(«Аллаһ Елшісі ﷺ өсім жеушіні, оны жегізушіні, оны жазушыны лағынеттеді. Сондай-ақ садақаны) яғни, жалпы садақа бермейтін адам немесе парыз болған зекетті (бермей қоюшыны да лағынеттеді. Және мәйітке дауыс шығарып жылаудан тыйатын еді») яғни мәйітке дауыс көтеріп жылаудан әрі: “О, тауым-ай!”, “О, сүйенішім-ай!” деген сияқты жәһилиет сөздерін айтып жоқтаудан қайтаратын еді.

(Және мәйітке дауыс шығарып жылаудан тыйатын еді) деген сөзде сөйлеу тәсілі өзгертілген. Хадисте: “мәйітке дауыс шығарып жоқтау айтушыны лағынеттеді” деп айтылмаған.

Мұның себебі: дауытсап жоқтау айтудың күнәсі өсім жеу мен садақа бермеу дәрежесінде емес болуы мүмкін. Өйткені бұл жерде тек тыйым ғана келген. Ал әрбір тыйым салынған істі істеу міндетті түрде оны жасаушының лағынеттелуін қажет етпейді. Себебі кейбір тыйымдар тәнзиһ үшін болуы мүмкін. Тіпті харамдық үшін болған жағдайда да, харамдардың өзара дәрежелері болады: кейбірі басқасынан ауыр.

Немесе мұндағы мақсат — Аллаһ Елшісі ﷺ дауыстап жоқтау айтудан үнемі әрі тұрақты түрде қайта-қайта тыйып отырғанын білдіру. Яғни мұнда күшейту мен ерекше ескерту мағынасы бар. Өйткені бұл іс адамдар арасында жиі орын алатындықтан, оған қатысты ескерту де күштірек әрі көбірек болған.

Аллаһ жақсырақ біледі.

(Абдуллаһ ибн Ханзала — “періштелер жуындырған” сахаба) ат-Тыйби айтты: “Қысқаша мазмұны: Ұхуд шайқасына шақырған дауысты естіген кезде, әйелі оны бөгемек болды. Алайда ол Аллаһ Елшісінің ﷺ шақыруына жауап беруге қатты асыққаны соншалық, жүніп күйінде шығып кетті. Кейін шайқасып жүріп шаһид болды. Оны жерлемек болғанда, әйелі: “Ол шаһид қой, ғұсылсыз жерленеді”, — деді. Бірақ Раббысы оны құрметтеп, жерленуінен бұрын періштелерді түсіріп, жуындырып қойды. Сол себепті ол “періштелер жуындырған” деп аталды”.

(«Кісінің біле тұра өсімқорлықтан жеген бір дирһәмі) — егер білмесе де, бірақ үйренуі парыз болған нәрсені үйренуде салғырттық танытса, онда да үкімі осыған кіреді. Өйткені имамдар парыз болған ілімді үйренуді тастаған адамды күнә жағынан білетін адаммен тең санаған; (отыз алты рет зина жасаудан да ауыр»).

Сыртқы мағынасына қарағанда, бұл сөз харам жеуден қатты тыю, халал іздеуге ынталандыру және құл ақысына сақ болуға шақыру үшін әсірелеп айтылған. Ал дәл осы (хадистегі отыз алты) санның хикметі шариғат иесіне тапсырылған.

Сондай-ақ бұл ауырлықтың шынайы мағынада болуы да мүмкін. Яғни, бір рет өсімқорлық жеудің күнәсі әлгі отыз алты зинадан да ауыр болуы ықтимал. Оның хикметін Аллаһ Тағала біледі. Кейбір таңдаулы құлдарына бұл сыр ашылуы да мүмкін.

Айтылғандай, өсімқорлық адамды жаман ақыретке алып баруы мүмкін. Ғалымдар мұны Аллаһ Тағаланың: ﴾Егер олай істемейтін болсаңдар, Аллаһ және елшісінің сендерге қарсы соғыс ашатынын біліп қойыңдар﴿ («Бақара» сүресі, 279-аят) деген сөзінен түсінген. Ал кіммен Аллаһ және Оның Елшісі ﷺ соғысса немесе кім Аллаһпен және Оның Елшісімен ﷺ соғысса, ол ешқашан жеңіске жетпейді.

Сондықтан егер адам өлім сәтіне дейін өсімқорлықты жеуді қоймай, одан тәубе етпесе, бұл шайтанға оны сол сәтте азғыруға көмек болуы мүмкін. Ақырында оған бойсұнып, күпірлік хәлінде өліп кетуі де ықтимал. Осылайша әлгі “соғыс” жүзеге асады.

