Sherali Toshniyozov
@sherali_toshniyozov
0 Followers
1 Following
18 posts

Asqad Muxtor. Ko‘k tosh (hikoya)

Men toshman, ko‘k tosh. Otim — Yashm. O‘n ming yillardan beri ko‘rmagan tomosham qolmadi. Birov boshiga ko‘taradi, birov sirtimga minib o‘tiradi, birov to‘riga qo‘yadi, birov — go‘riga. Yurmagan yo‘lim, ko‘rmagan elim yo‘q. Bir Yer yuzining qaysi bir nuqtasida yotsam, menga-ku baribir, lekin odamlarga hayronman, tog‘u tosh demay, daryomi-dengiz demay, dam dunyoning u chekkasiga, dam bu chekkasiga sudraganlari-sudragan meni. Chiroyli ekanman, asil ekanman, shaffof ekanman, xo‘sh, kelib tomosha qilaver. Yo‘q-da, meniki bo‘lsin. Shu «Seniki-meniki» degan faqat odamda bo‘ladi, nazarimda — urush-janjali ham, qirg‘ini ham shundan, o‘limi ham, kulfati ham. Tag‘in, buning gunohini o‘zlaridan soqit qilish uchun, mening to‘g‘rimda mudhish...

BIZ KIM TEMUR AVLODLARI!

“Tajriba bilan teran zako insonni eng og’ir damlarda halokatdan qutqarishi mumkin. Bu befavo dunyoda juda ko’p narsalar, oniylik haqiqatlarining ustiga qurilgan.Bo’lar bo’lmas voqealardan ilohiylik axtarmoq har zamon ham, aqlga to’g’ri kelavermaydi. Har neki bor, so’ngi no’qlik.Ega bo’lajagimiz esa Bir cho’ntaksiz KAFANDIR!”

Alfons Dode. Arlyalik qiz (hikoya)

Tegirmonimdan qishloqqa tushish uchun yo‘l bo‘yi­da joylashgan katta xo‘jalik etagidagi serdaraxt hovli yonidan o‘tish lozim. Bu oddiy qishloq uyi: old tomondan qaraganda qizil cherepitsiya, tom ustiga qadalgan flyuger, pichan ortadigan chig‘ir shundoqqi­na ko‘zga tashlanadi. Tom orasidan ildizi qoray­gan pichan bog‘lamlarining xiyla qismi tashqariga chiqib qolgan. Negadir bu uyning ko‘rinishi meni ajablantirdi, yopiq darvozasi yuragimni siqdi. Bil­mayman. O‘sha tomondan esadigan yel ham menga sovuq tuyuldi. Atrofda tiq etgan tovush eshitilmaydi. O‘tgan-ketganga hurishni kanda qilmaydigan itlar ham jimib qolgan. Tovuqlar ivirsib yurishadi. Hatto xachir ham bo‘ynidagi qo‘ng‘iroqni jiringlatishni istamayotgandek. Derazalardagi pardalar, mo‘ridan chi­qayotgan tutun hisobga olinmasa, bu hovlida odam yashashi bilinmaydi.
Kecha qoq tush mahali qishloqdan qaytayotgan edim. Jaziramada yurmaslik uchun daraxtlar soyasi tushib turgan devor tagiga o‘tib oldim… Uyning oldida ishchilar aravaga pichan ortishardi… Darvozalar ochiq edi. O‘tib ketayotib, hovliga ko‘z tashladim va kalta kamzulli, yirtiq ishtondagi baland bo‘yli, qordek oppoq soqolli cholni ko‘rdim; u qo‘lini boshiga tiragancha katta tosh stolda o‘tirardi. Men to‘xtab qoldim. Ishchilardan biri menga pichirlab gapirdi:
– Tss! Xo‘jayin… U o‘g‘li halokatga uchragandan beri shunday bo‘lib qolgan.
Shu payt oltin suvi yugurtirilgan katta va naq­shinkor ibodat kitobini ko‘targan ayol bilan bola yonginamizdan o‘tib ketishdi-yu, fermaga kirib ko‘zdan uzoqlashdi.
– Beka va kenjatoy cherkovdan ibodat qilib qaytishyapti. Ular to‘ng‘ich o‘g‘illari Jan o‘z joniga qasd qilganidan beri u yerga qatnashadi… Oh, janob! Qanday baxtsizlik!.. Otasi hali ham marhumning kiyimini kiyib yuribdi. Undan sira ayrilgisi kelmaydi…
Men hikoyani oxirigacha bilgim keldi va aravaga chiqib, pichanga o‘tirgancha, bu hayajonli voqea taf­silotini tingladim…
Uni Jan deb atashardi: kamtar, arslondek baquvvat, yigirma yoshlarni qoralagan ko‘ngilchan dehqon yigiti. Qizlar undan ko‘z uzisholmasdi. Ammo uning xayolini Arlya amfiteatrida tasodifan uchratib qolgan qiz, duxoba va mayin ipak to‘rga burkangan arlyalik jonon egallashga ulgurgan edi. Janning munosabatlariga, avvalo, uning oilasi xayrixohlik bildirishmadi. Qizning otasi bu yerlik emas, aksiga olib qiz ham yengil tabiatli degan nom olishga ulgurgandi. Biroq, Jan butun borlig‘i bilan arlyalik tomon talpinardi.
U shunday derdi:
– Unga uylanmasam — o‘laman.
Nima ham qila olishardi. To‘y yig‘im-terimdan so‘ng o‘tkaziladigan bo‘ldi.
Shunday qilib, yakshanba oqshomida butun oila dasturxon atrofida edi. Ovqatlanish deyarli to‘y ziyofatiga aylandi. Albatta, u yerda kelin yo‘q, shunday bo‘lsa-da, uning sog‘lig‘i uchun bir necha bor qadah ko‘tarildi… Shu payt eshik oldida bir yigit paydo bo‘ldi va qaltiroq ovozda uy xojasi Estev bilan gaplashmoqchiligini aytdi. Estev ko‘chaga chiqdi.
– Xo‘jayin, – dedi yigit, – siz o‘g‘lingizni yaramas qizga uylantirmoqchimisiz?! Ikki yildan beri qiz bilan oshiq-ma’shuqman. Men buni sizga aytyapmanmi, demak, isbotlay ham olaman. Mana sizga xatlar!.. Ota-onasi ham hammasini bilishadi va uni menga uzatishga va’da berishgandi; biroq unga o‘g‘lingizni unashtirganingizdan beri na ular, na nozaninning o‘zi meni bir chaqaga olishadi… Ammo menimcha, bu gaplardan so‘ng u boshqa odamning xotini bo‘la olmaydi.
– Xo‘p, mayli! – dedi Estev xatlarni ko‘zdan ke­chirayotib, – kiring, bir stakan muskat iching.
– Rahmat! Meni chanqoq emas, dard qiynayapti.
U ketdi.
Ota hech narsa bo‘lmagandek ortiga qaytdi. Stulga o‘tirdi va avvalgidek quvnoq holda ovqatlandi…
Shu kecha Estev tog‘a dalaga o‘g‘li bilan ketdi. Ular uyga uzoq vaqt qaytishmadi; qaytib kelishganda esa ona ularni kutib o‘tirardi.
– Xotin, – dedi xo‘jayin o‘g‘lini uning oldiga olib kelib, – unga taskin ber, u g‘amga botgan…
Jan bo‘lib o‘tgan gaplardan xabar topishiga qaramay, qizga munosabatini o‘zgartirmadi. Uni kuchliroq se­vib borardi. Faqat Jan sho‘rlik o‘zini mag‘rur va bosiq tutishga urinar, ana shu holati unga azob bera boshlagan edi. Ba’zida u burchak-burchaklarga biqinib olardi. Ba’zan esa o‘zini ishga urar, alam ustida bir o‘zi o‘nlab odamlarning ishini bajarardi… Kechalari shafaq nurlariga uyg‘unlashgan shahar qo‘ng‘iroqlari aniq ko‘rinmaguncha Arlya yo‘llarini kezib yurardi. Shundan so‘ng ortga qaytardi.
Uni doimo bunday g‘amgin va yolg‘iz holda ko‘rgan ota-ona nima qilishni bilishmasdi. Biror halokat yuz berishidan yurak hovuchlashardi. Bir safar ona ovqat ustida yosh to‘la nigohi bilan qarab dedi:
– Jan, o‘g‘lim, agar sen uni chindan ham sevsang, usiz hayotingni tasavvur qila olmasang, u bilan baxtli bo‘lishingga ishonsang, biz seni unga uylantirishga rozimiz.
Otaning boshi beixtiyor egildi.
Jan ma’noli bosh chayqadi va tashqariga chiqdi.
Shu kundan boshlab u o‘z hayot tarzini o‘zgartirdi, ota-onasini tinchlantirish uchun quvnoq bo‘lib ko‘­rinishga harakat qildi. Raqs kechalarida, qovoq­xonalarda, bayramlarda yana paydo bo‘la boshladi.
Ota “U sog‘ayib qoldi…” deb o‘ylardi. Lekin onaning ko‘nglidagi g‘ashlik tarqamagan, o‘g‘lini avvalgidan ham ko‘proq kuzata boshlagan edi. Jan ukasi bilan ipak qurti boqiladigan uy yonida uxlardi; bechora ona esa ularning yotog‘iga yaqin joyga karavotini qo‘ydi. Ipak qurtlaridan xabar olish — onaning o‘g‘lidan boxabar bo‘lib turishi uchun o‘ylab topilgan bahona edi.
Nihoyat, fermerlar homiysi Muqaddas Eligiya ku­ni ham keldi.
Fermada bayram baxtsizlik bilan boshlandi…
Barchaga shatonef uzatildi, oddiy vino esa serob edi. Keyin mushakbozlik boshlandi, barcha daraxtlarga rangli fonarlar ilindi.
Muqaddas Eligiyaga sharaflar bo‘lsin!
Hatto Jan ham xursanddek ko‘rindi: u onasini raqsga taklif qilarkan, bechora ayol sevinganidan yig‘lab yubordi.
Yarim tundagina uxlashga yotishdi. Barcha dam olish­ga mushtoq edi. Lekin Jan uxlamadi. Keyinchalik ukasining aytishicha, u kechasi bilan yig‘lab chiqibdi. hali tong yorishmay, onaning qulog‘iga kimningdir yotoqxonadan yugurib o‘tgani eshitildi. Uning yuragi bezovta bo‘layotgan edi.
– Jan, senmisan?
Javob bo‘lmadi; u allaqachon zinapoyada edi.
Ona bir sapchib tushdi:
– Jan, qayoqqa?
Jan cherdakka ko‘tarildi; ona uning ortidan chiqdi:
– Bolajonim, Xudo xayringni bersin!
Jan eshikni yopdi va zulfinni tushirdi.
– Jan, bolaginam, Jan, javob ber! Nima qil­moq­chisan?
Ona qaltiroq, serajin qo‘llari bilan zulfinni paypaslab axtarardi. Oyna ochilib, hovliga yotqizilgan plita ustidan gursillagan ovoz eshitildi. Hammasi bir zumda tugadi.
“Men uni haddan tashqari kuchli sevaman… Yaxshisi, men ketaman”. Bu Janning so‘nggi qarori edi. Eh, biz odamlar naqadar ojizmiz!
Shu tongda odamlar Estevlar hovlisi tomondan kelayotgan alamli yig‘i tovushi kimnikiligini bilol­may dong qotishdi.
Hovlidagi tosh stol ortida tonggi shabnam va qondan hamma yog‘i ho‘l bo‘lgan ona o‘g‘lining ustida hasrat bilan ko‘z yosh to‘kardi…

