәлi осындай болса, онда бүкіл жаратылыстың Иесінің алдында тұрған адамның жағдайы қандай болмақ?!

(Егер сен Оны көрмесең де, Ол сені көріп тұрғанын білуің) — яғни сен Аллаһты көзбен көрмегенің үшін құлшылықта салғырттық жасама, әрі рия үшін амал етпе. Өйткені сен Оны көрмесең де, Ол сені көреді және жүрегіңдегі ықылас пен рияны біледі. Оған жерде де, көкте де ешнәрсе жасырын емес. Ол көздердің қиянатын да, жүректердің жасырғанын да біледі.

Біліп қой: бұл дүниеде ешкім Аллаһты көрмейді. Кім «біреу Аллаһты көреді» десе — қателескен болады. Өйткені Пайғамбарымыз ﷺ: «Сендердің ешқайсыларың Раббысын өлмейінше көрмейді» деген. Тағы бір хадисте: «Аллаһпен кездесу — өлімнен кейін» деп айтылған. Бұл — ілім иелерінің бірауыздан келіскен пікірі. Кім бұған қарсы айтса — ол надан. Алайда түсте Аллаһты көру мүмкін.

Дұрыс пікір бойынша, Пайғамбарымыз ﷺ Миғраж түнінде Аллаһты көрген. Бұл — тек оған ғана тән ерекшелік, оған дейін де, одан кейін де ешкімге бұл дүниеде берілмеген.

Егер: «Неге Жәбірейіл (оған сәлем болсын) бұл жерде “дұрыс айттың” демеді?» — деп сұралса, айтамыз: көптеген риуаяттарда бұл жерде де оның «дұрыс айттың» дегені келген. Бәлкім, кейбір риуаят етуші оны қысқарту үшін немесе ұмытып кеткендіктен айтпаған.

Оның: (Қиямет туралы айтып берші) деген сөзіне келсек, Пайғамбарымыз ﷺ «сұралған адам» деп — өзін меңзеді, ал «сұраушы» деп — Жәбірейілді (оған сәлем болсын) меңзеді.

Яғни мағынасы: «Уа, Жәбірейіл! Мен Қияметтің қашан болатынын сенен артық білмеймін». Керісінше, Қияметтің нақты уақыты туралы білім — тек Аллаһқа ғана тән.

(Ендеше оның белгілері туралы айтып берші. Пайғамбарымыз ﷺ: Күң өз қожайынын тууы) — «иесі» деген мағынада.

Яғни: «Егер сен Қияметтің нақты уақытын білмесең, онда оның белгілерін айт» дегенде, Пайғамбарымыз ﷺ: «Күң өз қожайынын туады» — деп жауап берді.

Мағынасы: бір адам өз күңімен жақындасады да, ол күң қожайынынан бала туады. Кейін әкесі қайтыс болғанда, оның иелігі баласына өтеді. Сол арқылы бала — өз анасының қожайыны болады.

Бұл жерде анасының тікелей «меншігі» болады деген мағынада емес. Өйткені ол күң «умм уәләд» (қожайынынан бала туған күң) болады және қожайыны қайтыс болған соң азат етіледі. Бірақ бала оның «қамқоршысы, иесі» болып есептеледі. Егер анасы тұрмысқа шыққысы келсе және туыстық жағынан уәлиі болмаса, оның уәлиі — сол баласы болады. Осы тұрғыдан алғанда, ол өз «қожайынын туған» болады.

Егер: «Бұл жағдай бұрын да болған емес пе? Мысалы, Ибраһим (оған сәлем болсын) өзінің күңі Һажармен бірге болып, одан Исмаил (оларға Аллаһтың салауаты болсын) туған. Онда бұл қалай Қияметтің белгісі болады?» — деп сұралса, жауап:

Бұл жерде мақсат — күңнің «үмм уәләд» болып, қожайыны қайтыс болғаннан кейін азат етілуі. Бұл үкім — Қиямет белгілерінің бірі. Ал жай ғана күңнің қожайынынан бала тууы бұрын да болған.