Сондай-ақ Аллаһ Тағаланың: ﴾Уа, иман келтіргендер! Пайызды еселеген үстіне еселеп, өсім жемеңдер. Аллаһқа қарсы келуден сақтаныңдар. Сонда (екі дүниеде де) азаптан құтылып, мақсат-мұраттарыңа жетесіңдер. Сондай-ақ кәпірлер үшін әзірленген тозақ отынан (иманға келіп, игілікті істер атқару арқылы) сақтаныңдар﴿ («Әли Имран» сүресі, 130–131 аяттар) деген аятқа дейінгі сөздерінде де өсімқорлық жейтін адам үшін күпірлік қаупі бар екеніне ишара бар.

Бұл сөзде рибаның неге соншалық ауыр екеніне жасырын ишара бар. Өйткені риба адамның тәніне сіңсе, ол көптеген күнәларға таралуы мүмкін. Немесе риба мәселесі күрделі болғандықтан, надан адам оны халал деп ойлап, күпірлікке түсіп кетуі ықтимал. Ал зина мәселесінің харам екені жәһилиятта да, Исламда да белгілі нәрсе.

(Бұл хадисті Ахмад пен әд-Дарақутни риуаят етті) яғни Абдуллаһ ибн Ханзаладан риуаят етті.

(Ал әл-Бәйһақи «Шуғаб әл-иман» кітабында Ибн Аббастан риуаят етіп, мына сөзді қосты) бұл қосымша әл-Бәйһақиден де, Ибн Аббастан да болуы мүмкін: («Кімнің еті хараммен өссе) — яғни, денесі өсіп, сүйегі қатайса (онда от оған лайығырақ»).

«Харам» сөзі — өсімқорлық, пара және адамдардың ақысы араласқан басқа да барлық харам дүниелерді қамтиды. Тіпті бұдан да жалпы мағынада болуы мүмкін.

Бұл сөзде өсімқорлықтың неге соншалық ауыр екеніне жасырын ишара бар. Өйткені өсімқорлық адамның тәніне сіңсе, ол көптеген күнәларға таралуы мүмкін. Немесе өсімқорлық мәселесін тану күрделі болғандықтан, надан адам оны халал деп ойлап, күпірлікке түсіп кетуі ықтимал. Ал зина мәселесінің харам екені жәһилиятта да, Исламда да белгілі нәрсе.

(«Адамдарға сондай бір заман келеді: риба жемеген ешкім қалмайды. Егер оны өзі жемесе де, оның буынан оған бір нәрсе тиеді») деген сөздегі “бу” — тамақ піскен кезде қазаннан шығатын түтінге ұқсас нәрсе.

Яғни ақырзаманда адамдардың көбі өсімқорлық жейді. Егер адам өсімқорлықтың өзін жемесе де, оған күнәдан бір үлес тиеді. Мысалы, өсімқорлық келісіміне куә болады, өсімқорлық құжатын жазушы болады немесе оның өсімқорлықтан болған мал екенін біле тұра, өсімқорлық жеген адамның қонақасынан және сыйлығынан жейді.

Яғни, сақал мен бастың шашын тарау. Өйткені бұл — сәнқойлық иелерінің әдеті. Ал сүннеті — оны бір күні жасап, бір күні қалдыру, яғни арагідік істеу. Немесе мұндағы “күн сайын” деген сөздің мағынасы — үнемі, әр уақытта дегенді білдіреді.

(Сурет) жасау — Аллаһтың жаратылысына ұқсауға талпыныс. Ал жарату сипатында өзін Аллаһқа ұқсатуға тырысқан адамның күнәсінен асқан қандай күнә болуы мүмкін?!

Харам суреттер — жанды мақұлықтардың жерден жоғары ілінген суреттері. Мысалы, қабырғадағы немесе пердедегі суреттер.

Ал жансыз нәрселердің суреттері немесе жанды мақұлықтардың төсеніште, адамның үстіне отырып не басып жүретін нәрселердегі суреттері болса, онда оқасы жоқ.

(Ит) мәселесінің талқылауы кейінірек келеді.

(Жүніп адам) дегеннен мақсат — ғұсыл алуға шамасы жете тұра, намаз уақыттары өтіп кеткенше ғұсыл алмай жүре беретін адам.

Ал егер намаз уақыты шығып кетпей тұрып ғұсылды кешіктірсе, онда оқасы жоқ. Бірақ ғұсылды тездетіп алған абзал.

(Періштелер кірмейді) яғни, ішінде осы үш нәрсе бар үйге рахмет пен береке періштелері кірмейді әрі ол үйге жақсылықпен кірмейді.