Abdulhamid Cho‘lpon. Qor qo‘ynida lola (hikoya)

I

Alfons Dode. So‘nggi saboq (hikoya)

Elzaslik bolakay hikoyasi

Ma'rufjon Yo‘ldoshev. Mamduh (hikoya)

Kasalxonaga kelganimga bir hafta bo‘lganiga qaramay, palatada yolg‘iz yotardim. Bu yerda vaqt juda sekin o‘tardi. Gazeta varaqlashdan ham, shiftga termilib yotishdan ham zerikdim. Xonaga bironta bemor keltirishlarini kutardim. Va nihoyat o‘sha kutilgan bemor ham keldi. Biroq keksa odam ekan. Hafsalam pir bo‘lganidan yana shiftdagi naqshlarga termulib yotishda davom etdim…
Aytishlaricha, bu kasalxona oldin fransuz san'at maktabining binosi bo‘lgan ekan. Urushdan keyin bu maktab yopilib, viloyat harbiy kasalxonasiga aylantirilibdi. Xona uncha keng bo‘lmasa-da shifti baland edi. Deraza va eshiklarining yuksakligi ham menga g‘ayritabiiydek tuyuldi. Ganchkori koshinlaridagi yaproqsimon qabariq naqshlar ustidan bo‘yoq tortilgan bo‘lsa ham eski hashamatini yo‘qotmagan edi. Bir qatorda 72 dona dafna yaprog‘i, 28 dona gulg‘uncha ishlangan edi. Zerikkanda ularni birma-bir sanab chiqqandim. Hatto ko‘rsatkich barmog‘imni har bir yaproq va gulg‘uncha ustidan xayolan bir necha bor yurgazib chiqqandim. Deraza romlarining ko‘chgan joylaridan eski bo‘yoqlari ham qatma-qat bo‘lib ko‘rinib turardi. Bir joyidagi bo‘yoq ko‘chigi inson yuzi shaklini paydo qilgandi. Keng peshonasi, sochi, uzun chanasi va beo‘xshov quloqlari bilan bir hamqishlog‘imni, kapitan Turg‘ut Tunchqoya o‘g‘lini eslatardi. Har kuni o‘sha ko‘chikka bir necha bor qarayman, uni eslayman. Uning qo‘l ostida ma'lum muddat harbiy xizmatni o‘tadim. Bir qishloqdan bo‘lsak ham menga g‘irt begonadek muomala qilardi. Bir kuni yoniga topshiriq olgani kirdim. Hech kim yo‘qligidan foydalanib o‘zimizning qishloq tilida murojaat qildim: “Mamduaaa, qishloqni eslab turasanmi?” Savolim og‘zimdan chiqib ulgurmasdan kapitan keskin ohangda: “Mamduh qishloqda qolgan! “O‘rtoq kapitan” deb murojaat qilasan, o‘rgatishmadimi?!” dedi. Qulog‘im tagiga shapaloq yegandek bo‘ldim. Birdan o‘zimga kelib: “O‘rtoq, kapitan! Uzr so‘rayman!” dedim hayratdan nima deyishni bilolmay.
Birga to‘p o‘ynab, quvlashmachog‘u bekinmachoq o‘ynaganimiz Mamduh bizdan bir sinf yuqorida o‘qir edi. Lekin doim birga edik, mol-holni o‘tlatgani ham, loyqa ariqda cho‘milgani ham birga borardik. Toki to‘rtinchi sinfga o‘tgunimizcha. Mamduhlar oilasi Istanbulga ko‘chib ketishdi-yu, qaytib ko‘rishish nasib qilmadi. Hamma hayot ummoniga o‘zicha sho‘ng‘ib ketdi. Ba'zan bolalikni qo‘msaganda hammasi birdaniga qayta jonlanar, maqomlar, makonlar, kasblar, imkonlar o‘rtadan birdaniga ko‘tarilib g‘oyib bo‘ladi. Va o‘sha tog‘ etagidagi do‘ppidek qishloqning chegaralari ham ko‘rinmay ketadi… Yana issiqdan ko‘pchib oyoqlarimizni kuydiradigan tuproq yo‘llar, darvozasiz oqsuvoq uylar, chetlarida tizza bo‘yi ajriqlar o‘sgan loy ariq, qattiqroq shamolda ag‘anab tushadigandek mayishib turadigan simyog‘ochlar… Angladimki, bolalik hayotimning eng go‘zal pallasi, menga tuhfa qilingan eng go‘zal sovg‘a… Buni qachon anglab yetganimni aniq eslay olmayman ammo endi har kuni yana-da teran his qilib boryapman. Zero anglab yetgan paytingda bolalik allaqachon o‘tib ketgan bo‘ladi. Endi buyog‘iga, bir kunga bo‘lsa-yam, o‘sha beg‘ubor damlarga qaytishni orzulab yashaysan xolos. Ba'zan, shamolga qarshi shohlanib, ko‘tarilib borayotgan varraklarda, ba'zan loyqa suvda qalqib-qalqib borayotgan oqizoq olmada bo‘y ko‘rsatib qolganida bir on qadar qisqa vaqt tilimida borib kelganingga shukronalar aytib yashayverasan… Ichingda umr bo‘yi bekinmachoq o‘ynab yuradi endi bolalik. Eng yomoni nima, bilasanmi? U bekingan joyni topolmaysan, qidirasan, qidiraverasan… “Olma desam chiq, behi desam chiqma…” Do‘stlaringga olazarak boqib ovora bo‘lma, hech kim topishingga yordam berolmaydi…
Hali dardning, kasallikning nimaligini anglab yetmagan ammo kasal bo‘lib qolishni juda-juda orzu qiladigan g‘alati damlar ekan bolalik… Issiqlik o‘lchagichni siltab darajasini ko‘tarib yotib olardik yolg‘ondakamiga. Ota-onamizning parvona bo‘lishiga, opa-ukalarimizning mehribon bo‘lib qolishiga mushtoqlikdanmidi, bularning bari yoki maktabdan bezganimizdanmidi va yo shunchaki nayrang ishlatgimiz kelib qolganidanmidi, bilmayman. Lekin men tanigan bolalarning hammasi bir marta bo‘lsa ham bu hiylani qo‘llab ko‘rgan. Mamduh shu oddiy hiylani ham uddalab ishlata olmaganidan qishloqda mas’hara bo‘lgandi. Bir kuni dadasi unga o‘tin yorib qo‘yishni buyurib ishga ketibdi. Mamduh o‘yinga berilib ketib topshiriqni unutibdi. Dadasi kelar choqda kattagina achchiq qalampirni nonni orasiga qo‘yib yeb olibdi. Yuzi-ko‘zi lovullab yona boshlabdi. Hech kimga nima yeganini aytmay oh-vohlab qornini ushlab yotib olibdi. Onasi vahima qilib otasiga aytibdi. Otasi to‘ppa-to‘g‘ri doktorni olib kelibdi. Doktorni ko‘rar-ko‘rmas nima yeganini-yu nimaga yeganini sayrab ketibdi. O‘sha kuni otasidan yaxshigina kaltak ham yeb olgan ekan.
Bolalikda o‘rtoqlaringni muhim-nomuhimga ajratmaysan. Kattalar ajratib beradi kim muhimu kimning nomuhimligini. Ammo ularning barchasi bilan qachondir qandaydir sabablar bilan uchrashaverasan. Eng kamida xayolan… Eslaganingda ham bolalik o‘z mohiyatiga ters ish qilmaydi. Keyinroq dushmaningga aylangan yoki hayotingdan butunlay chiqarib tashlagan kishilaringni ham eng sof holida ko‘z oldingga keltiraveradi.
Agar imkoni bo‘lsa edi… Istamagan kishilaringni bolaligingdan ham, xotiralaringdan ham butunlay chiqarib tashlay olsang edi… Men, Mamduhni, Mamduaaani birinchi navbatda o‘chirib tashlagan bo‘lardim…
Xullas, biz ikki g‘ildirakli velosipedga ega bo‘lishni yoki tuman markaziga tushib kosachada muzqaymoq yeyishni katta orzu deb biladigan bolalar edik. Ammo Mamduh boshqacha edi. Ko‘p kitob o‘qirdi. A'lochilar doskasiga rasmini ilib ostiga Turg‘ut Tunchqoya o‘g‘li deb yozib qo‘yishgan edi. O‘shanda ajablangandim. Uning xujjatdagi ismi Turg‘ut ekan. Nega uni Mamduh deganimizni bilmasdim. O‘ylab ham ko‘rmagandim. Lekin bu tabiiy hol edi u paytlarda. Qishlog‘imiz tog‘ etagida joylashgan bo‘lib, bor-yo‘g‘i 15-20 xonadondan iborat edi. Na maktab na kasalxona bor. Qishloqdagi asosiy davlat idorasi mahalla raisi o‘tiradigan choyxona oldidagi taxta kulba edi. Kulba yaqinidagi temir tirgakda bayroq hilpirab turardi. Choyxonada o‘tirib ham kulba eshigiga yopishtirilgan mahalla raisining qabul soatlari yozilgan lekin hech kim amal qilmaydigan sarg‘ayib ketgan jadvalni, derazadan ichkaridagi almisoqdan qolgan stol-stul va devorga chorcho‘psiz ilib qo‘yilgan Otaturk portretini ko‘rish mumkin edi. Rais