Өйткені Пайғамбарымыз ﷺ келгенге дейін және Исламның алғашқы кезеңінде «үмм уәләдті» азат ету міндетті болмаған, тіпті оларды сатуға да болатын. Кейін Пайғамбарымыз ﷺ олардың қожайындары қайтыс болған соң азат етілуіне үкім беріп, оларды сатуға тыйым салды.

Оның: (жалаңаяқ, жалаңаш) деген сөзіне келсек, яғни аяқ киімсіз жүргендер. Жалаңаяқ — аяқ киімсіз, жалаңаш — киімсіз деген мағынада.

(кедей қойшылардың биік ғимараттар тұрғызуда бір-бірімен жарысуы) — яғни үйлерінің биіктігімен, көркімен мақтану. «Биік ғимараттар тұрғызуда жарысу» — тәкәппарлану, немесе бір нәрсеге қарап мойнын созу дегенді білдіреді.

Мағынасы: Қияметтің белгілерінің бірі — бұрын киімі де, аяқ киімі де жоқ, кедей, түйе мен қой баққан дала адамдарының кейін қалаға орнығып, байып, жер иеленіп, биік үйлер мен сарайлар сала бастауы.

Тағы бір түсіндірмеде: бұрын кедей болған, мал баққан адамдар патша, басшы болады. Бірақ олардың мақсаты — тек ғимараттардың биіктігімен мақтану болады.

Ал бұрынғы араб билеушілері ғимараттың биіктігімен мақтанбайтын. Олардың мақтанышы — батырлық, жомарттық және шешендік еді. Олар негізсіз, тегі жоқ адамды басшы етпейтін, тек лайықты адамды ғана басшы қылатын.

Ал егер билік пен әмірлік лайықсыз, тегі жоқ адамдардың қолына өтсе — бұл да Қияметтің белгілерінің бірі болады.

(Сосын ол кетіп қалды. Мен біраз уақыт өткен соң, Пайғамбарымыз ﷺ маған: Уа, Омар! Сұрақ қойған адамның кім екенін білесің бе? — деді. Мен: Аллаһ пен Оның Елшісі жақсырақ біледі, — дедім) деуінде маңызды әдеп бар:

Егер ұстазың немесе сенен білімдірек біреу: «Мынаны білесің бе?» — деп сұраса, «иә, білемін» деп асықпа.

Өйткені:
— Егер шын мәнінде білмей тұрып «білемін» десең — өтірік айтқан боласың;
— Кейде өзің білетіндей ойлағаныңмен, шын мәнінде дұрыс білмеуің мүмкін — онда да өтірікке түсесің;
— Ал егер расында білсең де, «иә» десең — өтірік болмайсың, бірақ ұстазыңның сөзінен келетін берекеден және қосымша пайдадан құр қаласың.

Ал егер «білмеймін» деп, одан үйренуге ұмтылсаң, ол саған білетініңнен де артық нәрсе айтуы мүмкін.

Мұнда бірнеше пайда бар:
— Біріншісі: жаңа, қосымша білім аласың;
— Екіншісі: ол білім жүрегіңде берік орнығады. Өйткені біреуден есту — кітаптан оқудан да әсерлі;
— Үшіншісі: ұстаздың сөзінде береке бар. Ізгі адамдардың сөздері мен олардың жанында болудың өзі — үлкен береке.

Сахабалар Пайғамбарымыз ﷺ: «Мынаны білесің бе?» — деп сұрағанда: «Аллаһ пен Оның Елшісі жақсырақ біледі» деп жауап беретін.

Ал сахабалардан кейінгі адамдарға — егер ұстазы немесе білімдірек адам сұраса — «Аллаһ жақсырақ біледі» немесе «Аллаһ және білім иелері жақсырақ біледі» деп жауап беру лайық.