Ал адамдардың амалдарын жазатын періштелер мұндай нәрселер себепті кірмей қоймайды. Керісінше, олар жақсылық та, жамандық та жасалатын орындарға кіреді. Бірақ рахмет періштелері бұл нәрселердің жаман болғаны үшін ондай үйге кірмейді.

Мұндағы «сурет»¹ дегеннен мақсат — егер ол қабырғаға ілінген, киілетін киімде, сәлдеде немесе құрметтелетін басқа нәрседе болған жанды мақұлықтың суреті. Ал аяқ астына төселетін кілемдегі, жастықтағы, жастанатын нәрседегі немесе қорланатын, қадірленбейтін орындардағы суреттер бұған кірмейді. Мұндай суреттер періштелердің кіруіне кедергі болмайды.

«Ит» дегеннен мақсат — ұстауға тыйым салынған ит. Ал аңшылыққа, егінге немесе мал бағуға арналған ит болса, ол періштелердің кіруіне кедергі болмайды.

Имам ән-Нәуәуи әш-Шәфиғи: “Дұрысы — хадис барлық ит түрін қамтиды. Себебі хадис жалпы түрде келген”, – деген.

Ал «жүніп адам» туралы имам әл-Хаттаби былай деген:

“Мұндағы жүніп адамнан мақсат — жүніп болып, намаз уақыты кіргенге дейін ғұсылды кешіктірген адам емес. Керісінше, жүніп бола тұра ғұсыл алмай жүре беретін, бұған немқұрайлы қарап, әдетке айналдырып алған адам”.

Бұл хадис осы иснадпен және осы мәтінмен «Таһарат кітабында» да өткен.

Егер намаз оқитын адам біреудің алдынан өтіп кетуі мүмкін деп ойласа, оған сутра қадау мустахаб болады. Бұған жоғарыда келтірген риуаятымыз және Пайғамбарымыздың ﷺ: «Сендердің бірің жебемен болса да сутра қойсың», – деген сөзі дәлел.

Сутраның ұзындығы бір шынтақ және одан жоғары болуы керек. Өйткені Аллаһ Елшісінен ﷺ намаз оқушының сутрасы туралы сұралғанда, Ол ﷺ: «Ер-тоқымның артқы мухирі секілді», – деп жауап берген.

«Мухир» – ер тоқымның артқы жағындағы, түйеге мінген адамның басымен тұстас келетін ағаш.

Сутраның қалыңдығы саусақтай болуы керек. Бұл – оның ең төменгі мөлшері. Өйткені одан жіңішке нәрсе қараушыға көрінбейді, сондықтан сутрадан көзделген мақсат орындалмайды.

Сүннет – сутраға жақын тұру. Бұған Пайғамбарымыздың ﷺ: «Сендердің бірің сутраға қарап намаз оқыса, оған жақын тұрсын, шайтан оның намазын үзбесін», – деген сөзі дәлел.

Сутраны екі қасының бірінің тұсына қою керек әрі оған дәл қарама-қарсы тура емес. Өйткені Миқдадтан (Аллаһ оған разы болсын) риуаят етіледі: «Мен Аллаһ Елшісінің ﷺ бағанаға не ағашқа қарап намаз оқығанда, оны міндетті түрде оң немесе сол жағына таман қойғанын көретінмін. Ол оған тура қарама-қарсы тік тұрмайтын еді». Яғни, сәл қиғаштанып тұратын.

Егер қадап қоятын нәрсе таппаса, алдыңғы буын ғалымдардың бір тобы жерге сызық сызуды құптамаған. Ал кейінгі ғалымдар оған рұқсат берген. Өйткені сүннетке еру абзалырақ. Себебі сунан кітаптарында Пайғамбарымыздан ﷺ: «Егер жанында таяғы болмаса, онда бір сызық сызсын», – деген хадис риуаят етілген.

Өйткені бұл, жалпы алғанда, көзге көрінеді. Себебі мұндағы мақсат – қиял мен назарды соған байлап, ойдың жан-жаққа шашырап кетпеуін қамтамасыз ету.

Ол сызықты не ұзынша етіп, алдындағы қадаулы ағаш секілді қылады, немесе ғалымдар айтқандай, жарты ай тәрізді көлденең сызып қояды.

Егер жер қатты болып, сызық сызу қиын болса, жанындағы затты ұзынынан алдына тастайды, қадаулы тұрған нәрсе кейін құлап қалғандай етіп. Мұны фақиһ Әбу Джағфар таңдаған.

Ал Һишам былай деген: «Мен Әбу Юсуфпен бірге қажылыққа бардым. Ол намаз оқығанда алдына қамшысын тастап қоятын еді».