qishloqdagi eng e'tiborli kishi sanalardi. “Rais aytganmish”, “Raisimizning og‘zidan o‘zim eshitdim” kabi ta'kidlar har qanday bahsga yakun yasash uchun asos bo‘ladigan bir navi “rivoyati sahiha” hukmidagi jumlalar edi. Qishloqda kimning farzandi tug‘ilsa, tuman markaziga o‘zi borib guvohnoma olish o‘rniga dasturxon ko‘tarib rais huzuriga chopardi. Rais afandi ham xabarni olar-olmas tura solib markazga chopadiganlardan emasdi. Mahallada kimning uyida qachon farzand tug‘ilishini besh qo‘lday bilardi. Shu bois guvohnoma uchun kelganlarga shoshilmay turishni aytar, navbatda tug‘ilajak bolalar ro‘yxatini sanab berardi. “Tug‘ish mavsumi” tugagach, hammasini to‘plab ro‘yxat qilib, eshagiga sovg‘a-salomlarni joylab markazga yo‘l olar edi. Guvohnomalar kelganida ota-onasi qo‘ygan ism qolib, butunlay boshqa ismlar yozilgan bo‘lardi. Oiladagilar Ahmad deb yurgan bolaga Mehmed ismi yozilgan guvohnoma kelardi yo aksincha. Bunga hech kim e'tiroz ham qilgan emas. Hatto Fardi akamga ham ikki yoshida o‘lib ketgan Hasan akamning guvohnomasini berishgan. “Ol, bu senga endi” deganlarida suyunganini aniq eslayman. Fardini 16 yoshga to‘lganida qo‘shnimizning qiziga uylantirib qo‘yishdi. Bir ikki yildan keyin akam Olmoniyaga ishlashga ketadigan bo‘ldi. Yangam rozi bo‘lmadi. Ajrashishdi. Oradan besh yil o‘tib akam qaytib keldi. U bilan birga tuman markaziga ajrashganligi haqidagi rasmiy hujjatni olishga bordik. Akam kirib ketdi. Ancha o‘tib meni chaqirdi. Ichkariga kirsam, mulozim meni so‘roqqa tutdi.
– Isming nima?
– Arkon
– Manzilingni ayt-chi, qani!
– Shu… Tepadagi Xojiyotmas qishlog‘idan. Maxmutlar sulolasidan…
– Oilada necha kishisizlar?
– Sakkiz kishi.
– Ismlarini kattadan boshlab tartib bilan sana.
Barmoqlarimni bukib sanay ketdim:
– Sabriya, Sanam, Fotma, Omina, Fardi, men Arkon, Hilmi, Nogohon.
– Ominadan oldin Hasan bor, Hasan akang. Fardi degani yo‘q. Hasan bor, Ominadan oldin nega uni sanamading?
– Ikki yoshidaq o‘lib ketgan.
– Yo‘q, mana ro‘yxatda turibdiku! Nimaga o‘chirilmagan? O‘lganini tasdiqlovchi hujjat bormi? Yo‘q…
– Uni men qayoqdan bilay, afandim. Lekin o‘lgan akamning guvohnomasini Fardi akamga berishganini bilaman.
– Nima? Kim bergan?
– Otam.
Mulozimning astoydil jahli chiqib, xuddi men aybdordek jerkib gapira boshladi:
– Fardinikini kimga bergan unda?
– Unga olishmagan, o‘lgan akamnikini bergan dedim-ku.
Mulozim yana o‘sha asabiy ohangda davom etdi:
– Unda Fardi degan kimsa yo‘q bu oilada, umuman yo‘q, yashamaydi! Otangiz hal qilsin endi bu masalani. Yana, aytib qo‘yay, Hasan akang ham, sen ham opa-akalaringni ismini to‘g‘ri aytolmading. Hozir to‘ppa-to‘g‘ri uyingizga boring, oila a'zolaringizning guvohnomasini oldingizga qo‘yib yodlab olinglar. Tartibi bilan! Bir marta kechirdim, keyingi safar kechirmayman.
Qisqasi, biz o‘zimizning kimligimizni isbot qilib berolmadik. U yerdan chiqib, qishloqqa ketar ekanmiz, ikkovimiz ham mulozimning nima sababdan jahli chiqqanini-yu, nimaga kechirib-kechirmasligini ham tushunolmay xayron bo‘lgandik. Ayniqsa, “Hasan akang ham to‘g‘ri aytolmadi” deganda yuragim shuvillab ketdi.
Mamduhning Turg‘utga aylanganini bilganimda ham ajablanmadim faqat uni “Mamduaaa” deb chaqirolmasligimdan afsuslangandim xolos. Harbiy xizmatimning bir oylik sinov muddatini Balikesirda, “Quruqlikdagi piyoda qo‘shinlari” safida o‘tadim. Bir oylik sinov davri bir yildek hatto ming yildek uzoq cho‘zilgan edi. Sinov muddati tugab poytaxtdagi piyoda qo‘shinlari qismiga yuborildim. Meni kutib olgan navbatchi askar oldin kadrlar bo‘limiga olib bordi. U yerda hujjatlarni to‘ldirib bo‘lgach kazarmaga olib borish o‘rniga kapitan Turg‘ut Tunchqoya o‘g‘li qabulxonasiga boshlab bordi. Eshikdagi zarhal lavhaga yozilgan unvon va ismi-sharifni hayratla o‘qidim. Familiyasi tanish, bunday familiya kamdan-kam uchraydi. “Bu o‘zimizning Mamduh bo‘lmasin”, – deb o‘ylab turganimda ichkariga chaqirishdi. Ne ko‘z bilan ko‘rayki, o‘zimizning Mamduh, Mamduaaa. O‘zimcha “hozir meni tanib yugurib kelib quchoqlab ko‘rishadi” – deb o‘yladim. Bu ikkovimiz uchun ham juda katta syurpriz bo‘ldi, degan o‘y kechdi xayolimdan. Men ham navbatchi askar va yana xonadagi allaqanday harbiy kishilar oldida maqtanib kulishimdan tortib, nimalar deyishim-u, nimalarni so‘rashimgacha hammasini bir zumda hayolimdan o‘tkazdim. Iloji boricha, Istanbul shevasida gapirishga harakat qilaman, deb o‘yladim. O‘qimishli odamlar oldida Turg‘utni uyaltirib qo‘ymasligim kerak, axir. Bularning barini kapitan Turg‘ut Tunchqoya o‘g‘li mening hujjatimni olib ko‘z yugurtib menga qaragunicha hayolimdan o‘tkazib bo‘lgandim. Ichimdan vulqondek otilib kelayotgan quvonchni tishlarim bilan siqib turdim. Nima bo‘lsa ham bu yer qishloq emas, jiddiy joy. Mamduaaa ham endi loy ariqda erta-yu kech cho‘milib, temiratkidan yuzlari tirishib yurgan qishloqi yigit emas, kimsan kapitan Turg‘ut Tunchqoya o‘g‘li! Buni qara-ya… Biram salobatli, kelbatli bo‘lib ketibdi… Qishloqda yurganida mendan katta bo‘lsa-yam, majmag‘ilgina bola edi. Shaharga ketib yaxshi qildi. Bo‘lmasa u ham bizdek g‘urbatda “olomonchi” bo‘lib yurarmidi. O‘qib odam bo‘ldi. Shahar odamni o‘zgartiradi-da! U ham men his qilayotgan tuyg‘ularni ichidan o‘tkazayotgani aniq, ammo sukunatini saqlab turibdi. Bu-yam osonmas…
Shu payt, uning jarangdor ovozidan o‘zimga keldim:
– Navbatchi, oddiy askar Arkon Yildirimni kazarmaga olib boring! Ruxsat!
Navbatchi askar ham shiddatkor ovozda javob qaytardi:
– Xo‘p bo‘ladi, o‘rtoq kapitan!
Hujjatlarimni navbatchiga qaytarib berdi. Eshikni yopayotib yana bir marta ko‘z qirim bilan qaradim. U kreslosiga yonmachasiga o‘tirib qo‘lidagi gazetasini varaqlayotgan edi…
Mamduaaa, Mamduh, yo‘q, kapitan Turg‘ut Tunchqoya o‘g‘li meni tanimadi…
Shunday qilib, harbiy xizmatimning poytaxtdagi uchinchi oyida kapitan Turg‘ut Tunchqoya o‘g‘lini sharqiy viloyatlardan biriga yana-da balandroq rutba bilan yuborishganini eshitdim. O‘sha-o‘sha uning qarshisida o‘zimni ezilgandek his qilishdan qutildim. “So‘fi terakka o‘xshab na soyasi bor, na mevasi”, – deb o‘ylardim har gal uni ko‘rganda. Endi shu va shunga o‘xshash ruhni qaqshatguvchi o‘ylardan ham qutilgan edim. “Menga desa jahannamga ketmaydimi, kimki u menga?!” degan sari esimga tushaverardi. Ba'zida uning ismi-sharifi yozilgan zarhal lavhaga uzoqdan ko‘z uchimda qarab qolardim. Gajakdor qilib juda chiroyli yozib qo‘yilgan edi-da… Endi o‘sha lavhada butunlay begona bir kapitanning qisqagina ismi-sharifi turibdi.