Омардың: «Аллаһ пен Оның Елшісі жақсырақ біледі» деген сөзінің мағынасы — «басқалардан қарағанда Аллаһ пен Оның Елшісі көбірек біледі» дегенді білдіреді.

(Сонда Пайғамбарымыз ﷺ: Ол — Жәбірейіл еді. Ол сендерге діндеріңді үйрету үшін келді) деген сөзі бірнеше нәрсеге дәлел болады:

Біріншісі: тыңдаушыларға қажет екенін білетін мәселе туралы сұрақ қою — мустахаб. Өйткені Жәбірейіл (оған сәлем болсын) осылай істеді.

Екіншісі: ғалымға адамдарды өздігінен үнемі оқыту міндет емес. Ол тек біреу өзіне қажет мәселені сұраса немесе біреудің қате іс жасап жатқанын не тыйым салынған нәрсе айтып жатқанын көрсе — сол кезде оған ақиқатты үйретуі міндет болады. Себебі Пайғамбарымыз ﷺ Жәбірейіл сұрамай тұрып, сахабаларға бұл мәселелерді өзі бастап үйретпеген.

Бұл — егер ғалым өз қасында отырғандардың парыз болған нәрселерді білетінін ойласа. Ал егер олардың парыздарды білмейтінін білсе — онда оларды міндетті түрде үйретуі қажет.

Үшіншісі: адам өзіне міндет болған нәрселерден басқа ештеңе міндет емес деп ойлап, басқа білімдерді үйренбесе — күнә болмайды. Өйткені Пайғамбарымыз ﷺ Жәбірейіл сұрағанға дейін сахабалардың бұл сұрақтарды қоймағаны үшін оларды айыптамады және күнәлі деп санамады.

(Бұл хадисті Әбу Һурайра (Аллаһ одан разы болсын) да риуаят еткен) есімі — Абдуррахман ибн Сахр әд-Дәуси. (Оның риуаятында) — яғни бұл хадисті Омар (Аллаһ одан разы болсын) риуаят еткен сияқты, Әбу Һурайра да (Аллаһ одан разы болсын) жеткізген. Бірақ екеуінің риуаяттарында сөздік жағынан айырмашылықтар бар, ол кейін айтылады:(«Жалаңаяқ, жалаңаш, керең, тілсіз адамдардың жердің патшаларына айналғанын көресіңдер» — деп келген). Бұл жерде «керең» және «тілсіз» деген сөздер тура мағынасында емес, ауыспалы мағынада қолданылған. Яғни олар — далада өмір сүретін, сөзді дұрыс түсінбейтін, шешендігі жоқ адамдар. Олардың түсінігі әлсіз болғандықтан — керең секілді, ал сөйлеу мәдениеті төмен болғандықтан — тілсіз секілді сипатталған.

Яғни Омардың (Аллаһ одан разы болсын) риуаятында: «жалаңаяқ, жалаңаш, кедей, қой баққандардың ғимараттарда жарысқанын көресің» деп келген.

Ал Әбу Һурайраның (Аллаһ одан разы болсын) риуаятында: «жалаңаяқ, жалаңаш, керең, тілсіз адамдардың жердің патшаларына айналғанын көресің» деп келген.

Сөздері әртүрлі болғанымен, мағынасы бір.

Оның: (Сондай-ақ бес нәрсе бар, оларды Аллаһтан басқа ешкім білмейді) деген сөзі — Пайғамбарымыздың ﷺ Жәбірейілдің Қиямет туралы сұрағына берген жауабының жалғасы.

«Бес нәрсенің ішінде» деген мағынада. Яғни: «Уа, Жәбірейіл! Сен сұраған Қияметтің уақыты — тек Аллаһ қана білетін бес нәрсенің қатарына жатады».