Имамның сутрасы — артындағы жамағат үшін де сутра болып есептеледі. Өйткені Пайғамбарымыз ﷺ Әбтахта намаз оқығанда, алдына найза қадап қойылған еді, ал жамағаттың өз алдына жеке сутрасы болмаған.

Намаз оқушы сутра қойған болса да, қоймаған болса да, алдынан өтпек болған адамды итеріп тоқтатпағаны мустахаб. Өйткені намаздың негізі — тыныштық пен сабырлылыққа құрылған. Ал хадистегі өткізбей тоқтату бұйрығы — рұқсатты білдіру үшін келген. Намазда қара және улы екі нәрсені өлтіруге рұқсат етілгені сияқты.

Сол себепті алдынан өтпек болған адамды баспен, көзбен немесе басқа ишарамен тоқтатуға рұқсат етілген. Пайғамбарымыз ﷺ Умм Сәләмәнің екі баласымен осылай істеген. Немесе «СубханАллаһ» деп тәсбих айту арқылы ескертеді. Өйткені Пайғамбарымыз ﷺ: «Сендердің біріңе намазда бір нәрсе болып қалса, тәсбих айтсын», – деген.

Ишара мен тәсбихты бірге қолдану мәкрүһ. Өйткені олардың біреуі жеткілікті.

Ер адам алдынан өтпек болған кісіні қырағатын даусын көтеру арқылы тоқтатады. Тіпті әдеттегі жария оқуынан артығырақ көтерсе де болады.

Ал әйел адам оны ишарамен немесе оң қолының саусақтарының сыртын сол қолының алақанына ұру арқылы тоқтатады. Өйткені әйелдерге тән ескерту тәсілі — шапалақ қағу.

Бірақ әйел адам қырағатта немесе тәсбихта дауысын көтермейді. Себебі оның даусы фитна. Сондықтан мұндай жолмен тоқтатуы талап етілмейді.

Намаз оқушы алдынан өткен адаммен арпалыспайды. Ал хадисте келген: «Сендердің бірің намаз оқып тұрса, ешкімді алдынан өткізбесін. Шамасы келгенше тоқтатсын. Егер көнбесе, онда онымен күрессін. Расында, ол — шайтан», – деген хадис, бұл үкім Исламның алғашқы кезеңінде болған деп түсіндіріледі. Ол кезде намаз ішінде намазға қайшы келетін кейбір амалдарға рұқсат етілген еді. Кейін бұл үкім жоғарыда айтылған дәлелдермен мансух болған.

Егер біреу намаз оқушының сәжде жасайтын жерінен өтіп кетсе, намаз бұзылмайды. Мейлі ол әйел адам, ит немесе есек болсын. Бұған Пайғамбарымыздың ﷺ: «Намазды ешнәрсе бұзбайды. Қолдарыңнан келгенше (алдарыңнан өтпек болған адамды) өткізбей тосыңдар. Расында, ол — шайтан», – деген хадисі дәлел.

Алайда алдынан өткен адам балиғатқа жеткен, ақыл-есі дұрыс кісі болып, мұны әдейі істесе, күнәға батады¹.

Дұрысы — үлкен мешітте (яғни қырық немесе одан да көп шынтақ көлеміндегі мешіт үлкен мешіт саналады) және ашық далада намаз оқушының сәжде жасайтын² орнынан өту мәкруһ. Ал кішкентай мешітте (немесе үйде) алдынғы жағынан қай жерінен өтсе де мәкруһ саналады.

Намаз оқушы мен сәжде орнының арасынан, яғни бір адамның тұратын шамасындай жердің ішінен өту мәкруһ болады. Ал сәжде орнынан ары жерден, мысалы көшеде өту мәкруһ емес. Өйткені адамдардың жолын тарылту бар.

¹(Алайда алдынан өткен адам балиғатқа жеткен, ақыл-есі дұрыс кісі болып, мұны әдейі істесе, күнәға батады) деген сөз — балиғатқа жетпеген немесе әдейі өтпеген адам бұл үкімге кірмейтінін білдіреді. Сондықтан ол екеуіне күнә жоқ.

Біліп қой: бұл мәселе төрт түрлі жағдайда болады. Мұны әш-Шилби «әл-Бәдәиғ», ал Ибн Әмир Хаж Ибн Дақиқ әл-Идтен жеткізеді:

Біріншісі: алдынан өтушінің басқа жолмен өту мүмкіндігі бар, ал намаз оқушы өзі адамдар өтетін жерге тұрып алмаған. Мұндайда күнә тек өтушіге ғана болады.