Rosti, meni tanimasa ham, zarracha foydasi tegmasa ham uning shu yerdaligi menga katta dalda ekan… Buni u ketgandan keyin, o‘zimni yolg‘iz, huvillab qolgandek his qilganimda angladim. U shu yerdaligida har kuni ming bor nafratlansam-da yana kechirib yuboraverar edim. Nega kechirishimni o‘zim ham tushunolmasdim… Qishloqda loyqa ariqda birga cho‘milganlarimizni eslaganimdayoq uni kechira boshlardim. Ayniqsa, oyog‘im uvishganidan vahimada suv yutib cho‘kib ketishimga bir bahya qolganida u meni qutqargan edi. Bitta jon qarzim bor edi unga… Shunday odamni unutib bo‘ladimi? Keyin ular ko‘chib ketishayotganida eng yaxshi ko‘rgan o‘yinchog‘imni bergandim.
Qizil metal mashina edi. Eshiklari ochilib yopilardi. Bitta eshigi tushib qolgan lekin g‘ildiraklari joyida, bosibroq ortga tortib qo‘yib yuborsang g‘izillab ketadi. Berganimda oldiniga “nima qilaman buni?” – deb olgisi kelmagandi. Keyin “mayli eslab yuraman” degani yodimda. Men bitta jon qarzimni uzgandek yengillagandim o‘shanda.
Ammo u, o‘sha Mamduaaa, Mamduh kapitan bo‘lgachmi o‘zgarib, odam tanimas bo‘lib ketibdi, yoki Turg‘ut Tunchqoya o‘g‘li bo‘lganidan keyinmi?..
Agar imkoni bo‘lsa edi. Istamagan kishilaringni bolaligingdan ham, xotiralaringdan ham butunlay chiqarib tashlay olsang edi. Men, Mamduhni, Mamduaaani birinchi navbatda o‘chirib tashlagan bo‘lardim…
Harbiy xizmatimning tugashiga bir necha kun qolgandi. Dala amaliyoti payti mina portlashi oqibatida chap oyog‘imdan ajraldim. Oradan olti oy o‘tdi. Barcha isyon va shakkokliklarim ortda qoldi. Qolgan umrimni sabru bardosh bilan o‘tkazyapman. Fizioterapiyaga kelgandim bu kasalxonaga…
Derazadan xonaga suzilayotgan oy shu'lasida operatsiyadan yangi chiqqan, hali o‘ziga kelib ulgurmagan qariyaning ko‘kimtir yuzi qo‘rqinchli ko‘rinardi. Keng peshonasi yaltirab turardi. Qosh-qovog‘ining soyasidan ko‘z o‘rnida g‘alati bo‘shliq hosil bo‘lgan edi. Qirra burni, soqoldor chanasi o‘sha bo‘shliqning yuzada muallaq qolgan davomidek taassurot uyg‘otardi. Har nafas olib-chiqarganida quruqshab qavargan lablari yengilgina titrardi. Hali narkoz ta'siridan to‘liq qutilmagan ko‘rinadi. Yoki uyqusida gapirib yotadiganlardanmi, tinimsiz bir nimalar deb pichirlab yotibdi. Agar shunaqa bo‘ladigan bo‘lsa ahvol chatoq… Oradan biroz vaqt o‘tdi. Haliyam pichirlab alahsirayapti. Uzuq-yuluq jumlalardan anglaganim shular bo‘ldi:
“Sen xotirjam…, o‘g‘lim, xotir… Ortingga qarama, qarama… Omonating…”
Demak, ro‘yosida o‘g‘li bilan nimaningdir hisob-kitobini qilmoqda. O‘g‘lini biron joyga kuzatayotgandir, balki…
Endi ko‘zim ilingan ekan, qariyaning hirqiragan ovozidan uyg‘onib ketdim. Ko‘zlarini katta-katta ochib menga qarab nimadir demoqchi bo‘ldi. Unga qaradim-u birdan seskanib tushdim, ichimga allaqanday titroq kirdi, tanimdan sovuq ter chiqib ketdi. O‘zi deraza tagidagi sim karovatda yotardi-yu, ruhi burnimning uchida turgandek sovuq nafasini his qildim. Bor ovozda negadir “hamshira!” deb baqirdim. Qariya “chaqirma, keragi yo‘q, men tuzukman” – dedi hirqiragan tovushda. Men qo‘rqqanimdan baqirganimni sezmaganiga shukr qilib undan hol so‘ragan bo‘ldim. U esa, sokin ovozda: “U ketdi” – dedi tabassum bilan. “Endi, qo‘rqma…” Men battar qo‘rqdim ammo xijolatdan bildirmaslikka tirishib: “Nega qo‘rqarkanman? Kim?… Kim ketdi?” – dedim. Qariya kalta-kalta nafas olib davom etdi: “Mamduaaa, Mamduh ketdi…”
“Hamshiraaa!!!” baqirib yuborganimni sezmay qoldim. Eshik taraqlab ochilib hamshira kirib keldi. Chiroqni yoqib so‘radi: “Tinchlikmi? Nima bo‘ldi, Arkon afandi?” Nima deyishni bilolmay: “tinchlik, faqat chiroqni o‘chirmang, iltimos, uyqum qochdi, kitob o‘qimoqchiman” – dedim xijolatomuz. Hamshira chiqib ketgach, qariya gap boshladi:
– U ketdi, aytadigan gapini senga o‘zi aytmoqchi edi, ammo atrofingga nafratdan shunchalik baland devor tikibsan-ki, o‘tolmadi, aytolmadi…
– Kim? Qanaqa nafrat? Nimalar deyapsiz?
– Mamduh keldi, kapitan Turg‘ut afandi…
– Qachon keldi? Men nega ko‘rmadim? Siz uni qayoqdan taniysiz?
– Orangizdan nima gap o‘tganini bilmayman. U sendan uzr so‘radi. Ishxonasiga borishingni tayinladi. Rizolik istadi. Undan qattiq xafa bo‘lganmiding?
– Ha…
– O‘lim barhaq, hammamizga ham navbat keladi. Yo‘lga chiqishdan oldin ortiqcha yuklarni tashlab yuborgan ma'qul. Ruh uchun eng og‘ir yuk nafrat bo‘ladi. Nafratdan qutilmagan siroti mustaqimdan o‘tolmaydi, bolam. Kechirimli bo‘lki, seni ham yaratgan egam kechirsin…
– … Sizga nimalar deb shikoyat qildi? Nega menga uchramadi? Qachon keldi o‘zi?
– Bilmadim, bolam, bilmadim, tush ko‘rdim shekilli…
Qariya ko‘zini yumib chuqur nafas oldi. Qaytib og‘iz ochmadi. Ertalab kapitan Turg‘ut Tunchqoyao‘g‘li boshchiligidagi bir guruh askarning terroristlar bilan qilgan mardonavor jangi haqida xabar ko‘rsatishdi. Ne ko‘z bilan ko‘rayki, qurbon bo‘lgan harbiylar ro‘yxatining boshida mayor Turg‘ut Tunchqoya o‘g‘li ismi turardi. O‘zimga kelolmadim. Bo‘lishi mumkin emas, dedim. Bu dahshatli tushdan tezroq uyg‘onishni istadim. Qo‘ltiq tayog‘imni yerga urib-urib yig‘ladim. Alamdan qaqshab-qaqshab yig‘ladim. Mamduaaa, Mamduh deb yig‘ladim… Nega yig‘ladim, bilmayman. Nega yig‘lashim kerak? Kim u menga? – deb yig‘ladim.
Muolajalar tugab uyga ruxsat berishdi. Qariya bilan ham xayrlashdim. U yalinchoq ovozda ta'kidladi:
– Uni kechirgin-a, bolam! Ishxonasiga borishni ham unutma. Uni oppoq nur ichida ko‘rdim. Rozi bo‘lib qo‘ygin…
Kasalxonadan chiqib, uyga emas, to‘ppa-to‘g‘ri Mamduh xizmat qilgan harbiy qismga yo‘l oldim. Navbatchi askarga do‘stimning xizmat xonasiga kirishim kerakligini aytdim. Meni qism komandiri oldiga boshlab bordi. Unga bor gapni aytdim. Birga uning xonasiga kirdik. Fotiha o‘qib uni yodga oldik. Stoli ustida yog‘och bo‘lagiga qotirilgan qizil metal mashinachaga ko‘zim tushdi-yu, titrab ketdim. O‘sha qizil metal mashinam. Eshiklari ochilib yopiladi. Bitta eshigi tushib qolgan lekin g‘ildiraklari joyida. Faqat endi bosibroq ortga tortib qo‘yib yuborsang g‘izillab ketolmaydi. Chunki taxta taglikka qotirib qo‘yibdi. Berganimda oldiniga “nima qilaman buni?” – deb olgisi kelmagandi. Keyin “mayli eslab yuraman” deb kulimsiragani yodimda. Men bitta jon qarzimni uzgandek yengillagandim o‘shanda… Mashinachani olib xonadan chiqdim. Eshikni yopayotib ko‘z qirim bilan ichkariga qaradim. Kresloda yon burilib gazeta o‘qiyotgan Mamduhga, ha, ha, o‘sha o‘zimizning Mamduaaaga ko‘zim tushdi.
Agar imkoni bo‘lsa edi… Istamagan kishilaringni bolaligingdan ham, xotiralaringdan ham butunlay chiqarib tashlay olsang edi. Men, bu imkondan butunlay voz kechgan bo‘lardim. Chunki mening hayotimdan, bolaligimdan, xotiralarimdan o‘chirib tashlaydigan kishim yo‘q.