(﴾Расында, қиямет-қайымның қай сағатта орнайтындығы жайлы нақты мәлімет бір Аллаһтың құзырында. Жаңбырды да (қалаған уақытында, қалаған жеріне) бір Өзі жаудырады. Құрсақтарда жатқандардың да (барлық қасиеттері мен ерекшеліктері) бір Өзіне ғана мәлім. Бірде-бір жан ертеңгі күні не табатынын нақты білмейді. Сондай-ақ ешбір жан қай жерде өлетінін де нақты білмейді. Анығында, бәрін лайықты түрде білетін, барлық нәрседен толық хабардар болатын бір Аллаһқа ғана﴿ («Луқман» сүресі, 34-аят)»).

Бұл аяттың түсу себебі: бәдәуи арабтардың бірі — Уарис ибн Амр ибн Хариса ибн Мухариб Пайғамбарымызға ﷺ келіп, Қияметтің қашан болатынын сұрады. Сондай-ақ:

— Жеріміз құрғап кетті, жаңбыр қашан жауады?
— Жүкті әйелімді қалдырдым, ол не туады?
— Қай жерде туылғанымды білемін, ал қай жерде өлемін? — деп сұрады.

Сонда Аллаһ Тағала осы аятты түсірді.

﴾Расында, қиямет-қайымның қай сағатта орнайтындығы жайлы нақты мәлімет бір Алланың құзырында…﴿ («Луқман» сүресі, 34-аят) — Қияметтің қашан болатынын, қашан жүзеге асатынын тек Аллаһ біледі деген сөз.

﴾Жаңбырды да (қалаған уақытында, қалаған жеріне) бір Өзі жаудырады﴿» — яғни жаңбырдың қашан түсетінін де Аллаһ біледі әрі өзі түсіреді. Мағынасы: «Қияметтің білімі де, жаңбырды жаудыру да — Оның ілімінде» болады.

﴾Құрсақтарда жатқандардың да (барлық қасиеттері мен ерекшеліктері) бір Өзіне ғана мәлім﴿ — яғни әйелдердің жатырларындағы нәрселерді: ұл ма, қыз ба, қашан туатынын — бәрін Аллаһ біледі. Өйткені Ол — Жаратушы әрі әмір етуші.

﴾Бірде-бір жан ертеңгі күні не табатынын нақты білмейді. Сондай-ақ ешбір жан қай жерде өлетінін де нақты білмейді﴿ — яғни ешкім өзінің қай жерде өлетінін білмейді: өз отанында ма, бөтен жерде ме, құрлықта ма, әлде теңізде ме — белгісіз.

﴾Анығында, бәрін лайықты түрде білетін, барлық нәрседен толық хабардар болатын бір Аллаһқа ғана﴿. «Хабардар» — толық білуші деген мағынада. Бұл сөз «Білуші» сөзін күшейту үшін айтылған.

Яғни осы бес нәрсені толық білетін — тек Аллаһ. Бұлардың ешқайсысын Аллаһтан басқа ешкім білмейді. Кім осының бірін білемін деп айтса — кәпір болады.

Бірақ егер біреу: «Маған Аллаһ пәленшенің қашан туатынын, немесе ұл не қыз туатынын, не біреудің қашан өлетінін үйретті» деп айтса — және бұл түсінде көргені арқылы, немесе бір хабар (илһам) арқылы, немесе пайғамбар: «Раббым маған осыны уахи етті» деп айтса — онда бұл мүмкін.

Өйткені Пайғамбарымыз ﷺ ғайып ілімінен көп нәрселерді хабарлаған. Сондай-ақ Аллаһтың кейбір әулиелері өздерінің немесе басқалардың қашан қайтыс болатынын алдын ала айтқаны да келген.

(«Кім исламға дейінгі жәһилиет (тегiмен) мақтанса) дегені — біреуге телініп, ата-бабасымен, руымен мақтану. Яғни, кәпір ата-бабаларымен және тайпасымен мақтану, (оған: “Әкеңнің ұятты жерін тісте!” деп айтыңдар) яғни, оған: ата-бабаларыңның пұтқа табыну, зина, арақ ішу сияқты жаман істерін айтуды білдіреді.