Екіншісі: бұған керісінше жағдай. Яғни намаз оқушы адамдар жүретін жерге тұрып алған, ал өтушінің басқа жолы жоқ. Бұл жағдайда күнә тек намаз оқушыға болады, өтушіге болмайды.

Үшіншісі: намаз оқушы да адамдар өтетін жерге тұрып алған әрі өтушінің басқа жолы да бар. Бұл жағдайда екеуі де күнәһар болады.

Төртіншісі: намаз оқушы адамдардың жолына тұрмаған әрі өтушінің де басқа жолы жоқ. Бұл жағдайда екеуіне де күнә болмайды.

²(Дұрысы — үлкен мешітте және ашық далада намаз оқушының сәжде жасайтын орнынан өту мәкруһ) деген сөзге қатысты Фахрул-Ислам былай деген: «Ол — ықыласпен намаз оқып тұрған адамның көзі түсетін орын» (яғни, үлкен мешітте немесе ашық далада намаз оқушы сәжде орнына қарап тұрған кезде көзінің қыры түсетін аралықтан өтуге болмайды. Бұл шамамен үш не одан да көбірек қатар мөлшері болуы мүмкін. Ал одан ары жерден өтуге рұқсат).

Әт-Тумурташи: «Дұрысы — осы пікір (яғни, Фахру-Исламның таңдаған пікірі дұрыс). Өйткені бұл қағида барлық жағдайда бірдей қолданылады. Қандай мәселені таңдаса да, ол барлық көріністерде тұрақты жүреді. Сондықтан ол — тахқиқ майданында озып шыққан имам», – деген. Мұны «әл-Инаяда» айтқан. Сондай-ақ «ән-Ниһаяда» да осы пікір дұрыс деп таңдалған.

Сутра қоюдың үкімі және өлшемі:

«Мухира» — ер-тоқымның артқы жағында (керек-жарақ ілу үшін жуандығы бір саусақтай бір шынтақ көлемінде) шығып тұратын ағашқа қатысты айтылады.

Бұл хадисте намаз оқушының алдына сутра қоюдың мустахаб екеніне нұсқау бар.

Абдур-Раззақтың «Мусаннаф» жинағында Нафиғтан: «Ибн Омардың ер-тоқымының «мухирасы» шамамен бір шынтақ көлемінде еді» деп риуаят етілген.

Сондай-ақ Хаким, Ахмад және басқалар риуаят еткен хадисте Аллаһ Елшісі ﷺ:

«Сендердің бірің намаз оқыса, сутраға қарап оқысын әрі ешкімді алдынан өткізбесін», — деп бұйырған.

«Әл-Муния» кітабында сутраны тастаудың мәкруһ екені ашық айтылған. Бұл — тәнзиһи мәкруһ.

Ал бұйрықтың уәжіптікті емес, мустахабтықты білдіретініне дәлел ретінде Әбу Дәуіттің әл-Фадл ибн Аббастан (Аллаһ одан разы болсын) риуаят еткен хадисі келтіріледі:

«Біз Аллаһ Елшісін ﷺ бір сахарада намаз оқып тұрғанын көрдік. Оның алдында сутра жоқ еді».

Сондай-ақ Ахмад риуаят еткен хабарда:

«Ибн Аббас кең ашық жерде алдында ешнәрсе болмастан намаз оқыды», — делінеді.

«Әш-Шурунбулалияда»: «Егер адам ешкім өтпейтін жерде немесе жолға қарама-қарсы емес орында намаз оқыса, сутраны тәрк ету мәкруһ болмайды. Өйткені сутраның мақсаты — алдынан өтушіге тосқауыл болу», — делінген.

Ал «әл-Бахр» кітабы «әл-Хилиядан» былай деп жеткізеді: «Мұндай жағдайда да сутра қойғаны абзалырақ болып көрінеді. Тіпті тастауы мәкруһ болмаса да. Өйткені сутраның тағы бір пайдасы — көзді ар жағындағы нәрселерден тосып, ойды жинақтап, қиялды байлап тұруы».

Осылайша «Раддул-Мухтарда» келген.

Сутра қоюдың хикметі және сутра табылмаған кезде жерге сызық сызу мәселесі:

Ғалымдар: «Сутра қоюдың хикметі — намаз оқушының көзін ар жағындағы нәрселерден тыю әрі оның қасына жақын жерден өтетін адамға тосқауыл болу», — деген.

Қадый Ғияд осы хадис арқылы намаз оқушының алдына жерге сызық сызу жеткілікті болмайды деп дәлел келтірген. Ол былай деді:

«Бұл жайында хадис келген әрі имам Ахмад оны ұстанған болса да, ол хадис әлсіз».