Anton Chexov. G‘alva (hikoya)

Yaqinda institutni tamomlagan yoshgina qiz — Mashenka Pavletskaya o‘zi tarbiyachi bo‘lgan Kushkinlar uyiga sayrdan qaytib kelib, ta'rifdan tashqari g‘alati g‘alva ustidan chiqdi. Unga eshik ochgan shveytsar Mixaylo hayajonlangan va qisqichbaqadek qizarib ketgan edi.
Yuqoridan shovqin-suron eshitilardi.
«Bekaning tutqanog‘i tutib qolganga o‘xshaydi… — deb o‘yladi Mashenka, — yoki eri bilan janjallashib qolgan…»
U oldingi xonada va dahlizda oqsochlarni ko‘rdi. Bir oqsoch yig‘lab yubordi. Keyin Mashenkaning ko‘zi o‘zi turgan xonadan chopib chiqqan xo‘jayini Nikolay Sergeyichga tushdi. U jimitgina, salqigan yuzli, hali uncha qarimagan, kattakon tepakali bor odam edi. U ham qizarib ketgan, qaltirardi… Nikolay Sergeyich yo‘l ustida turgan tarbiyachini sezmay, Mashenka yonidan o‘tib ketdi va qo‘llarini osmonga ko‘tarib xitob qildi:
— O, bu qanday dahshat! Qanday andishasizlik! Qanday telbalik, yovvoyilik! Bemazalik!
Mashenka o‘z xonasiga kirib keldi va umrida birinchi marta badavlat hamda otoqli odamlar uyida bir burda non uchun yashovchi itoatkor, mo‘min-qobil kishilarga juda tanish bo‘lgan achchiq his-tuyg‘ularni boshidan o‘tkazdi, uni ravshan sezdi. Uning xonasida tintuv o‘tkazishmoqda edi. Bekasi — Feodosya Vasilevna, to‘ladan kelgan, yelkalari keng, qalin qora qoshli, yuqori labining usti sezilar-sezilmas mo‘ylov qoplangan, qo‘llari qip-qizil, afti-basharasi va yurish-turishidan oddiy oshpaz ayollarga o‘xshaydigan beso‘naqay ayol, uning stoli yonida boshyalang turib, sumkacha ichidan olingan, koptok qilib o‘ralgan jun ip, latta-putta, qog‘ozlarni solib qo‘yardi… Chamasi, tarbiyachining kelib qolishini kutmagan bo‘lsa kerak, Mashenkaning oqarib ketgan va hayrat ifodasi kezgav yuziga ko‘zi tushishi bilan beka sal izza bo‘lib:
— Pardon , men… men bilmasdan sochib yubordim… yengim tegib ketdi… — deb g‘o‘ldiradi.
Kushkina xonim yana allanima deb, ko‘ylagi etaklarini shildiratgancha uydan chiqib ketdi. Mashenka hayron bo‘lib, o‘z xonasiga ko‘z yugurtirdi. Hech nimaga tushunmay, nima to‘g‘rida o‘ylashni bilmay, yelkasini qisdi va qo‘rqqanidan eti jimirlashib ketdi… Fedosya Vasilevna uning sumkasidan nimani axtardi? Bordi-yu, o‘zi aytganidek, chindan ham sumkaga yengi tegib ketib, buyumlarni sochib yuborgan bo‘lsa, nima sababdan Nikolay Sergeyich bu xonadan hayajon ichida qip-qizarib chopib chiqdi? Nega stolning bir tortmasi sal ochiq qolgan? Tarbiyachi mayda pul bilan eski markalarni berkitib qo‘yadigan kopilka ochilipti-ku. Uni ochishga ochishipti-yu, lekin qulfni chaqa qilib, tirnaganlariga qaramay yopisholmapti. Kitoblar javoni, stol va o‘rin ustida hozirgina qilingan tintuv izi sezilib turardi. Ichki kiyim-bosh solingan savat ham titilgan. Kiyimlarni yana yaxshilab taxlab qo‘yishibdi, lekin, Mashenka uydan chiqib ketayotganda o‘zi taxlab ketgan tartib buzilibdi. Demak, haqiqiy tintuv bo‘lgan. Lekin, nega, sababi nima? Nima bo‘ldi? Mashenka, hayajonga tushgan shveytsarni, hamon davom etayotgan olag‘ovurni, boya yig‘lab yuborgan oqsochni esladi; ehtimol, bularning hammasi hozirgina uning xonasida o‘tkazilgan tintuvga aloqadordir? Allaqanday dahshatli ishga uni aralashtirishmaganmikin? Mashenkaning yuzi bo‘zday oqarib ketdi va a'zoyi-badani kesakka aylanib, kiyim solingan savatga o‘tirib qoldi.
Uyga oqsoch xotin kirdi.
— Liza, siz bilmaysizmi, mening uyimni, nega tintishdi? .. — deb so‘radi u oqsoch xotindan.
— Bekamizning ikki ming so‘m turadigan to‘g‘nog‘ichlari yo‘qolipti… — deb javob qildi Liza.
— Shundaymi, lekin nega mening uyimni tintishdi?
— Oyimqiz, hammani ham tintuv qilishdi. Mening hamma yog‘imni tintib ko‘rishdi… Bizlarning hammamizni qip-yalang‘och qilib yechintirib, tintishdi… Men bo‘lsam, oyimqiz, boshimizda xudo bor… U kishining to‘g‘nog‘ichlarini olish u yoqda tursin, hatto pardoz stollari yoniga yaqin yo‘lamagan edim. Politsiyaga borgandayam shunday deyman.
— Xo‘p, lekin… menikini nega tintishdi? — dedi tarbiyachi tushunolmay.
— Aytayapman-ku to‘g‘nog‘ich o‘g‘irlangan deb… Bekamizning o‘zlari o‘z qo‘llari bilan hamma yoqni axtarib chiqdilar. Hatto shveytsar Mixaylovni ham o‘zlari tintib ko‘rdilar. Juda uyat bo‘ldi! Nikolay Sergeyich faqat o‘qrayib qaraydi-yu, tovuqday qaqag‘lab yugurib yeladi. Siz, oyimqiz, bekorga titrab o‘tiribsiz. Siznikidan hech nima topishmadi! To‘g‘nog‘ichni olmagan bo‘lsangiz qo‘rqib o‘tirishga hojat yo‘q.
— Liza, axir bu pastkashlik… Haqorat-ku! — dedi fig‘oni oshib, nafasi qisilib ketgan Mashenka. — Bu qabihlik, tubanlik! Mendan shubha qilishga, mening buyumlarimni titishga qanday haqlari bor?
— Oyimqiz, begona kishilar uyida turasiz, — dedi Liza, chuqur nafas olib, — oyimqiz bo‘lsangiz ham, harqalay… Cho‘ri sifatidasiz… Bu yer sizga ota-onaning bag‘ri emas…
Mashenka o‘zini o‘ringa otib ho‘ngrab yig‘ladi. Hech mahal unga bugungiday zo‘ravonlik qilmagan va hech qachon uni bugungiday og‘ir haqorat qilmagan edilar… Yaxshi tarbiya ko‘rgan, sezgir, o‘qituvchining qizi Mashenkadan shubhalanishdi, daydi ayolday, uning uyida tintuv o‘tkazishdi! Bundan ortiq haqoratni o‘ylab ham topib bo‘lmas! Ana shu ranjish va xafalik ustiga, bu yog‘i nima bo‘ladi? degan qo‘rqinchli savol ham qo‘shildi. Uning miyasiga yo‘q yerdagi turli-tuman xayollar kela boshladi. Agar undan shubhalanishgan ekan, demak, qamab qo‘yishlari ham, yechintirib qidirishlari ham mumkin. Keyin soqchilar ko‘chadan haydab knyaz qizi Tarakanova o‘tirgan kameradek qop-qorong‘i, eshakqurt bosgan, sichqonlar izg‘ib yurgan zax kameraga tiqib qo‘yishadi… Uni ajratib oladigani bormi? Ota-onasi uzoq viloyatda turishadi, bu yerga, uning oldiga kelishga pul qayda. Mashenkaning o‘zi esa poytaxtda, cho‘lu biyobonda o‘tirgandek, tanho o‘zi ota-onasiz, tanish-bilishsiz yashaydi. Uni nima qilishmoqchi bo‘lsa, shuni qilishlari mumkin.
«Jamiki sudyalar bilan himoyachilar oldiga boraman… — deb titrab-qaqshab o‘yladi Mashenka. — Ularga voqeani tushuntiraman, qasam ichaman… Mening o‘g‘ri emasligimga ishonadilar!»
Institutda o‘qib yurganidagi odatiga ko‘ra, ovqat vaqtida, uyiga yashirib, shirinliklar olib kelib qo‘yardi. Savat korzinkadagi choyshablar ostida ana shunday shirinliklar borligi Mashenkaning esiga tushib qoldi. Ana shu kichik siri xo‘jayinlarga oshkora bo‘lgan deb o‘ylab, Mashenkaning kapalagi uchib ketdi, o‘larday uyaldi. Qo‘rqinchdan, uyatdan, ranjish va xafalikdan — uning yuragi o‘ynab, chakka tamirlari, qo‘llari, ich-ichida allaqanday tomirlar lorsillab urdi.
— Ovqatga marhamat! — deb Mashenkani chaqirishdi.
«Boraymi yo bormaymi?»
Mashenka sochlarini tekislab, nam sochiq bilan yuz-ko‘zini artib, oshxonaga kirib keldi. Ovqat boshlangan edi… Stolning bir boshida gerdayib, jiddiy va befahim bashara Fedosya Vasilevna, ikkinchi boshida Nikolay Sergeyich o‘tirardi. Stolning boshqa tomonlarida mehmonlar bilan bolalar o‘tirishibdi. Qo‘liga oppoq qo‘lqop, ustiga frak kiygan ikki malay ovqat tashirdi. O‘yda alg‘ov-dalg‘ov bo‘lganini, bekaning xafaligini hamma bilardi, shu uchun hamma jim o‘tirardi. Faqat ovqat chaynashu, qoshiqlarning tarelkaga urilgani eshitilardi.
Bekaning o‘zi gap boshladi.
— Ovqatimizning uchinchisi nima? — deb so‘radi u malaylardan, toliqqan va azob chekkan bir ohangda.
— Esturjon alya ryuss! — deb javob berdi malay.
— Fenya, uni men buyurgan edim… — dedi shoshib Nikolay Sergeyich. — Baliq yegim keldi. Ma chere , agar senga yoqmasa, mayli, olib kelishmasin. Men o‘zimga haligi… shunchaki…
Fedosya Vasilevna o‘zi buyurmagan ovqatni yomon ko‘rardi, shu tufayli hozir uning ko‘zi yoshga to‘ldi.
— Qani, asablarimizni buzmaylik, — dedi mayin va yoqimli tovushda uning uy doktori Mamikov va Fedosya Vasilevna qo‘liga sal tegib, yana o‘shanday mayin va yoqimli jilmaydi. — Busiz ham asablarimiz buzilgan. To‘g‘nog‘ichni ham unutaylik! Kishining sog‘ligi ikki ming so‘mdan qimmat!
— Men ikki ming so‘mga achinayotganim yo‘q! — deb javob berdi beka va yirik yosh tomchisi uning yuziga oqib tushdi. — O‘g‘irlikning o‘zi meni g‘azablantirmoqda! Men o‘z uyimda o‘g‘ri bo‘lishiga yo‘l qo‘ymayman. Pulga achinayotganim yo‘q, hech narsaga achinmayman, lekin, mening buyumimni o‘g‘irlash — shunday nonko‘rlikki, bunga chidab bo‘lmaydi. Barcha qilgan yaxshiliklarim evaziga-ya…