Сондай-ақ, бұл сөздің тағы бір ықтимал мағынасы — сендер, мұсылмандар, оның ата-бабасының жаман істерін санап айтып беріңдер дегені. Яғни, кәпірлікке және жаман амалдар мен жаман сөздерге толы ата-бабаларымен қалайша мақтануға болады?!

(және астарлап айтпаңдар (ашық айтыңдар)») дегені — оның және ата-бабасының жаман істерін ишарамен емес, ашық түрде айту. Бәлкім, сол арқылы ол өз ісінен ұялып, мұндай мақтаннан тыйылар.

(«Аллаһ кімге жақсылық қаласа, оны дінде терең түсінікті етеді) деген сөзі: яғни Аллаһ оны дін үкімдерін білетін ғалым етеді әрі оған сондай түсінік береді — аз ғана сөздерден көп мағыналарды ұға алатын болады. Дүние мен ақыреттің игілігі — дін үкімдерін білуде.

(Шын мәнінде, мен — бөлушімін, ал Аллаһ береді) деген сөзі: яғни мен тек маған уахи етілген Құран және басқа да дін үкімдерін жеткіземін әрі хабарлаймын. Хабар жеткізуде сендердің араларыңды бөліп, біреуді біреуден артық етпеймін. Алайда Аллаһ Тағала қалаған құлына білім нәсіп етеді, қалағанына түсінік пен зеректік береді. Біреулерің мен айтқанды естіп, оны жаттап, ұмытпайды; біреулерің жаттайды, бірақ ұмытып қояды; ал кейбіреулеріңде терең түсінік болып, аз сөзден көп мағына шығарады; ал кейбіреулер тек сыртқы мағынасын ғана түсінеді. Бұл — Аллаһтың қалаған құлына беретін нығметі.

(Үмметімнің ішінен әрдайым Аллаһтың әмірінде тұрған бір топ болады) деген сөзі: яғни әрдайым үмметімнің ішінде дінде берік тұрған бір топ болады. Олар Аллаһтың әмірлеріне мықтап жабысып, күнәлардан алыс болып, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыяды әрі шариғат істерін сақтайды.

(Оларды тастап кеткендер де, қарсы шыққандар да оларға зиян келтіре алмайды) деген сөзі: «көмектеспеу» — біреуді қолдаудан бас тарту деген мағынада. Яғни адамдардың оларға көмектесуі немесе көмектеспеуі, тіпті қарсы соғысуы да оларға әсер етпейді. Егер жер бетіндегі барлық адамдар бірігіп, оларды Аллаһтың дінінен тосуға тырысса да, оған шамалары жетпейді. Өйткені Аллаһ оларды сақтап, жәрдем береді. Бұл — жер беті ешқашан ізгі адамдардан бос қалмайтынына ишара.

(Олар осы күйде Аллаһтың әмірі келгенге дейін қала береді») деген сөзі: яғни Қиямет күні келгенге дейін.

Мұндағы «Муғауия» — Әбу Суфиянның ұлы Муғауия. Әбу Суфиянның аты — Сахр ибн Харб ибн Умәйя ибн Абдуш-Шәмс ибн Абдул-Манаф, омейялық, құрайыштық. Егер «Муғауия» есімі жалпылай айтылса, онда ол — осы Муғауия ибн Әбу Суфиян екенін біл.

(«Мен Аллаһ Елшісінен ﷺ намаздағы бұрылу (жан-жағына қарау) туралы сұрадым). Яғни, жүздімен бұрылу — мәкруһ. Ал тек көздің қиығымен қарау — рұқсат, бірақ абзалы — оны да тастау. Ал егер кеудесі құбыладан бұрылып кетсе — намазы бірауыздан жарамсыз болады.