Содан кейін сызықтың қалай сызылатыны жайында түрлі пікірлер айтылған:

• бір пікір бойынша, михраб секілді доғал түрде;
• екінші пікір бойынша, құбылаға қарай тік;
• үшінші пікір бойынша, оңнан солға қарай көлденең сызылады.

Қады Ғияд:

«Имам Мәлик те, фақиһтардың көпшілігі де мұндай сызықты дұрыс көрмеген», — деді.

Ал сызық жайындағы хадисті Әбу Дәуіт риуаят еткен. Бірақ онда әлсіздік пен идтираб бар.

Имам Шафиғидің бұл мәселедегі екі түрлі пікірі жеткізілген:

• «Сунан Хармалада» және ескі мәзһаб пікірінде оны мустахаб санаған;
• ал «әл-Буәйтиде» оны теріске шығарған.

Шафиғи мәзһабындағы ғалымдардың көпшілігі сызық сызуды мустахаб деген.

Имам ән-Нәуәуи:

«‘Ер-тоқымның артқы мухира’ хадисінде сызықтың жарамсыз екеніне дәлел жоқ», — деді.

«Әд-Дурру әл-Мухтар» мен Ибн Әбидиннің хашиясында былай делінеді:

«Егер сутраны жерге қадау мүмкін болмаса, оны жай ғана жерге қою жеткіліксіз. Сондай-ақ, ешнәрсе таппаған кезде жерге сызық сызу да жеткіліксіз.

Басқа бір пікірде: «Жерге қою да, сызық сызу да жеткілікті. Яғни, сүннет сол арқылы орындалады», — делінген.

Қудури Әбу Юсуфтан: «Сутраны жерге қою мустахаб» деп жеткізген.

Кейін: «Оны көлденең емес, тігінен қойған дұрыс. Өйткені бұл қадап қойған нәрсеге көбірек ұқсайды», — делінген.

Ал жерге сызық сызу — Мухаммадтан жеткен екінші риуаятқа сай мустахаб. Бұған Әбу Дәуіттегі: «Егер қасында таяқ болмаса, жерге сызық сызсын», — деген хадис дәлел етіледі.

Бұл хадис әлсіз. Бірақ ізгі амалдарда мұндай хадиспен амал етуге болады.

Сондықтан Ибн әл-Һумам: «Сүннетке еру абзалырақ. Оның үстіне, мұның белгілі бір мағынасы да бар. Өйткені мақсат — қиялды соған байлап, ойдың шашырап кетпеуін қамтамасыз ету», — деген. Осы сөз «әл-Бахр» және «Шарху әл-Мунияда» келген.

Ал «әл-Хилия» кітабында: «Бұл хадистің әлсіздігіне Ахмад, Ибн Хиббан және басқалардың оны сахих деуі қарсы қойылуы мүмкін», — делінген».

Имам әш-Шәукани:

«Сызық хадисін Ибн Хиббан мен әл-Бәйһақи де риуаят етіп, сахих деген. Сондай-ақ имам Ахмад пен Ибн әл-Мәдини де — мұны Ибн Абдуль-Барр «әл-Истизкарда» жеткізгендей — хадисті сахих санаған. Ал Суфян ибн Уяйна, имам Шафиғи, әл-Бағауи және басқалар оның әлсіздігіне ишарат еткен», — деді.

Хафиз (ибн Хаджар):

«Ибн әс-Салах бұл хадисті мудтараб хадиске мысал ретінде келтірген», — деді.

Алайда бұған қарсылық айтылған. «Булуғу әл-Марам» кітабында: «Оны мудтараб деген адам дұрыс айтпаған. Керісінше, хадис — хасан», — делінген».

Ибн Әбидин:

«Ғалымдардың сөзінен түсінілетіні: егер сутраны қадап қою мүмкін болса, жай жерге қою жеткіліксіз. Ал егер жерге қою мүмкін болса, онда сызық сызу жеткіліксіз», — деді.

Аллаһ Тағаланың: ﴾Олардың оңаша бас қосқан құпия жиналыстарынының көбінде қайыр жоқ﴿ деген сөзіне келсек, “жиналыс” сөзіне қатысты әртүрлі пікір айтылған.

Бір пікірде: “жиналыс” — адамдар тобы деген мағынада. Бұл ﴾Олар өзара сыбырласқан топ болған кезде... ﴿ деген аяттағыдай, яғни “адамдар” деген мағына.

Екінші пікірде: “жиналыс” — құпия сөйлесу, сыбырласу деген мағынада. Бұл ﴾Үш кісі жасырын бас қосып сөйлессе...﴿ деген аяттағыдай.