Hamma o‘z oldida turgan tarelkasiga qarab o‘tirardi. Lekin Mashenkaga bekaning so‘zidan keyin hamma unga qaragandek tuyildi. Allanima tomog‘iga tiqildi va u yig‘lab yuborib, ro‘molchasini yuziga bosdi.
— Pardon, — deya g‘o‘ldiradi Mashenka, — men o‘tirolmayman. Boshim og‘riyapti. Ketaman.
Shunday deb u o‘rnidan turdi va stullarni beso‘naqay taraqlatib, bundan o‘zi badtar uyalib, yugurgancha chiqib ketdi.
— Tavba, bu nimasi? — dedi Nikolay Sergeyich yuzini burishtirib. — Uning uyini tintimasak bo‘larkan. Bularning hammasi, rost gap… Juda o‘rinsiz bo‘ldi.
— Axir men to‘g‘nog‘ichni u olgan deb aytayotganim yo‘q-ku, — dedi Fedosya Vasilevna, — Lekin, sen uni olmagan deb kafil bo‘la olasanmi? O‘zim iqror bo‘lay, bunday o‘qimishli qashshoqlarga ishongim kelmaydi.
— Rosti bilan, Fenya, juda o‘rinsiz bo‘ldi… Meni kechir Fenya, lekin, qonunga muvofiq tintuv qilishga hech haqing yo‘q.
— Sizlarning qonunlaringizni bilmayman. Bilgan narsam shuki, mening to‘g‘nog‘ichim yo‘qoldi, gap shu, vassalom. Men to‘g‘nog‘ichni topmay qo‘ymayman! — U shunday deb vilkani tarelkaga urdi, ko‘zlari g‘azabdan chaqnab ketdi. — Sen ovqat yeyishingni bil, mening ishimga aralashma!
Nikolay Sergeyich muloyimlik bilan yerga qaradi va chuqur nafas oldi. Bu orada Mashenka xonasiga qaytib kelib, o‘zini o‘ringa otdi. Endi u qo‘rqmasdi ham, uyalmasdi ham, hozir uning butun vujudini oshxonaga borish-u, mana shu toshko‘ngil, befahm, takabbur va baxtiyor xotinning basharasiga tarsaki tortish orzusi qiynardi.
Yostiqqa muk tushib, hozir magazinga borsam-u, eng qimmatbaho to‘g‘nog‘ichni sotib olib, uni zo‘ravon va o‘zboshimcha xotin basharasiga otsam, deb orzu qilardi. Qani endi xudodan bo‘lib, Fedosya Vasilevna bor bisotidan ayrilib, xonavayron bo‘lsa, tilanchilik qilsa, qashshoqlik, gadolik va birovga qaram bo‘lishning butun azobini totsa, ana o‘shanda, haqoratlangan Mashenka unga xayr-ehson qilsa. O, qani endi u birdan boy merosga ega bo‘lsa-yu, qo‘shotli arava sotib olib, uning derazasi yonidan shovqin-suron solib o‘tsa, u bemaza xotin xasad ko‘zi bilan tikilib qola bersa!
Bularning hammasi faqat orzu-xayol edi. Haqiqatda esa birgina yo‘l qolgandi, u ham bo‘lsa, bu dargohda bir soat ham turmay jo‘nab ketish edi. Rost, ishlab turgan o‘rindan ajraladi, hech vaqosi bo‘lmagan ota-onasi yoniga qaytib boradi, lekin, iloj qancha? Mashenkaning ko‘ziga endi bekasi ham, o‘zining kichkina uychasi ham ko‘rinmas, bu yerda nafasi bo‘g‘ilib, vujudini vahima bosmoqda edi. O‘zining go‘yo betobligi va oqsuyakligi bilan hammaning joniga tekkan Fedosya Vasilevna Mashenkaning ko‘ngliga shunday tekkan ediki, nazarida ana shu xotinning hayot ekanidan olamdagi barcha narsalar qo‘pol hamda ko‘rimsiz tusga kirib qolganga o‘xshardi. Mashenka krovatdan sakrab tushib, buyumlarini yig‘ishtira boshlaladi.
— Kirsam maylimi? — deb so‘radi eshik orqasida turgan Nikolay Sergeyich; u ohista tovushsiz qadam bosib eshik yoniga kelgan edi. Mayin va yumshoq ovozda yana so‘radi: — Mumkinmi?
— Kiring.
Ichkari kirib, eshik yonida to‘xtadi. Uning xira ko‘zlari jonsiz boqar, qip-qizil burni yaltirab ketgandi. Tushki ovqatdan keyin pivo ichgani qadam bosishidan va shalvirab, bo‘shashib qolgan qo‘llaridan sezilib turardi.
— Bu nimasi? — deb so‘radi u savatga ishora qilib.
— Buyumlarimni yig‘ishtirayabman, Nikolay Sergeyich, meni kechiring, lekin uyingizda bundan ortiq turishga toqatim qolmadi. Tintuv qilingani menga ortiq darajada tahqir bo‘lib tushdi!
— Tushunib turibman… Lekin bu ishingiz chakki bo‘lyapti… Ketib nima qilasiz? Tintuv qilingan bo‘lsa, siz unga… bundan nima? Bir yeringiz kamib qolmaydi.
Mashenka indamay, buyumlarini yig‘ishtiraverdi. Nikolay Sergeyich go‘yo yana nima to‘g‘rida gapirsamikin degandek, mo‘ylovini silab qo‘ydi, keyin mulozamat bilan:
— Men tushunaman, albatta, — deb davom etdi, — lekin, odam degan sal rioya-andishali bo‘ladi. Bilasiz-ku, xotinim juda asabiy, hovliqma, undan qattiq xafa bo‘lishning foydasi yo‘q…
Mashenka indamadi.
— Agar siz o‘zingizni tahqirlangan deb bilsangiz, — yana davom etdi Nikolay Sergeyich, — marhamat qiling, men sizdan uzr so‘rashga tayyorman. Kechiring.
Mashenka indamadi, faqat chemodan ustiga pastroq engashdi. Bu ichkulik ado qilgan mujmal odamning o‘z uyida bir mirilik qimmati yo‘q edi. Uning o‘zi ortiqcha bo‘lib, hatto malaylar orasida ham beobro‘ edi; shu tufayli uning uzr so‘rashi sarig‘ chaqaga arzimasdi.
— Hm… haliyam indamaysizmi? Bular sizga kamlik qiladimi? Unday bo‘lsa men xotinim uchun ham kechirim so‘rayman. Xotinim nomidan kechirim so‘rayman… U beadablik qildi, dvoryanin sifatida bunga iqrorman…
Nikolay Sergeyich u yoqdan bu yoqqa yurdi, chuqur nafas oldi, keyin yana so‘zlay boshladi:
— Demak, sizga mening bu yerim, ya'ni qalbimning yaralanishi kerak ekan-da… Sizga, meni vijdon azobi qiynashi lozimmi…
— Nikolay Sergeyich, men ayb sizda emasligini bilaman, — dedi Mashenka yoshga to‘la shahlo ko‘zlarini uning yuziga tikib. — Nega axir siz azob chekasiz?
— Albatta-da… Lekin, har qalay siz haligi… Ketib qolmang… o‘tinib so‘rayman.
Mashenka uning taklifini rad etib, bosh qimirlatdi. Nikolay Sergeyich deraza oldida to‘xtab, oynani tiqillatdi.
— Bunday anglashilmovchilik — mening uchun jon qiynog‘ining o‘zginasi, — dedi u. — Nima qilay, oldingizda tiz cho‘kaymi? Sizning g‘ururingizni tahqir etishdi, siz yig‘ladingiz, endi jo‘nab ketmoqchisiz. Axir menda ham g‘urur bor, siz uni pisand qilmayapsiz. Yoki gunohlarimga tavba qilganda ham birovga aytmaydigan sirni so‘zlashimni istaysizmi? Shuni xohlaysizmi? Menga qarang, men hatto o‘lim oldida bo‘ynimga olmaydigan sirni aytishimni istaysizmi?
Mashenka indamadi.
— Xotinimning to‘g‘nog‘ichini men olganman! — dedi shoshilib Nikolay Sergeyich. — Mana endi ko‘nglingiz joyiga tushdimi? Endi qanoat hosil qildingizmi? Ha, men… Men olgandim… Albatta, sizning sir saqlashingizga ishonaman… Xudo haqi, birovga og‘iz ochmang, shama ham qilmang!
Hayron qolgan va qo‘rqib ketgan Mashenka buyumlarini yig‘ishtiraverdi; u buyumlarini jahl bilan olar, g‘ijimlab chemodan va savatning duch kelgan yeriga tiqib tashlardi. Endi, Nikolay Sergeyich iqror bo‘lganidan keyin Mashenka bu yerda bir minut ham tura olmaydi, ana shu uyda ilgari qanday yashab kelganiga sira tushunolmaydi.
— Bu yerda hayron qoladigan hech nima yo‘q… — dedi Nikolay Sergeyich biroz sukutdan keyin. — Bu oddiy bir gap! Menga pul kerak, xotinim bo‘lsa… bermaydi. Mana shu uy, bor narsalarni, Marya Andreyevna, mening otam topgan! Bularning bari meniki, o‘sha to‘g‘nog‘ich ham mening oyimniki… Hammasi meniki! Lekin u hammasini qo‘liga oldi, bari uniki bo‘lib qoldi… Axir, o‘zingiz bilasiz, u bilan sudlashib yura olmayman-ku… Qattiq o‘tinib so‘rayman sizdan, kechiring va… va shu yerda qoling. Tout comprendre, tout pardonner. Qolasizmi?
— Yo‘q! — dedi Mashenka qat'iy ravishda va qaltirab ketdi, — Meni o‘z holimga qo‘ying, o‘tinaman sizdan.
— Bo‘lmasa, bilganingizni qiling, — dedi Nikolay Sergeyich, og‘ir nafas olib chemodan yonida turgan skameykaga o‘tirarkan. — Gapning ochig‘ini aytsam, men tahqir qilinganini bilgan va bundan nafratlangan odamlarni yaxshi ko‘raman. Sizning g‘azabli yuzingizga umr bo‘yi tikilib o‘tira olardim… Shunday qilib, qolmayman deysizmi? Tushunib turibman… Boshqacha bo‘lishi ham mumkin emas… Ha, to‘g‘ri albatta… Sizga yaxshi, lekin menga-chi, men endi tamom bo‘ldim!.. Bu yerto‘ladan bir qadam ham jilolmayman. O‘z qo‘rg‘onlarimizdan birontasiga jo‘nab ketsam bo‘lardi-yu, lekin u yerlarning barida xotinimning laganbardorlari… boshqaruvchilar deysizmi, agronomlar deysizmi, qurib ketgurlarning bari o‘tiribdi. Garovga qo‘yishadi, qaytib olib yana qo‘yishadi… Baliq tutib, o‘tni bosib, daraxtni kesib bo‘lmaydi u yerda.
— Nikolay Sergeyich! — zaldan Fedosya Vasilevnaning tovushi eshitildi. — Agniya, barinni chaqir!
— Shunday qilib qolmaysizmi? — deb so‘radi Nikolay Sergeyich darrov o‘rnidan turib, eshik tomon yurarkan. — Xudo haqi, iloji bo‘lsa qoling. Kechqurunlari oldingizga kirib turardim… Biror to‘g‘rida gaplashib o‘tirardik. A? Qolasiz-a! Agar siz ham ketib qolsangiz, butun xonadonda, bironta odamshavanda inson zoti qolmaydi. Axir bu dahshat-ku!
Nikolay Sergeyichning oqarib ketgan, ichkulik ado qilgan chehrasi iltimos nazari bilan boqardi, lekin, Mashenka rozi bo‘lmay, bosh silkidi, Nikolay Sergeyich qo‘l siltab, uydan chiqib ketdi.
Yarim soatdan keyin Mashenka yo‘lda ketib borardi.