Кейбір ғалымдар айтқан: кім оңға-солға бұрылса, одан хушуғ кетеді. Ал хушуғ — көпшілік ғалымдарда намаздың кемелдігіне, ал кейбірінде оның дұрыс болуына әсер етеді.

Хадисте келген:

«Құл намазында тұрған кезде, жан-жағына қарамаған күйінде болса, Аллаһу Тағала оған бет бұрып тұрады. Ал егер құл бұрылса, Аллаһ одан теріс бұрылады».

( Сонда ол айтты: «Бұл — шайтан құлдың намазынан ұрлап алатын бір бөлігі»). Яғни, (хадистің арабша нұсқасында келген) «اختلاس» (сөзі) — тез арада жұлып алу, ұрлап алу деген мағынада. Шайтан оны осы әрекетке итермелеп, намаздың кемелдігін азайтады.

Әл-Мазһар айтты:

«Егер адам оңға-солға бұрылса, бірақ кеудесі құбыладан бұрылмаса — намазы бұзылмайды, алайда шайтан оның намазының кемелдігін (сауабын) азайтады. Ал егер кеудесі бұрылса — намазы бұзылады».

Ибн Хаджар әл-Әсқалани айтты:

«Бұл мағынаға дәлел — «…Ал егер құл бұрылса, Аллаһ одан теріс бұрылады» деген хадис. Бұл — Аллаһтың рақымының бет бұруы тоқтайтынын білдіреді».

Кейбір ғалымдар: «Егер адам мұны әдейі, қажеттіліксіз жасаса — харам болуы мүмкін» деген.

Ал хадисте келген: Пайғамбарымыз ﷺ ауырған кезінде отырып намаз оқыды, сахабалар артында тік тұрды, сонда ол оларға бұрылып ишара жасады.

Сондай-ақ Пайғамбарымыз ﷺ таң намазында (көзінің қырымен) бір жаққа қарап тұрған — ол жерге күзет үшін бір атты жіберген еді.

Сондықтан кейде көздің қырымен қарауға рұқсат бар. Тіпті хадисте:

«Пайғамбарымыз ﷺ (жүзін сәл бұрып) оңға-солға қарайтын, бірақ мойнын бұрып артқа қарамайтын» — деп келген.

Алайда абзалы — мұның бәрін тастау. Пайғамбарымыз ﷺ мұны тек рұқсат екенін көрсету үшін жасаған.

Хадистің түсіндірмесі:

Бұл хадисте намазда жан-жағына қараудан сақтандыру бар¹. Өйткені бұл — ықыласты (хушуғты) жояды және намаз оқушыны Раббысымен сырласып тұрғанына мән бермейтін адам секілді етеді. Ал ол — Ұлы әрі Жоғары Аллаһпен тілдесіп тұр.

Мұндай бұрылу — шайтанның мүміннің намазынан «ұрлап алуына» себеп болады. Өйткені шайтан аңдып тұрғандай, намаз оқушының бір қателігін күтеді. Егер намазда бұрылса, сол сәтті пайдаланып, оның айналасында айналып, оны Аллаһтан алыстатуға тырысады — уәсуәсә, немқұрайлылық және бос нәрселермен айналыстыру арқылы.

Хадисте келген:

«Егер адам намазға тұрса, Аллаһ оған (рақымымен) бет бұрады. Ал егер бұрылса, Аллаһ айтады: “Ей, Адам баласы! Кімге бұрылдың? Менен жақсырақ біреуге ме?”» (әл-Баззар риуаят еткен).

Сондай-ақ Пайғамбарымыз ﷺ айтты:

«Құл намазында тұрған кезде, жан-жағына қарамаған күйінде болса, Аллаһу Тағала оған бет бұрып тұрады. Ал егер құл бұрылса, Аллаһ одан теріс бұрылады» (Әбу Дауд, ән-Нәсәи).