Содан кейін Аллаһ Тағала: ﴾Алайда, мұқтаждарға садақа беруді, ізгілікті, жақсылық жасауды және араздасқан адамдардың арасын жарастыруды бұйыратындардың жөні бөлек﴿ деген аятпен ерекшелік жасады.

Егер “жиналыс” сөзімен тек сыбырласу әрекетінің өзі меңзелсе, онда мағынасы: “Адамдардың оңаша бас қосып, құпия түрде сөйлескен жиналыстарының көбінде қайыр жоқ. Тек садақа беруге, игі іске және адамдардың арасын жарастыруға бұйырып, сол үшін бас қосқан жиналыстың жөні бөлек” дегендей болады.

Ал егер “жиналыс” сөзімен адамдар тобы меңзелсе, онда мағынасы, Аллаһ жақсырақ білуші: “Адамдардың көпшілігінде қайыр жоқ. Тек садақаға, игі іске немесе адамдардың арасын жарастыруға бұйырған адамдардың ғана жөні бөлек” деген болады. Және осы мағына дұрысыраққа жақын.

﴾Олардың оңаша бас қосқан құпия жиналыстарынының көбінде қайыр жоқ﴿. Аяттағы есімдік адамдарға қатысты (яғни: “адамдардың көпшілігінде қайыр жоқ”). «Жианлыс» (نجوى) дегеніміз — екі адам не бір топтың өзгелерден оңаша сөйлесуі. Және «жианлыс» сөзі өзара сыбырласу мағынасында да келеді. ﴾Алайда, мұқтаждарға садақа беруді﴿ яғни, бірақ садақа беруді, ﴾ізгілікті, жақсылық жасауды﴿ дегені: шариғат жақсы деп таныған әрі құптаған барлық іс. Бұған әртүрлі жақсылықтар кіреді: қиындыққа түскенге жәрдем беру, адасқанды тура жолға бағыттау және басқа да игі амалдар ﴾және араздасқан адамдардың арасын жарастыруды бұйыратындардың жөні бөлек﴿ яғни, адамдар арасында дұшпандық туындаған кезде, шариғат шегінен шықпай араларын татуластыру. Иә, адамдарды жарастыру қажеттілігі үшін кей жағдайда өтірік айтуға рұқсат етілген. Бұл жөнінде хадисте: «Адамдардың арасын жарастыратын адам өтірікші емес» делінген.

Әбу әд-Дардадан (Аллаһ оған разы болсын) жеткен хадисте Аллаһ Елшісі ﷺ былай деген: «Сендерге ораза, намаз және садақаның дәрежесінен де абзал амалды хабар берейін бе?» Олар: «Иә», — деді. Сонда Ол ﷺ: «Адамдардың арасын жарастыру», — деді.

Мұндай хадистердің мақсаты — осы амалға ынталандыру. Мұнда сөздің сыртқы мағынасы толықтай көзделіп тұрған жоқ. Бірақ егер адамдарды жарастырмаудың салдарынан үлкен бүлік пен ауыр зиян туындайтын болса, онда оның маңызы өте зор болады.

﴾Кімде-кім мұны﴿ яғни, садақа беру, жақсылық жасау және адамдардың арасын жарастыру секілді істерді ﴾Аллаһтың разылығына бөленуді қалап істесе﴿ яғни, Аллаһ Тағаланың ризалығын іздеп істесе. Мұнда осылай шектеу қойылуы — амалдардың ниетке байланысты екендігін білдіреді. Кім жақсылықты басқа мақсат үшін істесе, оған одан құр қалудан өзге ештеңе жоқ, ﴾оны зор сауапқа (сый-сияпатқа) бөлейміз﴿ яғни сипаттап жеткізу мүмкін болмайтын өте үлкен сауап береміз.