Bibi Robiya. Kakku ovozi (hikoya)

– Qizlar, bo‘ldi, tura qolaylik. To‘qqizdan keyin yotoqxonaga kiritishmaydi.
– Rostdan ham, ketdik. Umidaniyam ko‘rdik. To‘yiga kelganimizdan xursand bo‘ldi. Qani, omin qilaylik.
– Hanifa, siz duo qila qoling. Hammamizdan kattaroqsiz… hajm jihatdan, – qizlar davrasida ko‘tarilgan gurros kulgu boshqa stoldagilarning e’tiborini tortdi.
– Hazilni ko‘targaningiz uchun hazillashamiz-da. Yana xafa bo‘lmang.
Dugonalariga nisbatan to‘laroq Hanifa bunday gaplarga ko‘nikib qolgan edi. U mayingina tabassum qildi-da, qo‘lini duoga ochdi:
– Omin, dugonamiz o‘zi istagan go‘zal baxtga erishsin… – hayajonli bir xo‘rsinish olib, asta pichirladi: – Xudo bizni ham shunaqa kunlarga tezroq yetkazsin.
Qizlarning “O‘-o‘-o‘” deb qiyqirishganidan sergaklangan Hanifa ichimda aytdim deb o‘ylaganini eshitib qolishganidan duvva qizardi.
Qizlar dugona-kelin va uning onasi bilan xayr-xo‘shlashgach, to‘yxonadan chiqishdi. Yo‘lovchi chorlab chiroq lipillatayotgan turnaqator mashinalardan biri, nihoyat, ular aytgan narxga ko‘ndi. Mashina ichi to‘yxona, to‘y, kelinning ko‘ylagi, stollarning to‘kinligi, to‘y egalarining kiyimlari, kuyov va kuyov jo‘ralar haqida g‘iybat aralash suhbatga to‘lib, birozginasi ochiq derazadan chiqib, to‘yxonaga qaytib ham ketdi. Qizlar ilmoqli gaplar tashlab haydovchi yigitni ham gurung­­ga tortishga urinishdi. Yigit ularning savollariga ko‘zini yo‘ldan uzmay qisqa-qisqa javob berdi.
Orqa o‘rindiqda o‘z xayollari bilan o‘tirgan Hanifaning nigohi bexosdan mashina old peshtoqidagi oynadan haydovchi yigitga tushdi. Nigohi ko‘zgudagi aksni ko‘rdi-yu, ortga qaytishni unutdi, bir necha daqiqa undan uzilmadi. “Yusuf payg‘ambarning o‘g‘li, yo‘g‘-e avlodi emasmikan”. Xayoliga shu fikr kelgan ham ediki, ko‘zguda haydovchining nigohi ham Hanifaning nigohiga qadaldi. Jinoyat ustida qo‘lga tushgan o‘g‘riday Hanifa o‘zini qo‘yarga joy topolmay, tashqariga qaradi. Bu qilig‘i uchun o‘zini behayolikda aybladi. Imkoni bo‘lsa-yu, mashinadan tushib qolsa. Yigitning nigohidan tushib qolgan bir parcha cho‘g‘ uni borgan sari yondira boshladi. “Uh… Ey Xudo! Hanifa, tinchlan. Sening aybing yo‘q. Shunchaki tasodifan bo‘ldi. Yonimdagi gulday ochilib o‘tirgan dugonalarim qayerda-yu, men qayerda”. Cho‘g‘ tafti bunday ovutishlardan so‘ng biroz pasaygandek bo‘ldi. Manzilga yetib borguncha o‘sha shafqatsiz ko‘zguga boshqa qaramadi.
Qizlar pulni uzatisharkan, o‘pkalagan ko‘yi:
– Yaxshi yigit bo‘lsangiz ham, yaxshi hamroh emas ekansiz, – deb haydovchi bilan xayrlashgan bo‘lishdi. Hanifa chekiga tushgan pulni berdi-yu, birinchilardan bo‘lib tashqariga otildi. Orqadan kelayotgan “Matiz” chiyillagancha burilib o‘tdi. Hanifaning hushi uchdi.
– Hoy, ehtiyot bo‘ling, singlim. Yaxshiyamki, hech narsa qilmadi, Xudoning o‘zi asradi, – yigitning xavotir bilan aytgan bu so‘zlari uni battar karaxt ahvolga solib qo‘ydi. U keyin qanday qilib yo‘ldan o‘tganiyu yotoqxonaga kirib borganini ham sezmadi. Uxlashga yotarkan, nigohlari to‘qnashgan o‘sha lahzani xayolida qayta-qayta gavdalantirdi. Yigitning aytgan gaplarini ming bir bo‘lakka bo‘lib tahlil qildi. “Nega o‘shanda menga qaradiykin-a? Axir, tabiiy-ku, kimdir tikilib turganini his qilsang, sen ham unga qaraysan. Unda ham shunday bo‘lgan-da. Lekin tabassum ham qilganday bo‘ldimi? Yo‘g‘-e, menga-ya? Ko‘p o‘ylayverganimdan shunday tuyulyapti. Ammo… meni qayg‘urib aytgan gaplari-chi… Indamasligi ham mumkin edi-ku? Axir, unga nima edi? Meni mashina urib ketadimi-yo‘qmi… “Ehtiyot bo‘ling, singlim”, dedi. Qanday mehribon! Uf… bo‘ldi, tentak bo‘lma, Hanifa. O‘rningda boshqa qiz bo‘lganda ham unga shunday degan bo‘lardi. Lekin… ”
Hanifa ertasiga ham o‘sha afsunli xayollar og‘ushida yurdi. Beto‘xtov nimalarnidir o‘ylar, qandaydir to‘xtamlarga kelar, keyin ularni rad qilib, yana boshqa fikrlar ketidan ergashar, ulardan yana qaytardi. “Eh, yana bir qarashim kerak edi. Nega cho‘chidim-a? Balki keyin u yo‘l bo‘yi menga tikilib, mening ham nigohimni kutgandir. Nimalar deyapman?.. Uh, nega ajinadan qochganday tezda tushib ketdim-a? Menga aytadigan gapi bo‘lgandir. Oxirrog‘ida tushganimda yana biror narsa dermidi. Tentak bo‘lyapman, yigit-qiz bir marta bir-biriga qarasa, darrov ko‘nglidagini aytadimi? Lekin “Yaxshiyamki, Xudoning o‘zi asradi”, dedi-ku. Demak, menga hali keraksiz, demoqchi bo‘lgan!.. Agar meni o‘sha mashina urib ketganida qanday ahvolga tushardi? Qaniydi, shunday bo‘lib qolganida. U nima qilardi? Tavba de, nimalar deb aljirayapsan? Ehtimol, ko‘zgudan umuman qaramagandir menga. Lekin…” Oradan bir necha kun o‘tgachgina, imkonsiz bir tuyg‘uga, sarobga berilib ketayotganini anglab yetdi. Keyinchalik esa bu dard ustini chang qopladi….
– Qizlar, bir iltimos, domla kelsa, uzrimni aytib qo‘yinglar. Uchinchi paraga kirolmayman-da. Bugun qishloqdosh dugonamning tug‘ilgan kuni. Bolasi kasal ekan, yordamga ertaroq chaqirgan edi, shunga. Mayli, yaxshi qolinglar, – deb Hanifa shosha-pisha auditoriyadan chiqib ketar ekan, orqasidan aytilgan: “Tavba, kimning u bilan necha pullik ishi bor”, degan pisandani eshitmadi.
Hanifa dugonasi Rohilanikida uyni tozalashga, pishir-kuydirga yordamlashdi. O‘sha kuni hamma ishlar tugagach, quyosh botmasdan ketishga shaylandi. Shu payt telefoniga xabar kelganini bildiruvchi kakku ovozi yangradi. Odatdagiday uyali aloqa kompaniyasidan reklamalar yoki FVVdan xabar, degan o‘y bilan bee’tiborgina telefoniga nazar tashladi. Yo‘q, noma’lum raqam. “Salom, Hanifa. Yaxshimisiz? Men sizni anchadan beri kuzatib yuribman. Lekin siz meni tanimaysiz, balki ko‘rgandirsiz. Hozir qayerdaligingizni ham bilaman. Yo‘q demasangiz, sizni pastda kutib turaman. Ishlaringiz tugagach, javob yozing, iltimos”. Avvaliga Hanifa hayratdan entikib ketdi, so‘ng miyig‘ida kulib qo‘ya qoldi: “Qanday yaxshi, kimdir adashib bo‘lsa-da, shunday SMS yozib tursa. Yo‘q, to‘xta. “Hanifa” degan-ku. Ham “ishlaringiz tugasa” degan. Ichki bir hayajon bilan yana qayta o‘qidi. Rohila tamaddi qilmasidan uni qo‘yvormasligini aytib, xayollarini to‘zg‘itib yubordi. Ovqatdan totingan bo‘lib o‘rnidan turdi. “Ketib qolmasin-da”, degan o‘y Hanifaning o‘ziga ham sezdirmasdan uni shoshirar, tezroq ko‘chaga chorlardi. U qo‘liga telefonini oldi: “Kimligingizni bilmadim-u, lekin iltimos qilganingiz uchun yozyapman. Ishlarimni tugatdim, tushyapman”. Kim bo‘lsa ham, ko‘chada turgan bu yigitning shuncha yildan beri kutayotgan shahzodasi ekaniga negadir qattiq ishonardi shu tobda. Dugonasi bilan shosha-pisha xayrlashdi. Zinalardan go‘yo uchib tushayotganda dugonasinikiga turnaqator chiqib kelayotgan mehmonlarga duch keldi. Oralaridagi gul ko‘targan ikkita qishloqdosh qizni tanidi, salomlashdi. Erkak larning chehralari lip-lip o‘tdi. “Yaxshimisiz?”. Savolni kim bergani-yu, o‘zining nima deb javob qilgani esida ham qolmadi. Qandaydir qo‘rquv ostida tashqariga asta qadam qo‘ydi. Yengil shabada unga dalda bergandek boshini silab o‘tdi. Farzandlarini o‘ynatib yurgan yosh juvonlardan, o‘rindiqlarda suhbatlashib o‘tirgan uch-to‘rt keksa ayoldan boshqaga ko‘zi tushmadi. Hanifa atrofga xavotir bilan qaradi. Yana bir-ikki qadam tashladi. Kutilgan odam yo‘q. Oqshom tushayotgani haqida xabar tarqatib gala-gala uchib o‘tayogan qushlar chug‘urlab, go‘yo kelayotgan tunga yo‘l bo‘shatishardi Hanifa bekatga qarab qadamlarini tezlatdi. Bekatda o‘tirgan yoshi elliklarga borgan ayol bilan erkakning yoniga ohista cho‘kdi. Keyin kimnidir ko‘rmay qolishidan yoki kimdir uni ko‘rmay qolishidan cho‘chib darrov o‘rnidan turdi. Ehtiyotkorlik bilan goh o‘ng, goh chap, goh orqa tomonga nigohini qidiruvga yubora boshladi. Bir oz o‘tgach, yonidagilarning suhbatidan ularning er-xotin ekanligini angladi. Ular katta qizlarini davolatish, operatsiya haqida asabiylashib suhbatlashishar, goh talashib tortishishar, ora-orada ayolning yig‘lamsiragan tovushi eshitilib qolardi. Uzoqdan avtobusning qorasi ko‘ringan ham ediki, er-xotin o‘rnidan siljidi.
– Sen avtobusda ketaver, men orqangdan yetib olaman. Bugun juda charchading, – dedi-da, erkak norozinamo qarayotgan ayolini avtobusga chiqarib yubordi. So‘ng avtobus ortidan shaxdam qadamlar bilan yurib ketdi.
Hanifa ko‘zida endigina yongan, so‘nishni istamayotgan umid uchqunlarini o‘tib-qaytayotganlarga ulashishdan charchamasdi. “Shu vaqtgacha e’tibor bermagan ekanman. Nega odamlar robotga o‘xshaydi. Nigohlari qotib qolgan. Ular ham bir paytlar sevgan yoki menday sevilganmikan? Yuzlarida biror tuyg‘u alomati sezilmaydi. Go‘yoki yurib ketayotgan haykallar. Axir, hayot go‘zal-ku! U bilan men bir umr zavqlanib yashaymiz, yuzimizda doimo quvonch, shodlik balqib turadi. Hammaning bizga havasi keladi…”. Hanifa ilk bora atrofdagilarga baho berayotgan, kelajagi haqida maftunkor xayollarga berilayotgan edi.
O‘tayotgan har bir lahza “U hozir yoningga keladi” degan umidni Hanifaga saxiylik bilan taqdim qilar, tobora quyuqlashayotgan qorong‘ilik esa u kutayotgan, yonida turgandek his qilayotgan siymoni asta-sekinlik bilan undan nariga olib ketardi. Nihoyat vaqt allamahal bo‘lganda navbatdagi to‘xtagan avtobus uni bag‘riga oldi. Chiqib, deraza tomondagi o‘rindiqqa cho‘kdi. Ammo nigohi kimgadir ilinib qolish ilinjida manzilga yetguncha tashqarida qoldi. Hanifaning ko‘zidan yosh tomchilari o‘ziga ham sezdirmay dumalab tushdi.
Xonasiga kirgach, ancha vaqtgacha davom etgan uyqusizligiga “Aytuvdim-ku, xabar adashib kelgan” degan xulosa chek qo‘ydi…

Наргиза Асад. Меҳмон (ҳикоя)