﴾Міне, сондықтан да﴿ бұл адам өлтірудің қаншалықты ауыр әрі аса жиіркенішті іс екеніне ишара етеді ﴾Исрайыл ұрпақтарына﴿ — Исраил ұрпақтарын арнайы атап айтуының себебі: қызғаныш бұл бұзақылықтың бастауы болған еді, әрі қызғаныш көбіне соларда кездесетін. Сондай-ақ адам өлтірудің ауырлығы алғаш рет анық баяндалған кітап — Тәурат болатын. Соған қарамастан олар бұл мәселеде ең шектен шыққандар болды, тіпті пайғамбарларды да өлтірді; ﴾мына үкімді жаздық: кімде-кім кісі өлтірмеген﴿ яғни, басқа біреуді өлтіргені үшін қысас ретінде емес ﴾немесе жер бетінде бүлік шығарып, бұзақылық жасамаған﴿ яғни, жер бетінде қанын төгуге себеп болатын бұзақылық жасамаған болса. Мысалы: ширк, діннен шығу, қарақшылық секілді ﴾бейкүнә жанды нақақтан-нақақ өлтірсе, бүкіл адамзатты өлтіргендей болады﴿. Ұқсатудың мәні: екі жағдайда да қанның қасиетін аяққа таптау, адамдарды кісі өлтіруге батылдандыру және Аллаһтың ашуы мен азабын тарту бар. ﴾Сондай-ақ кім біреуді өлімнен құтқарып қалса﴿ яғни, кім бір жанның аман қалуына себеп болса. Мысалы: өлтірмек болған адамды тоқтату арқылы немесе өрт, суға кету, үйінді астында қалу секілді өлім себептерінен құтқару арқылы, ﴾бүкіл адамзатты өлімнен құтқарғандай болады﴿. Бұл жердегі ұқсатудың мағынасы анық. Аяттың мақсаты — адам өлтірудің қаншалықты қорқынышты іс екенін және жан сақтап қалудың қаншалықты ұлы амал екенін адамның жүрегіне әсер ететін түрде бейнелеу. Бірі қорқыныш тудырса, екіншісі ынталандырады.

Бұл қасиетті аят бізге адамзаттың біртұтас екенін және әрбір адамның бүкіл қоғам өміріне қатысты жауапкершілігі бар екенін үйретеді. ﴾Оларға елшілеріміз (осындай үкімдермен һәм өздерінің пайғамбар екендіктерін көрсететін) айқын дәлелдермен, мұғжизалармен келген еді﴿. Бұл жерде «біз жібердік» демей, «келді» деп айтылуы — елшілердің хабарларының оларға толық жеткенін айқындау үшін. Яғни: «Аллаһпен ант етеміз, елшілеріміз оларға анық дәлелдермен келіп, біз жазған үкімдерді бекітіп түсіндірді» ﴾Алайда содан кейін де олардың басым көпшілігі﴿ осы түсіндірулер мен ескертулерден кейін де ﴾жер бетінде бүлік шығарып, бұзақылық жасауда шектен шығуда﴿. Олардың көбісі жер бетінде адам өлтіруде шектен шығып кетті әрі келген елшілердің дәлелдеріне еш мән бермеді.

«Жер бетінде» деп айтылуы — олардың бұзақылығының зияны бүкіл жерге жайылып, кең тарағанына ишара.

(«Бір кісі: “Уа, Аллаһтың Елшісі ﷺ! Қай садақаның сауабы ең үлкен?” — деп сұрады. Сонда Аллаһтың Елшісі ﷺ: “Өзің денің сау, дүниеқоңыз болып тұрғаныңда, кедей болып қалудан қорқып әрі бай болуды үміт етіп тұрған күйіңде садақа беруің) яғни: денің сау кезінде. Өйткені адам дені сау кезде көбіне сараңдық танытып, кедей болып қалудан қорқады. Нәпсісі оған: “Малыңды жұмсама! Кейін кедей болып, адамдарға мұқтаж болып қаласың. Керісінше, бай болып қалуың үшін малыңды үйіңде сақта. Сонда байлығыңның арқасында адамдар арасында абыройың болады”, — деп азғырады. Сондықтан дәл осындай жағдайда берілген садақа — нәпсіге қарсы келу жағынан ең абзал садақа.

(Ал жан алқымыңа келіп, өлім таяғанда: “Пәленшеге мынаны беріңдер, түгеншеге мынаны беріңдер”, — деп кешіктірме) яғни: садақаны рух алқымға жеткенге дейін кешіктірме. Басқаша айтқанда, өлім жақындап, дүниемен қоштасатыныңды білген кезде: “Пәлен кедейге малымнан мынаны беріңдер, пәлен мешіттің құрылысына малымнан мынаны жұмсаңдар”, — деп айтатын хәлге дейін күтпе.

(Өйткені ол мал онсыз да пәленшенің болып қойған”, — деді») яғни: мұндай жағдайда малыңның үштен екісі мирасқорларыңа тиесілі болып қойған болады. Сол себепті бұл кезде малдың үштен бірінен артығына билік жүргізуіңе рұқсат жоқ. Ал сен осы кезде барлық малыңды қайырымдылыққа жұмсауды бұйырасың. Ендеше, үкімі өзіңе тиесілі болмай қалған малдан берілген садақа қалай қабыл болсын? Өйткені ол малдың үштен екісі енді мұрагерлердің ақысы болып саналады.