Неъмат ака гардишли дарвоза ёнига келиб, нафасини ростлади. Охирги пайтларда мана шундай кўп юрса чарчаб қоляпти. Қариликнинг аломатидир-да бу ҳам. Бирпас эшик олдидаги ўриндиқда дам олгач, қия очиқ дарвозадан аста бўйлади:
– Ким бор? Давлатбой! – дея ичкарига бир-бир одимлади. Қудаси кўринмади, доим ҳовлини бошига кўтарувчи бола-бақрадан ҳам дарак йўқ. Бир зум ҳовлининг ўртасида ҳайрон бўлиб турди-да, сўнг қўлидаги халталарни деворга суяб, томорқага ўтди. Икки туп ёнғоқ соясида болакайлар ёнғоқ чақиб, еб ўтиришар, Ҳилолахон эса тандирга нон ёпарди.
– Ассалому алайкум! Ҳорманг, қизим. Яхшимисизлар? – деди Неъмат ака. Келин унга бир қараб қўйди-да, қизариб кетган юзини енгига артиб, турган жойида:
– Ҳа, яхшимисиз, кираверинг, ичкаридалар, – дея ишида давом этди.
– Майли-майли, қизим. Овора бўлманг, мен ўзим, – деди Неъмат ака, гўё мезбонни овора қилгандек, аста ўзи ҳовлига ўтаркан.
Тавба, у қачон бу уйга келса, келин мулозамат билан кутиб олар, ишини қўйиб, жой тайёрлашга уннарди, бугун нима бўлдийкин? Неъмат ака пишиб ётган шиғил узумларга қараб, шуларни ўйларкан, ё бемаврид келдиммикан, деди ўзига ўзи. Кейин иккиланиб, қизи тушган уйнинг эшигини тортди. Эшик ичкаридан қулфланган эди. Унинг ҳайронлиги янада ортиб, атрофга аланглади. Шу пайт унга бегонасираб қараб турган бояги икки болага кўзи тушди-ю, бирдан жилмайди.
– Қани, бу ёққа келинглар-чи, – деди у болаларга имлаб. Улар бир-бирига қараб олишди-да, чолнинг юзидаги самимият, кўзидаги қувноқликни кўриб, аввал кичиги, кейин каттаси унга яқинлашди. Неъмат ака энгашиб, уларнинг пешонасидан ўпаркан, деворга суяб қўйилган халтасидан ширинлик­лар олиб узатди. Боядан бери кўзларини катта-катта очиб ётсираб турган болакайлар энди Неъмат акага қараб жилмайишарди. Беш ёшлар чамасидаги қизча эса сахий меҳмонга раҳмат айтди. Қария болалар бир-бирига мақтаниб конфет еяётганини мароқланиб кузатаркан:
– Ширин эканми, ҳа, баракалла, – деди уларнинг олдига чўккалаб.
– Келинойинг қани, нега эшиги қулф? – деб қизчани гапга тутди. Қизалоқ эса муҳим нарса эсига тушгандек бижирлаб:
– Биласизми, ойим билан келинойим уришиб қолдила, кейин келнойимла уйларига кириб кетдила. Кейин-чи, биззи кирмасин деб эшикларини бекитиб ҳам олдила, – деди билағонлик қилиб.
– Ҳм, шунақами, – деди Неъмат ака катта келиннинг бояги қош-қовоғини эслаб.
– Ҳа, майли. Бор, келин­ойингни чақир, бобом келдилар, дегин, хўпми? – деди ва ўзи уч ёшлар чамасидаги Суннатжонни кўтариб, ҳовли сатҳини аста кеза бошлади. Қизалоқ эса чопқиллаганча дераза томонга югурди.
Мадина рўмолини тўғрилаб эшикни очганда, отаси овсинининг ўғлини кўкка отиб ўйнатар, болакай “қиқир-қиқир” қилиб кулар, бир қарашда улар бобо-набиранинг ўзи эди.
– Вой, дада, ўзизмисиз?! Ассалому алайкум. Нимага бу ерда турибсиз, уйга кирмайсизми? – деди у отасига. Неъмат ака, эшигинг ёпиқ экан, демади-да:
– Қўявер, биз мана бу тойчоқ билан ўйнаб тургандик, шундайми? – деди Суннатжоннинг юзидан ўпиб пастга тушираркан.
Мадина отасининг елкасидан олиб саломлашаркан, оғзига биринчи келган баҳонани айтди:
– Ҳа, неварангизни ухлатаётгандим, мушук кирмасин деб эшикни ёпиб қўювдим-да, – деди ва супага шоша-пиша дастурхон тузатди. Сўнг отасидан ҳол-аҳвол сўраб, тандир тарафга бир қараб қўяркан, отасининг ёнида ўтириб, дастурхонга талпинаётган Суннатни шарт кўтарди-да, опасининг олдига қўйиб:
– Қаранг укангизга, – деб жеркиди, кейин отасининг кузатиб турганини сезиб, қўлига ул-бул ширинликлардан олди-да, мулойимлашиб:
– Мана буларни олинглар-да, ўйнанг­лар. Меҳмон келганда болалар бундай ўтирса, уят бўлади, – деди. Неъмат ака қизи келтирган иссиқ чойдан ҳўпларкан:
– Қайнотанг қани? – деди ўғлининг ўйинчоқларига тегаётган овсинининг болаларига қараётган қизига.
– Оғайниларининг туғилган куни экан, шунга ойим билан Бўстонлиққа кетишувди. Кечгача келиб қолишса керак, – деди отасининг сер солиб ўтирганига ҳайрон бўлиб. Сўнг: – Ҳа, дада, нима гап, бошқачасиз ё уйда нимадир бўлдими? – деди Мадина хавотирланиб.
– Биз яхшимиз, ҳеч хавотир олма. Ўзингиз қалайсиз, тинчмисизлар? – деди тандирдан нон узаётган катта келинга ишора қилиб.
Мадина отасининг синчковлигини биларди, пайқабди-да, деб ўйлади, лекин нима деярини билмай, бироз каловланди.
– Тинчлик. Ҳа энди уй ичида бўлади-да, хавотир олманг, дада, – деди шашти тушиб.
– Шундай дегин. Бир кунгина ўз ҳолингга қолсанг, шу экан-да. Қайнота-қайнонанг эшитса, ранжимайдими, ахир?
Мадина жавоб учун сўз тополмади. Неъмат ака чуқур тушган ажинларини текисламоқчи бўлгандай кафтини манглайи узра юргизиб, оҳиста уф тортди. Сўнг сал ҳовуридан тушди-да, рўпарасида бошини қуйи солиб ўтирган қизига насиҳат қилди:
– Рўзғорда нималар бўлмайди. Сен кичиксан, болам, бир гапдан қол. Шундай қилсанг, кам бўлмайсан. Кўнглингни, феълингни кенг қил. Барака топасан, қизим, – деди вазминлик билан.
Мадина вояга етган хонадонда ота сўзи икки бўлмаган. Оилада нима машварат бўлса, энг сўнгги хулосани ота айтган. Шу боис унинг гапини икки қилишга одатланмаган Мадина бу сафар ҳам индамади. Томоғига тиқилиб келаётган алланима киприк­ларида ёш бўлиб ялтиради. Бир пайтлар ўқимишли, ҳамманинг эътиборида бўлган бу қиз бугун турмушга чиқиб, иложсизлигидан, арзимаган оилавий “деди-деди”ларга эзилиб ўтирганидан хўрлиги келди.
Неъмат ака эса ерга қараб сукут сақлаб тураркан, иккита иссиқ нонни кўтариб келган бояги бижилдоғ қизчани ёнига ўтқазди-да, аста гап бошлади:
– Мен ота-онамдан етим қолганимда ҳали бола эдим. Бир қараганда, бола эдиг-у, аммо қора рўзғорнинг ташвиши бизни эртароқ улғайтириб қўйганди. Пирмат амакинг энди уйланган маҳали биз олти опа-ука, жами саккиз жон каталакдек уйда яшардик. Биласанми, бизни ўша машъум очарчилик, қаҳатчилик йилларидан асраган нарса нима? Қора қозонда қайнаган ёвғонгина эмас, балки ўзаро меҳр-оқибат, инсоф-диёнат эди, болам. Эсласам, нафақат жигарлар, балки қўни-қўшни, маҳалла-кўй ҳам бир-биримизга биродар, қардош бўлган эканмиз. Мабодо қўшниникида ош пишадиган бўлса, бизни ҳам чақиришар, чиқолмаганларга девордан албатта бир коса овқат узатиб юборишарди. Энди ўйласам, у пайтлар одамларнинг қорни оч бўлса ҳам, кўнгли тўқ бўлган экан, қизим.
Мадина отасини яхши билади. У фарзандлари хатога йўл қўйса, бақир-чақир қилиб уришмайди, бунинг ўрнига ўз ҳаётидан бирор воқеа ёки таъсирли ривоятни айтиб, мағзини ўзинг чақиб ол, дегандай бўлади. Бу ҳикояларнинг хулосаси баъзан шундай аччиқ бўлардики, бундан кўра уришгани яхшийди, деб ўйлашарди улар.
Чол чойдан бир ҳўплаб, гапида давом этди:
– Акамнинг хотини, раҳматли Сарви янгам ҳали ёш бўлса-да, биз етимларни ўз боласидек қабул қилганди. Очиқкўнгил, саришта, саховатли аёл эди, гўри нурга тўлсин, илойим. Менимча, у аёлга ҳар қанча таъриф камлик қилса керак. Мени Кенжа деб атарди. Бошқалардан кўра кўпроқ эркалатар, кичкина деб кўнглимга қарарди. Ширинсўз бўлгани учунми, ош қилса капгир, кашта тикса игна-ип кўтариб янгамнинг ортидан қолмасдим. Акам билан янгам биз ука-сингилларнинг бошимизни силаб вояга етказишди, ўқитиб, уйли-жойли қилишди. Ажратиш, қизғаниш, камситиш нималигини билмай ўсдик. Шу сабаб бизнинг рўзғор тутумимизда бундай нарсалар бўлмаган. То ҳовли-жой қилгунимизча бир уйда иноқ яшаганмиз. Буни ўзинг ҳам эсларсан. Ҳозир атрофдагиларга қараб туриб, тотувлик бизнинг турмуш тарзимизга сингиб кетган экан, дейман-да, – деди оғир хўрсиниш билан меҳмон. Сўнг жим эшитиб ўтирган қизига қараб:
– Бугун яшайман десанг, ҳамма нарса бор, лекин гоҳо шу кўнгил қурғур торайиб кетяптими дейман-да, болам? Кенгга дунё ҳам кенг, кўнгилни кенг қил, – деди қария, боядан бери эртак эшитаётгандек анграйиб қолган қизчанинг сочини силаб. Кейин жойидан аста қўзғалиб, юзига фотиҳа тортди. Қизининг “Қолинг, овқатга уннайман”, дейишига ҳам қарамай, кетишга чоғланди.
Неъмат ака дарвоза олдига етганда ошхона томонга қараб:
– Майли, қизим. Сиз ҳам яхши қолинг. Уйингиздагиларни ҳам сўраб қўйинг. Ўтинг­лар бизникига ҳам, хурсанд бўламиз, – деди.
Ҳалитдан бери ота-боланинг гапига қулоқ солиб турган Ҳилолахон меҳмонни кузатишга чиқиб, кўзларини ердан узмай:
– Келганингиз учун раҳмат, қудабува. Келиб туринг, биз ҳам хурсанд бўламиз, – деди синиқ жилмайиб.
Мадина отасини кузатиб эшикни ёпаркан, шу тобда негадир ўзини енгил ҳис этди, дили алланечук равшан тортгандек бўлди. Супага яқинлашаркан, уни кўриб дастурхондан шартта қўлини тортган овсинининг болаларига қараб, жилмайди-да:
– Олаверинглар, меҳмон бобонгиз сизлар учун олиб келибди бу ширинликларни, – дея Суннатжоннинг юзидан ўпиб қўйди. Сўнг ортига қараб:
– Келинойи, келинг, бирга чой ичамиз, – деди меҳрли овозда.
– Ҳозир, боряпман, – деди ошхонадан қўлларини сочиққа суртганча овсини ёнига шошиб келаётган Ҳилолахон.

Tariq Dursun Kakinch. Ota (hikoya)

Men otamni juda kam bilardim, uni ko‘rganimga juda ancha vaqt bo‘lgan, shuning uchun ham u yaxshi odam bo‘lganmidi yoki juda yomonmidi, tayin-taxsirli biror narsa deyishim qiyin. Bolalikda hamma otasini telbalarcha va hattoki ko‘r-ko‘rona sevadi. Men ham otamni jon-dilimdan yaxshi ko‘rardim. U vaqtda biz yaxshi yashar edik — otam moliya bo‘limida xizmat qilardi. Kechqurunlari onam dasturxonni ayvondagi stolga tuzardi. Bu yerdan xuddi butun shahar oyog‘imiz ostiga yastanganga o‘xshab tuyulardi. Otam dilkash, past ovozda qo‘shiq aytardi. Onam qo‘li qaltiragancha aroq quyardi. Aroq kashta tikilgan dasturxonga to‘kilar, shunda otam onamning qo‘polligidan xaxolab kulardi.